১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা) :

১. কলহনে ৰচনা কৰা কাশ্মীৰৰ বুৰঞ্জীখনৰ নাম কি? [২০২৩]

উত্তৰ: ৰাজতৰংগিনী।

২. প্ৰাচীন ভাৰতীয় ইতিহাস পুনৰ্নিৰ্মাণৰ বাবে এজন বিদেশী ভ্ৰমণকাৰীৰ নাম লিখা। [২০২৩]

উত্তৰ: মেগাস্থেনিছ (অথবা হিউৱেন ছাং)।

৩. 'Epigraphy' মানে কি? [২০২৩]

উত্তৰ: শিলালিপি বা অভিলেখসমূহত খোদিত লিখনি অধ্যয়ন কৰা বিদ্যাকে 'Epigraphy' বা শিলালিপি তত্ত্ব বোলা হয়।

৪. হৰপ্পা সভ্যতা ধ্বংসৰ যিকোনো এটা কাৰণ উল্লেখ কৰা। [২০২৩]

উত্তৰ: জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন আৰু নদীৰ গতিপথ সলনি হোৱা (বা ক্ৰমাগত বানপানী)।

৫. প্ৰাচীন ভাৰতীয় ইতিহাসৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু প্ৰাথমিক সাহিত্যিক উৎস কি?

উত্তৰ: ঋগ্বেদ।

৬. হৰপ্পা সভ্যতাৰ প্ৰথম আৱিষ্কৃত স্থানখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: হৰপ্পা (১৯২১ চনত দায়াৰাম সাহানীয়ে আৱিস্কাৰ কৰিছিল)।

৭. হৰপ্পা সভ্যতাৰ ঘাইকৈ ব্যৱহৃত প্ৰধান ধাতুবিধ কি আছিল?

উত্তৰ: ব্ৰঞ্জ (সেইবাবে ই ব্ৰঞ্জ যুগৰ সভ্যতা)।

৮. বৈদিক কালত পৰিয়ালৰ মুৰব্বীজনক কি বুলি কোৱা হৈছিল?

উত্তৰ: গৃহপতি বা কুলপ।

৯. আদি বৈদিক কালৰ জনসংখ্যা আৰু ৰাজনৈতিক গোটৰ মুখ্য গোটজনক কি বোলা হৈছিল?

উত্তৰ: ৰাজন।

১০. পৰৱৰ্তী বৈদিক সাহিত্যত উল্লেখ থকা চাৰিটা বৰ্ণৰ প্ৰথমটো কি?

উত্তৰ: ব্ৰাহ্মণ।

১১. হৰপ্পা সভ্যতাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সাগৰীয় বন্দৰযুক্ত ব্যৱসায়িক স্থানখন ক'ত আছিল?

উত্তৰ: লোথাল (গুজৰাট)।

১২. আদি বৈদিক কালৰ মূল ধৰ্মীয় গ্ৰন্থখন কি?

উত্তৰ: ঋগ্বেদ।

১৩. পৰৱৰ্তী বৈদিক কালত ৰজাসকলে নিজৰ শক্তি প্ৰদৰ্শনৰ বাবে কৰা এটা ডাঙৰ যজ্ঞৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: অশ্বমেধ যজ্ঞ (বা ৰাজসূয় যজ্ঞ)।

১৪. 'মুহেনজোদাৰো' শব্দৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: 'মৃতকৰ মৈদাম' বা 'মৃতকৰ টিলা'।

১৫. বৈদিক কালত বস্তু বিনিময়ৰ ক্ষেত্ৰত মাপকাঠি হিচাপে মূলতঃ কি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: গৰু (বা নিষ্ক নামৰ সোণৰ অলংকাৰ)।

২) ৫০ শব্দৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা)

১. প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাস পুনৰ্নিৰ্মাণত সাহিত্যিক উৎসৰ গুৰুত্ব লিখা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতক বুজিবলৈ সাহিত্যিক উৎসসমূহ যেনে— বেদ, উপনিষদ, মহাকাব্য, আৰু বৈদেশিকা ভ্ৰমণকাৰীৰ টোকা (যেনে মেগাস্থেনিছৰ 'ইণ্ডিকা') অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। এইসমূহে সেই সময়ৰ সামাজিক আচাৰ-ব্যৱহাৰ, ধৰ্মীয় চিন্তা আৰু ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ স্পষ্ট ধাৰণা দিয়ে, যিবোৰ কেবল পুৰাতাত্ত্বিক অৱশেষৰ পৰা বুজা কঠিন।

২. হৰপ্পা সভ্যতা ধ্বংসৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ চমুকৈ আলোচনা কৰা। [২০২৩]

উত্তৰ: হৰপ্পা সভ্যতা কোনো এটা কাৰণত ধ্বংস হোৱা নাছিল। জলবায়ুৰ ব্যাপক পৰিৱৰ্তন, সিন্ধু আৰু সৰস্বতী নদীৰ গতিপথ সলনি বা শুকাই যোৱা, সঘনাই হোৱা ভয়াবহ বানপানী, মহামাৰী আৰু সম্ভাৱ্য বৈদেশিকা আক্ৰমণ (আৰ্যসকলৰ আগমন) এই উন্নত নগৰ সভ্যতাৰ পতনৰ মূল কাৰণ আছিল।

৩. আৰ্যসকলৰ চাৰি বৰ্ণ কি কি আছিল? [২০২৩]

উত্তৰ: আদি বৈদিক সমাজত কৰ্মৰ আধাৰত চাৰি বৰ্ণৰ সৃষ্টি হৈছিল— 

১/ ব্ৰাহ্মণ (পূজা-পাঠ আৰু শিক্ষা) 

২/ ক্ষত্ৰিয় (ৰাজ্য ৰক্ষা আৰু যুদ্ধ) 

৩/ বৈশ্য (কৃষি আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্য) 

৪/ শূদ্ৰ (বাকী তিনি বৰ্ণৰ সেৱা কৰা) পৰৱৰ্তী বৈদিক যুগত এই বৈষম্য বংশানুক্ৰমিক হৈ পৰে।

৪. সিন্ধু উপত্যকাৰ সভ্যতাৰ নগৰ পৰিকল্পনাৰ দুটা মূল বৈচিত্ৰ্য লিখা। [২০২৩]

উত্তৰ: সিন্ধু সভ্যতাৰ নগৰ পৰিকল্পনাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট আছিল— প্ৰথমতে, নিখুঁত গ্ৰিড পদ্ধতি (Grid System) য'ত ৰাস্তাবোৰে পৰস্পৰক ৯০ ডিগ্ৰীত কাটিছিল। দ্বিতীয়তে, পোৰা ইটাৰে তৈয়াৰী সুসংগঠিত ভূগর্ভস্থ আৱৰ্জনা নিৰ্গমন বা নৰ্দমা ব্যৱস্থা, যিটো বিশ্বৰ ভিতৰতে অনন্য আছিল।

৫. আদি বৈদিক সমাজৰ গাঁথনি কেনেকুৱা আছিল? [২০২৩]

উত্তৰ: আদি বৈদিক সমাজ আছিল প পিতৃতান্ত্ৰিক আৰু জনজাতীয় ভিত্তিক (Tribal polity)। সমাজৰ মূল ভেটি আছিল 'কুল' বা পৰিয়াল, যিটো 'গৃহপতি'ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল। নাৰীসকলক যথেষ্ট সন্মান জনোৱা হৈছিল আৰু সমাজত বৰ্ণপ্ৰথা বংশানুক্ৰমিক নাছিল, বৰঞ্চ কৰ্মভিত্তিক আছিল।

৬. পুৰাতাত্ত্বিক সমল বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: প্ৰাচীন কালৰ মানুহে ব্যৱহাৰ কৰা মাটিত পোত গৈ থকা অৱশেষসমূহ খান্দি উলিয়াই গৱেষণা কৰা সমলসমূহেই হৈছে পুৰাতাত্ত্বিক সমল। যেনে— প্ৰাচীন অট্টালিকা, শিলালিপি, মুদ্ৰা, মৃৎশিল্প, আৰু ব্যৱহৃত আহিলা-পাতি। ইতিহাস পুনৰ্নিৰ্মাণত এইবোৰৰ সত্যতা আটাইতকৈ বেছি।

৭. হৰপ্পা সভ্যতাৰ প্ৰথম নগৰীকৰণ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ভাৰতীয় উপমহাদেশত হৰপ্পা সভ্যতাই হৈছে প্ৰথম সুসংগঠিত নগৰ ভিত্তিক ব্যৱস্থা। উন্নত ৰাস্তা-ঘাট, সুৰক্ষিত দুৰ্গ, ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰ, পোৰা ইটাৰ ব্যৱহাৰ আৰু উন্নত পয়ঃপ্ৰণালীৰ বাবে এই সভ্যতাক 'প্ৰথম নগৰীকৰণ' (First Urbanization) বুলি অভিহিত কৰা হয়।

৮. বৈদিক সাহিত্যত 'সভা' আৰু 'সমিতি'ৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰ: আদি বৈদিক কালত ৰজাৰ স্বেচ্ছাচাৰিতা ৰোধ কৰিবলৈ দুখন প্ৰধান প্ৰতিনিধিত্বমূলক সভা আছিল। 'সভা' আছিল অভিজ্ঞতা সম্পন্ন বয়োবৃদ্ধ আৰু বিশিষ্ট ব্যক্তিসকলৰ অনুষ্ঠান, আনহাতে 'সমিতি' আছিল সমগ্ৰ জনগোষ্ঠীৰ এক সাধাৰণ পৰিষদ য’ত ৰজাক বাছনি কৰা হৈছিল।

৯. আদি বৈদিক আৰু পৰৱৰ্তী বৈদিক কালৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ ঘাই প্ৰভেদ কি আছিল?

উত্তৰ: আদি বৈদিক কালত মানুহে প্ৰাকৃতিক শক্তিক (যেনে— ইন্দ্ৰ, অগ্নি, বৰুণ) দেৱতা হিচাপে সৰল আৰু সহজ উপায়েৰে পূজা কৰিছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী বৈদিক কালত অৱস্থা সলনি হয়; ধৰ্ম জটিল হৈ পৰে, নতুন দেৱতা (প্ৰজাপতি, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ) প্ৰধান হৈ পৰে আৰু বলি-বিধান আদি ব্যয়বহুল যাগ-যজ্ঞৰ প্ৰচলন ঘটে।

১০. পৰৱৰ্তী বৈদিক কালত সামাজিক স্তৰীকৰণ (Social Stratification) কেনেদৰে কঠিন হৈছিল?

উত্তৰ: পৰৱৰ্তী বৈদিক কালত বৰ্ণপ্ৰথা অতি কঢ়া হৈ পৰে। গুণ বা কৰ্মৰ পৰিৱৰ্তে জন্মভিত্তিক সামাজিক পৰিচয় নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষত্ৰিয়সকলে সমাজত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰাৰ বিপৰীতে শূদ্ৰসকলৰ অধিকাৰ সীমিত কৰা হৈছিল আৰু নাৰীৰ সামাজিক অৱস্থাও দিনক-দিনে অৱনতি হৈছিল।

১১. হৰপ্পা সভ্যতাৰ মৰুভূমিকৰণ বা ভৌগোলিক বিস্তৃতিক চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: হৰপ্পা সভ্যতা কোনো এটা সৰু অঞ্চলত সীমাৱদ্ধ নাছিল। উত্তৰে জম্মুৰ মান্ডাৰ পৰা দক্ষিণে মহাৰাষ্ট্ৰৰ দাইমাবাদ আৰু পশ্চিমে পাকিস্তানৰ সুতকাগেনডৰৰ পৰা পূবে উত্তৰ প্ৰদেশৰ আলমগীৰপুৰলৈকে প্ৰায় ১৩ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ অঞ্চলত এই বিশাল সভ্যতা বিস্তাৰিত হৈ আছিল।

১২. হৰপ্পা কালৰ ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: হৰপ্পাৰ লোকসকল আভ্যন্তৰীণ আৰু বৈদেশিক উভয় ব্যৱসায়তে পাকৈত আছিল। মেছোপটেমিয়া, ওমান আৰু বাহৰেইনৰ সৈতে তেওঁলোকৰ জলপথ আৰু স্থলপথেৰে সাগৰীয় বাণিজ্য চলিছিল। মেছোপটেমিয়াৰ শিলালিপিত হৰপ্পা অঞ্চলক 'মে লু হা' (Meluhha) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।

১৩. 'বেদ' শব্দৰ অৰ্থ কি আৰু ইয়াৰ প্ৰধান ভাগ কেইটা?

উত্তৰ: 'বেদ' শব্দটো সংস্কৃত 'বিদ' ধাতুৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে 'জ্ঞান'। বৈদিক ধৰ্মীয় সাহিত্যৰ মূল ভেটি বেদ চাৰিখন— ঋগ্বেদ, সামবেদ, যজুৰ্বেদ আৰু অথৰ্ববেদ।

১৪. বৈদিক কালৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান ভেটি কি আছিল?

উত্তৰ: আদি বৈদিক কালত মানুহৰ প্ৰধান জীৱিকা আছিল পশু পালন (বিশেষকৈ গৰু ধন) আৰু সামান্য কৃষি। কিন্তু পৰৱৰ্তী বৈদিক কালত লোৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে কৃষি অৰ্থনীতিৰ মূল স্তম্ভ হৈ পৰে আৰু স্থায়ী বসবাস নিশ্চিত হয়।

১৫. শিলালিপি বা অভিলেখসমূহে ইতিহাস পুনৰ্নিৰ্মাণত কেনেকৈ সহায় কৰে?

উত্তৰ: শিলালিপিসমূহ শিলাখণ্ড, তামৰ পাত বা স্তম্ভত খোদিত কৰা বাবে ইতিহাসৰ আটাইতকৈ বিশ্বাসযোগ্য নিৰ্ভৰযোগ্য সমল। এইবোৰৰ কাল সলনি বা সালসলনি কৰা সহজ নহয়। ই ৰজাৰ আদেশ, ৰাজ্যৰ সীমা, সামাজ প্ৰথা আৰু ধৰ্মীয় দান-বৰঙণিৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ দিয়ে।

৩) ২০০ শব্দৰ দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (১০ টা)

১. প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাস পুনৰ গঠন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমলসমূহৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। [২০২৩]

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাস অধ্যয়নত পুৰাতাত্ত্বিক সমলৰ ভুমিকা অতি অপৰিহাৰ্য। লিখিত সাহিত্যৰ অনুপস্থিতিত বা লিখিত উপাদানৰ সত্যতা পৰীক্ষা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্নতত্ত্বই এক বৈজ্ঞানিক আৰু নিৰপেক্ষ ভিত্তি প্ৰদান কৰে।

পুৰাতাত্ত্বিক সমলসমূহক মূলতঃ চাৰিটা প্ৰধান ভাগত ভগাব পাৰি:

১/ অভিলেখ বা শিলালিপি (Epigraphy): শিলাখণ্ড, গুহাৰ দেৱাল বা তামৰ পাতত খোদিত অভিলেখসমূহ কালজয়ী। উদাহৰণস্বৰূপে, সম্ৰাট অশোকৰ শিলালিপিসমূহে তেওঁৰ ধৰ্ম নীতি, প্ৰশাসন আৰু ৰাজ্যৰ সীমা নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে।

২/ মুদ্ৰা (Numismatics): মুদ্ৰাৰ পৰা সেই সময়ৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা, ধাতুৰ ব্যৱহাৰ, ৰজাৰ ৰাজত্বকাল আৰু বাণিজ্যৰ পৰিসৰ গম পোৱা যায়। যেনে— গুপ্তযুগৰ সোণৰ মুদ্ৰাই সেই যুগৰ সমৃদ্ধি সূচায়।

৩/ প্ৰাচীন স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্য: হৰপ্পা সভ্যতাৰ ধ্বংসাৱশেষ, অজন্তা-ইলোৰাৰ গুহাচিত্র বা প্ৰাচীন মন্দিৰসমূহে সামাজিক, কলাত্মক আৰু ধৰ্মীয় জীৱনৰ উজ্জ্বল ছবি দাঙি ধৰে।

৪/ খননকাৰ্যত প্ৰাপ্ত অৱশেষ: প্ৰাচীন মৃৎশিল্প (Pottery), ব্যৱহৃত সঁজুলি আৰু জাঁত-পাক আদিৰ পৰা প্ৰাক-ঐতিহাসিক মানুহৰ জীৱনশৈলীৰ কালক্ৰমিক বিকাশ বুজিব পাৰি।

বহু ক্ষেত্ৰত সাহিত্যিক উৎসত অতিৰঞ্জন থাকিব পাৰে, কিন্তু প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমলে ইতিহাসক বস্তুনিষ্ঠ আৰু সত্যৰ কাষ চপাই নিয়ে।

২. হৰপ্পা সভ্যতাৰ উৎপত্তি, বৈশিষ্ট্য আৰু পৰিসৰৰ বিষয়ে বহলাই আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ইণ্ডাছ ভেলী বা হৰপ্পা সভ্যতা ভাৰতীয় মহাদেশৰ প্ৰথমটো প্ৰাচীন নগৰ সভ্যতা। ১৯২১ চনত দয়াৰাম সাহানীয়ে হৰপ্পাত খননকাৰ্য চলোৱাৰ পাছত এই ঐতিহাসিক সভ্যতাক সমুখলৈ আনে।

উৎপত্তি: পূৰ্বতে এই সভ্যতা বৈদেশিকা প্ৰভাৱৰ ফল বুলি ভবা হৈছিল যদিও আজিকালি মেহৰগড়ৰ দৰে নৱ-প্ৰস্তৰ যুগীয় গ্ৰাম্য সংস্কৃতিৰ ক্ৰমবিকাশৰ ফলস্বৰূপে হৰপ্পা সভ্যতাৰ উৎপত্তি হৈছিল বুলি প্ৰমাণিত হৈছে।

পৰিসৰ: এই সভ্যতা পাকিস্তান আৰু উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ প্ৰায় ১৩ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ জুৰি বিস্তৃত হৈ আছিল। হৰপ্পা, মহেনজোদাৰো, কালিবংগান, লোথাল, আৰু ঢোলাভিৰা ইয়াৰ প্ৰধান নগৰ আছিল।

প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:

১/ সুসংগঠিত নগৰ পৰিকল্পনা: চহৰবোৰ দুটা ভাগত বিভক্ত আছিল— দুৰ্গ অঞ্চল (Citadel) আৰু নামনি চহৰ। গৃহসমূহ পোৰা ইটাৰে সজা হৈছিল।

২/ নৰ্দমা ব্যৱস্থা: বিশ্বৰ আন কোনো সমসাময়িক সভ্যতাত দেখা নোপোৱা সুৰক্ষিত আৰু ঢাকনি থকা নৰ্দমাৰ ব্যৱস্থা আছিল।

৩/ অৰ্থনীতি আৰু বাণিজ্য: কৃষিভিত্তিক আছিল যদিও উন্নত ব্যৱসায়-বাণিজ্য চলিছিল। লোথালত পোৱা পোতাশ্ৰয়ই ইয়াৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ সাক্ষ্য দিয়ে।

৪/ কলা আৰু ধৰ্ম: ব্ৰঞ্জৰ নৃত্যৰতা মূৰ্তি, 'পশুপতি শৱ' থকা ছীল-মোহৰ আৰু মাতৃদেৱীৰ পূজাই তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় আৰু শিল্প চেতনাৰ পৰিচয় দিয়ে।

সামগ্ৰিকভাৱে, হৰপ্পা সভ্যতা আছিল নিজৰ সময়তকৈ অতি আগবঢ়া এক শ্ৰেষ্ঠ নগৰ সভ্যতা।

৩. আদি বৈদিক আৰু পৰৱৰ্তী বৈদিক কালৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক ব্যৱস্থাৰ এক তুলনামূলক আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বৈদিক সংস্কৃতি ভাৰতীয় ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। ঋগ্বেদৰ সময়ছোৱাক আদি বৈদিক কাল (খ্ৰীঃপূঃ ১৫০০ - ১০০০) আৰু বাকী তিনিখন বেদ তথা অন্যান্য সাহিত্যৰ সময়ছোৱাক পৰৱৰ্তী বৈদিক কাল (খ্ৰীঃপূঃ ১০০০০ - ৬০০) বুলি ধৰা হয়। এই দুয়োটা কালৰ মাজত ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক নীতিৰ ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল।

ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন:

• আদি বৈদিক কাল: ৰাজনৈতিক সংগঠন আছিল জনজাতীয় প্ৰকৃতিৰ। ৰজাক 'ৰাজন' বোলা হৈছিল আৰু তেওঁৰ ক্ষমতা সীমিত আছিল। 'সভা' আৰু 'সমিতি' নামৰ গণতান্ত্ৰিক সংস্থাসমূহে ৰজাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিছিল।

• পৰৱৰ্তী বৈদিক কাল: 'জন'সমূহ ডাঙৰ হৈ 'জনপদ'লৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ৰজাৰ পদ বংশানুক্ৰমিক হৈ পৰে আৰু তেওঁ ঈশ্বৰীয় অধিকাৰ দাবি কৰিবলৈ লয়। ৰাজসূয়, অশ্বমেধ আদি ব্যয়বহুল যজ্ঞৰ মাধ্যমেৰে ৰজাই শক্তি প্ৰদৰ্শন কৰিছিল আৰু সভা-সমিতিৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস পাইছিল।

সামাজিক পৰিৱৰ্তন:

• আদি বৈদিক কাল: সমাজ আছিল পিতৃতান্ত্ৰিক যদিও নাৰীয়ে শিক্ষা আৰু ৰাজনৈতিক কাম-কাজত অংশ ল'ব পাৰিছিল (যেনে— অপালা, ঘোষা)। বৰ্ণপ্ৰথা আছিল কৰ্মভিত্তিক আৰু সলনি কৰিব পৰা।

• পৰৱৰ্তী বৈদিক কাল: বৰ্ণপ্ৰথা বংশানুক্ৰমিক আৰু অতি কঠিন হৈ পৰে। ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষত্ৰিয়সকলে সমাজত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। নাৰীৰ সামাজিক অৱস্থাৰ ব্যাপক অৱনতি ঘটে আৰু তেওঁলোকক শিক্ষা তথা ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হয়।

এনেদৰে, বৈদিক সমাজ এটা সৰল জনজাতীয় ব্যৱস্থাৰ পৰা জটিল সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক গাঁথনিলৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছিল।

৪. প্ৰাচীন ভাৰতীয় ইতিহাসৰ উৎস হিচাপে বৈদিক সাহিত্যৰ মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাস, বিশেষকৈ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০ ৰ পৰা ৬০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বলৈকে সময়ছোৱাক বুজিবলৈ বৈদিক সাহিত্যই হ'ল প্ৰধান লিখিত উৎস। বৈদিক সাহিত্যক মূলতঃ সংহিতা (চাৰি বেদ), ব্ৰাহ্মণ, আৰণ্যক, আৰু উপনিষদ—এই চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে।

ইতিহাস পুনৰ্নিৰ্মাণত বৈদিক সাহিত্যৰ অৱদান:

১/ ধৰ্মীয় আৰু দাৰ্শনিক ধাৰণা: ঋগ্বেদে প্ৰাকৃতিক শক্তিৰ উপাসনা আৰু সৰল ধৰ্মীয় আচাৰৰ ধাৰণা দিয়ে। আনহাতে, উপনিষদসমূহে 'আত্মা', 'পৰমাত্মা' আৰু ভাৰতীয় দৰ্শনৰ গভীৰ তত্ত্ব উদঘাটন কৰে।

২/ সামাজিক চিত্ৰণ: বৈদিক সাহিত্যৰ পৰাই প্ৰাচীন ভাৰতত 'বৰ্ণপ্ৰথা' আৰু 'আশ্ৰমপ্ৰথা'ৰ (ব্ৰহ্মচৰ্য, গাৰ্হস্থ্য, বাণপ্ৰস্থ, সংন্যাস) বিকাশ কেনেকৈ হৈছিল সেইটো স্পষ্ট হয়।

৩/ ৰাজনৈতিক বিকাশ: ঋগ্বেদত উল্লেখ থকা 'দাঁশৰাজ্য যুদ্ধ' (চাৰি ৰজাৰ যুদ্ধ) আৰু পৰৱৰ্তী সাহিত্যত উল্লেখ থকা 'জনপদ'সমূহৰ বিৱৰণে উপজাতীয় গাঁথনিৰ পৰা ৰাজ্য গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়াক পোহৰলৈ আনে।

৪/ অৰ্থনৈতিক তথ্য: আদি বৈদিক কালৰ গৰু আৰু পশু পালনৰ গুৰুত্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পৰৱৰ্তী বৈদিক কালত লোৰ ব্যৱহাৰ আৰু কৃষিৰ উন্নতিৰ কথা বৈদিক গ্ৰন্থসমূহে স্পষ্টকৈ দাঙি ধৰে।

সীমাবদ্ধতা: বৈদিক সাহিত্য মূলতঃ ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ আছিল। ইয়াৰ বহুত বিষয়ত অতিৰঞ্জন আৰু কালক্ৰমৰ অভাৱ দেখা যায়। তথাপিও, উপযুক্ত প্ৰত্নতাত্ত্বিক তথ্যৰ সৈতে ৰিজাই চালে বৈদিক সাহিত্য প্ৰাচীন ইতিহাসৰ এক অমূল্য সম্পদ।

৫. বৈদিক সংস্কৃতিৰ অৰ্থনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় ক্ৰমবিকাশৰ চমু টোকা লিখা।

উত্তৰ: বৈদিক সংস্কৃতি স্থবিৰ নাছিল; সময়ৰ লগে লগে ইয়াৰ অৰ্থনীতি আৰু ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰাত উল্লেখযোগ্য সামাজিক বিপ্লৱ ঘটিছিল।

অৰ্থনৈতিক ক্ৰমবিকাশ: আদি বৈদিক যুগত আৰ্যসকল অৰ্ধ-প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। তেওঁলোকৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ আছিল পশুধন (বিশেষকৈ গৰু) কেন্দ্ৰিক। সম্পত্তিৰ জোখ গৰুৰ সংখ্যাৰে কৰা হৈছিল।

কিন্তু পৰৱৰ্তী বৈদিক যুগত (খ্ৰীঃপূঃ ১০০০ ৰ পৰা) 'শ্যাম অয়ছ' বা লোৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হয়। লোৰ নাঙল আৰু কুঠাৰ ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁলোকে ঘন অৰণ্য পৰিষ্কাৰ কৰি গংগা উপত্যকাত স্থায়ীভাৱে কৃষি কাৰ্য আৰম্ভ কৰে। ধান, গম, যৱ আদি প্ৰচুৰ পৰিমাণে উৎপাদন হ'বলৈ ধৰে, যিয়ে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিক এক স্থায়ী ৰূপ দিয়ে আৰু শিল্প-বাণিজ্যৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।

ধৰ্মীয় ক্ৰমবিকাশ: আদি বৈদিক কালত ধৰ্ম আছিল অতি সৰল। প্ৰকৃতিৰ ৰূপসমূহ যেনে— বতাহ (বাযু), জুই (অগ্নি), বৰষুণ (ইন্দ্ৰ) আদিক দেৱতা হিচাপে উপাসনা কৰা হৈছিল। প্ৰাৰ্থনা আৰু সৰল যাগ-যজ্ঞই আছিল মূল মাধ্যম।

পৰৱৰ্তী বৈদিক কালত এই সৰল ধৰ্মীয় ব্যৱস্থালৈ জটিলতা আহে। প্ৰাকৃতিক দেৱতাসকলৰ স্থানত প্ৰজাপতি (স্ৰষ্টা), বিষ্ণু (পালক), আৰু ৰুদ্ৰ (সংহাৰক) প্ৰধান দেৱতা হৈ পৰে। ধৰ্মত ব্ৰাহ্মণসকলৰ একচেটিয়া প্ৰভাৱ পৰে আৰু ৰক্তাক্ত জন্তু বলি তথা ব্যয়বহুল যাগ-যজ্ঞ অপৰিহাৰ্য হৈ পৰে। এই অতিৰিক্ত জটিলতাই পৰৱৰ্তী সময়ত জৈন আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দৰে নতুন চিন্তাধাৰাৰ জন্ম দিয়ে।

৬. হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতনৰ কাৰণসমূহ বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৯০০ ৰ পৰা হৰপ্পা সভ্যতাৰ বৃহৎ চহৰসমূহৰ পতন আৰম্ভ হয়। এই মহান সভ্যতাৰ পতন কেনেকৈ হ'ল, তাক লৈ ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিভিন্ন মতভেদ আছে।

প্ৰধান কাৰণসমূহ:

১/ জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন: ইতিহাসবিদ গুৰদীপ সিং আদিৰ মতে, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় সহস্ৰাব্দত উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত বৃষ্টিপাত কমি যায় আৰু খৰাং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত কৃষি ব্যৱস্থা খহি পৰে।

২/ নদীৰ গতিপথ সলনি আৰু শুকাই যোৱা: সিন্ধু আৰু সৰস্বতী নদীৰ গতিপথ ভূ- প্ৰাকৃতিক কাৰণত সলনি হয়। বিশেষকৈ সৰস্বতী নদী শুকাই যোৱাৰ ফলত কালিবাংগানৰ দৰে বৃহৎ চহৰসমূহ জনশূন্য হৈ পৰে।

৩/ বানপানী: চানহুদাৰো আৰু মহেনজোদাৰোৰ খননকাৰ্যত পোৱা পলিমাটিৰ স্তৰে প্ৰমাণ কৰে যে সঘনাই হোৱা ভয়াবহ বানপানীয়ে এই চহৰসমূহ বাৰে বাৰে ধ্বংস কৰিছিল।

৪/ আৰ্যসকলৰ আক্ৰমণৰ তত্ত্ব: ৰামপ্ৰসাদ চন্দ আৰু মাৰ্টিমাৰ হুইলাৰৰ মতে, বাহিৰৰ পৰা অহা আৰ্যসকলে সশস্ত্ৰ আক্ৰমণ কৰি এই সভ্যতা ধ্বংস কৰিছিল। ঋগ্বেদত বৰ্ণিত 'পুৰন্দৰ' (দুৰ্গ ধ্বংসকাৰী) শব্দটোক ইয়াৰ প্ৰমাণ হিচাপে চোৱা হৈছিল, যদিও আধুনিক গৱেষকে এই মতক সম্পূৰ্ণ সত্য বুলি নাভাবি ধাৰাবাহিক পতন বুলিহে গণ্য কৰে।

৫/ বাণিজ্যৰ অৱনতি: মেছোপটেমিয়া আৰু অন্যান্য সমসাময়িক অঞ্চলৰ সৈতে বৈদেশিক বাণিজ্য বন্ধ হৈ পৰাত হৰপ্পাৰ নগৰীয়া অৰ্থনীতি দুৰ্বল হৈ পৰে।

গতিকে, হৰপ্পা সভ্যতা কোনো এটা হঠাত ঘটা কাৰণত ধ্বংস হোৱা নাছিল; বৰঞ্চ পাৰিবাৰিক, প্ৰাকৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰকৰ যৌথ ফলশ্ৰুতিত ইয়াৰ ধীৰে ধীৰে পতন ঘটিছিল।

৭. আদি বৈদিক কালৰ সমাজত নাৰীৰ অৱস্থানৰ বিষয়ে এটি আলোকপাত কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় ইতিহাসৰ বিভিন্ন যুগৰ ভিতৰত আদি বৈদিক কালত নাৰীৰ অৱস্থান অতি সন্মানজনক আৰু স্বাধীন আছিল। এই সময়ছোৱাত লিংগ বৈষম্য আজিকালিৰ দৰে কঢ়া নাছিল।

আদি বৈদিক সমাজত নাৰীৰ ভূমিকা:

১/ শিক্ষা আৰু জ্ঞান: নাৰীসকলে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰাৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ পাইছিল। তেওঁলোকক উপনয়ন সংস্কাৰ দিয়া হৈছিল। গাৰ্গী, মৈত্ৰেয়ী, অপালা, ঘোषा আৰু লোপামুদ্ৰাৰ দৰে বিদুষী মহিলাই বেদৰ মন্ত্ৰও ৰচনা কৰিছিল।

২/ বিবাহ আৰু স্বাতন্ত্ৰ্য: বাল্যবিবাহৰ প্ৰচলন নাছিল। মহিলাই প্ৰাপ্তবয়স্ক হোৱাৰ পিছতহে বিবাহ হৈছিল আৰু নিজৰ পতি বাছি লোৱাৰ অধিকাৰ (স্বয়ংবৰ প্রথা) আছিল। বিধৱা বিবাহৰ অনুমতি আছিল আৰু 'নিয়োগ' প্রথা প্ৰচলিত আছিল। সতীদাহ প্ৰথা বা পৰ্দা প্ৰথাৰ কোনো উল্লেখ আদি বৈদিক সাহিত্যত পোৱা নাযায়।

৩/ ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ: ধৰ্মীয় যজ্ঞ আৰু অনুষ্ঠানত পতিৰ সৈতে পত্নীৰ উপস্থিতি অপৰিহাৰ্য আছিল। নাৰীয়ে 'সভা' আৰু 'বিদথ'ৰ দৰে ৰাজনৈতিক পৰিষদৰ বৈঠকত অংশ লৈ আলোচনা কৰিব পাৰিছিল।

তথাপিও সমাজ আছিল পিতৃতান্ত্ৰিক, আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ মূলতঃ পুৰুষৰ হাতত আছিল। তথাপি, পিছৰ যুগসমূহৰ (বিশেষকৈ পৰৱৰ্তী বৈদিক আৰু মধ্যযুগ) তুলনাত আদি বৈদিক যুগত মহিলাসকলে যথেষ্ট সন্মান আৰু স্বাধীনতা উপভোগ কৰিছিল।

৮. প্ৰাচীন ভাৰত ইতিহাসৰ সংগ্ৰহীয় সমল হিচাপে বৈদেশিক ভ্ৰমণকাৰীৰ বিবৰণসমূহৰ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় ইতিহাসৰ এক অন্যতম স্বতন্ত্ৰ সমল হ'ল প্ৰাচীন কালত ভাৰতলৈ অহা বৈদেশিক ভ্ৰমণকাৰী, ৰাজদূত আৰু ধৰ্মপ্ৰচাৰকসকলৰ ভ্ৰমণ বৃত্তাত্ত। যিহেতু ভাৰতীয়সকলৰ ইতিহাস ধাৰাবাহিকভাৱে লিখাৰ তেনে বস্তুনিষ্ঠ পৰম্পৰা নাছিল, সেয়েহে এই বিদেশী উপাদানসমূহে ঐতিহাসিক সত্য উন্মোচন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

প্ৰধান ভ্ৰমণকাৰী আৰু তেওঁলোকৰ অৱদান:

১/ গ্ৰীক বিবৰণ: মেগাস্থেনিছ (মেগাস্থেনিজ) মৌৰ্য সম্ৰাট চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ সময়ত ৰাজদূত হিচাপে আহিছিল। তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'ইণ্ডিকা'ৰ (Indica) পৰা মৌৰ্য প্ৰশাসন, পাটলীপুত্ৰ নগৰৰ ব্যৱস্থা আৰু সামাজ জীৱনৰ বিষয়ে বহুত কথা জনা যায়।

২/ চীনা পৰিব্ৰাজক:

• ফা-হিয়েন (Faxian): গুপ্ত সম্ৰাট দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ সময়ত ভাৰত ভ্ৰমণ কৰি সেই সময়ৰ শান্তিপূৰ্ণ সামাজিক অৱস্থা আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ কথা লিখিছিল।

• হিউৱেন ছাং (Hiuen Tsang): সপ্তম শতিকাত হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰাজত্বকালত আহিছিল। তেওঁৰ গ্ৰন্থ 'ছি-ইউ-কী' (Si-Yu-Ki) ৰ পৰা হৰ্ষবৰ্ধনৰ প্ৰশাসন, নালান্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষা পদ্ধতি আৰু তদানিন্তন সমাজৰ স্পষ্ট ছৱি পোৱা যায়।

  ৩/ আৰৱী বিৱৰণ: পৰৱৰ্তী সময়ত আল-বেৰুনীৰ 'কিতাব-উল-হিন্দ' গ্ৰন্থই ভাৰতৰ বিজ্ঞান, জ্যোতিষ আৰু সমাজ ব্যৱস্থাৰ এক নিৰপেক্ষ পৰিচয় দিয়ে।

সীমাবদ্ধতা: বিদেশী ভ্ৰমণকাৰীসকলে প্ৰায়ে স্থানীয় ভাষা নজনাৰ বাবে ধাৰণাগত ভুল কৰিছিল (যেনে মেগাস্থেনিছে ভাৰতত দাসপ্ৰথা নাছিল বুলি লিখিছিল)। তথাপিও, সঠিক ঐতিহাসিক ঘটনাক্ৰম সজাবৈ এই বিবৰণসমূহ অতি মূল্যৱান।

৯. হৰপ্পা সভ্যতাৰ সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় জীৱনৰ এক চমু বিৱৰণ দিয়া।

উত্তৰ: হৰপ্পা সভ্যতাৰ কোনো লিখিত সাহিত্য পাঠোদ্ধাৰ কৰিব পৰা হোৱা নাই (কাৰণ ইয়াৰ লিপি এতিয়ালৈকে পাঠোদ্ধাৰ হোৱা নাই)। সেয়েহে প্ৰত্নতাত্ত্বিক খননকাৰ্যত পোৱা সঁজুলি আৰু অৱশেষৰ আধাৰতে তেওঁলোকৰ সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় জীৱন ধাৰণা কৰা হয়।

সামাজিক জীৱন:

হৰপ্পাৰ সমাজ খননত উলিওৱা ঘৰসমূহৰ ব্যৱধানৰ পৰা শান্তিপূৰ্ণ আৰু শ্ৰেণী-বিভক্ত আছিল বুলি ধৰিব পাৰি।

• পোছাক আৰু অলংকাৰ: পুৰুষ-মহিলা উভয়ৰে সুতা আৰু পশমৰ বস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। মহিলাসকলে সোণ, ৰূপ, হাতীৰ দাঁত আৰু পোৰা মাটিৰ অলংকাৰ (যেনে মনি, খাৰু) পিন্ধিছিল।

• আমোদ-প্ৰমোদ: শিশুসকলৰ পোৰা মাটিৰ পুতলা, পাশা খেল, আৰু নৃত্য-গীত প্ৰচলন আছিল (যেনে ব্ৰঞ্জৰ নৃত্যৰতা নাৰী মূৰ্তি)।

ধৰ্মীয় জীৱন:

হৰপ্পাৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস মূলতঃ প্ৰকৃতি আৰু উৰ্বৰতাৰ উপাসনাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল।

• মাতৃদেৱীৰ পূজা: অতি অধিক সংখ্যাত পোৱা 'মাতৃদেৱী'ৰ পোৰা মাটিৰ মূৰ্তিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে মাতৃদেৱীৰ উপাসনা প্ৰধান আছিল।

• পশুপতি শিৱ: এটা ছীল-मोहৰত যোগাসনে বহা, তিনিটা মুখ থকা আৰু পশুৰে আবৃত এজন পুৰুষ দেৱতাৰ ছবি পোৱা গৈছে, যাক প্ৰাক-শিৱ বা পশুপতি বুলি গণ্য কৰা হয়।

• প্ৰকৃতি পূজা: গছ (বিশেষকৈ আঁহত গছ), লিংগ-যোনি পূজা, আৰু জীৱ-জন্তুৰ (একশিংগী পশু) পূজাৰ প্ৰচলন আছিল।

মৃতদেহ কবৰ দিয়াত পাৰ্থিৱ বস্তু সংগ্ৰহ কৰি থোৱা পদ্ধতিৰ পৰা তেওঁলোকে পুনৰ্জন্মত বিশ্বাস কৰিছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।

১০. ভাৰতীয় বুৰঞ্জী লেখনত শিলালিপি বিজ্ঞান (Epigraphy) আৰু মুদ্ৰাতত্ত্বৰ (Numismatics) ভূমিকা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ কোনো সঠিক আৰু কালক্ৰমিক ইতিহাস পুথি নথকাৰ বাবে ঐতিহাসিক তথ্য প্ৰমাণিত কৰিবলৈ শিলালিপি বিজ্ঞান (Epigraphy) আৰু মুদ্ৰাতত্ত্ব (Numismatics) অত্যন্ত নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু প্ৰত্যক্ষ সমল।

শিলালিপি বিজ্ঞানৰ (Epigraphy) ভূমিকা:

শিলালিপি হৈছে শিল, ধাতুৰ ফালি, গুহা বা স্তম্ভত খোদিত কথা।

১/ স্থায়িত্ব: লিখিত গ্ৰন্থৰ দৰে শিলালিপিসমূহ সহজে সালসলনি বা নষ্ট কৰিব নোৱাৰি।

২/ ৰাজনৈতিক তথ্য: শিলালিপিয়ে ৰজাৰ নাম, বংশাৱলী, বিজয় কাহিনী, ৰাজত্বৰ চন- তারিখ আৰু ৰাজ্যৰ সীমা প্ৰমাণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে— সম্ৰাট অশোকৰ শিলালিপিয়ে তেওঁৰ ধৰ্মবিজয় নীতি সম্পৰ্কে প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ দিয়ে। সেইদৰে হৰিষেণৰ 'প্ৰয়াগ প্ৰশস্তি'য়ে সমুদ্ৰগুপ্তৰ সামৰিক বিজয়ৰ ঐতিহাসিক তথ্য নিশ্চিত কৰে।

মুদ্ৰাতত্ত্বৰ (Numismatics) ভূমিকা:

প্ৰাচীন মুদ্ৰাসমূহ ধাতু (সোণ, ৰূপ, তাম) আদিৰে তৈয়াৰী।

১/ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা: মুদ্ৰাত ব্যৱহৃত ধাতুৰ গুণাগুণে সেই সময়ৰ অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধি সূচায়। গুপ্তযুগৰ প্ৰচুৰ সোণৰ মুদ্ৰাই অৰ্থনৈতিক উন্নতি প্ৰকাশ কৰাৰ বিপৰীতে পিছৰ যুগৰ মিশ্ৰিত মুদ্ৰাই অৰ্থনৈতিক অৱনতি আঙুলিয়াই দিয়ে।

২/ সাম্ৰাজ্যৰ সীমা আৰু বাণিজ্য: এটা নির্দিষ্ট ৰাজবংশৰ মুদ্ৰা যি স্থানত পোৱা যায়, তাত সেই ৰজাৰ প্ৰভাৱ বা ব্যৱসায়িক সম্পৰ্ক আছিল বুলি ধৰিব পাৰি। (যেনে— ভাৰতত ৰোমান মুদ্ৰা পোৱাই ৰোম-ভাৰত বাণিজ্যৰ প্ৰমাণ দিয়ে)।

৩/ ধৰ্মীয় আৰু ব্যক্তিগত ৰুচি: মুদ্ৰাত খোদিত দেৱ-দেৱীৰ ছবি বা ৰজাৰ ছবিৰ পৰা (যেনে— সমুদ্ৰগুপ্তৰ বীণা বজোৱা মুদ্ৰা) তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু ব্যক্তিগত কলা-ৰুচি ধৰিব পাৰি।