১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা)
১. 'ভাৰতৰ নেপোলিয়ন' বুলি কাক কোৱা হয়? [২০২৫]
উত্তৰ: সমুদ্ৰগুপ্তক।
২. হৰ্ষবৰ্ধনৰ লগত জড়িত হৈ থকা বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ নাম কি? [২০২৫]
উত্তৰ: নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়।
৩. গুপ্ত বংশৰ প্ৰথম স্বাধীন আৰু প্ৰভাৱশালী ৰজা গৰাকী কোন আছিল?
উত্তৰ: প্ৰথম চন্দ্ৰগুপ্ত।
৪. ‘হৰ্ষচৰিত’ গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: বাণভট্টই।
৫. গুপ্ত যুগৰ শ্ৰেষ্ঠ সংস্কৃত কবি আৰু নাট্যকাৰ গৰাকী কোন আছিল?
উত্তৰ: কালিদাস।
৬. ফাহিয়েন কাৰ ৰাজত্বকালত ভাৰতলৈ আহিছিল?
উত্তৰ: দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত (ৱিক্ৰমাদিত্য)ৰ সময়ত।
৭. ‘হিউৱেন চাং’ কাৰ ৰাজত্বকালত ভাৰতলৈ আহিছিল?
উত্তৰ: কনৌজৰ ৰজা হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰাজত্বকালত।
৮. গুপ্ত কালত সোণৰ মুদ্ৰাবোৰক কি বুলি জনা গৈছিল?
উত্তৰ: ‘দিনাৰ’ (Dinar)।
৯. অজন্তা গুহাৰ ছবিসমূহ মূলতঃ কোনটো ধৰ্মৰ লগত সম্পৰ্কিত?
উত্তৰ: বৌদ্ধ ধৰ্ম।
১০. কোনগৰাকী গুপ্ত প্ৰশাসকে 'মেহৰৌলী লৌহ স্তম্ভ' নিৰ্মাণ কৰোৱাইছিল?
উত্তৰ: দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত।
১১. হৰ্ষবৰ্ধনে অনুষ্ঠিত কৰা ধৰ্মীয় পৰিষদখন ক’ত অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰ: কনৌজ আৰু প্ৰয়াগত।
১২. গুপ্ত প্ৰশাসনত প্ৰান্ত বা প্ৰদেশবোৰক কি বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: ‘ভুক্তি’ (Bhukti)।
১৩. গুপ্ত কালত চিকিৎসা বিজ্ঞানত বিশেষ অৱদান আগবঢ়োৱা প্ৰখ্যাত চিকিৎসক জনৰ নাম কি?
উত্তৰ: ধন্বন্তৰি (আৰু শল্য চিকিৎসাৰ বাবে সুশ্ৰুত)।
১৪. শ্ৰীগুপ্ত কোন বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল?
উত্তৰ: গুপ্ত বংশৰ।
১৫. সামন্ত প্ৰথাত ৰজাক কৰ আৰু সামৰিক সহায় আগবঢ়োৱা প্ৰধান শ্ৰেণীটোক কি বোলা হৈছিল?
উত্তৰ: সামন্ত বা মহাচামন্ত।
২) ৫০ শব্দৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা)
১. গুপ্তোত্তৰ যুগৰ ভূমি অনুদানৰ দুটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য লিখা। [২০২৫]
উত্তৰ: গুপ্তোত্তৰ যুগত ব্ৰাহ্মণ আৰু মন্দিৰসমূহক প্ৰদান কৰা ভূমি অনুদানৰ (Agrahara) দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য আছিল— প্ৰথমতে, এই ভূখণ্ডসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে কৰমুক্ত আছিল। দ্বিতীয়তে, অনুদান গ্ৰহণকাৰীয়ে ভূমিৰ ওপৰত প্ৰশাসনিক আৰু বিচাৰ বিভাগীয় কৰ্তৃত্ব লাভ কৰিছিল, যাৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল হৈ পৰিছিল।
২. হৰ্ষবৰ্ধনে ৰচনা কৰা যিকোনো দুখন নাটকৰ নাম লিখা। [২০২৫]
উত্তৰ: ৰজা হৰ্ষবৰ্ধন কেৱল এজন দক্ষ প্ৰশাসকেই নাছিল, তেওঁ এজন উচ্চমানৰ সাহিত্যিকো আছিল। তেওঁ ৰচনা কৰা দুখন বিখ্যাত সংস্কৃত নাটক হ’ল— 'প্ৰিয়দৰ্শিকা' আৰু 'নাগানন্দ' (ইচ্ছা কৰিলে 'ৰত্নাৱলী'ৰ নামো লিখিব পাৰি)।
৩. গুপ্ত যুগক কিয় ভাৰতীয় ইতিহাসৰ 'স্বৰ্ণযুগ' বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: গুপ্ত শাসকলকলৰ দিনত ৰাজনৈতিক স্থিৰতা, অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধি, সাহিত্য (কালিদাসৰ ৰচনা), বিজ্ঞান-জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান (আৰ্যভট্ট) আৰু কলা-স্থাপত্যৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশ হৈছিল। চাৰিওফালে শান্তি আৰু সংস্কৃতিৰ উত্তৰণ ঘটাৰ বাবেই এই সময়ছোৱাক ভাৰতৰ ইতিহাসৰ 'স্বৰ্ণযুগ' বুলি আখ্যা দিয়া হয়।
৪. ‘সামন্ত প্ৰথা’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সামন্ত প্ৰথা হ’ল এনে এক বিকেন্দ্ৰীকৃত ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা, য’ত ৰজাই তেওঁৰ অধীনস্থ আঞ্চলিক শাসনকৰ্তা বা সামন্তসকলক ভূমি বা ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ দিয়ে। ইয়াৰ বিনিময়ত সামন্তসকলে ৰজাক প্ৰয়োজনৰ সময়ত সামৰিক সহায় আৰু নিয়মীয়া উপহাৰ-কৰ প্ৰদান কৰিব লাগিছিল।
৫. ফাহিয়েনৰ ভাৰত ভ্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: চীনা পৰিব্ৰাজক ফাহিয়েন দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ সময়ত ভাৰতলৈ আহিছিল। তেওঁৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মূল প্ৰমাণিক গ্ৰন্থ (বিনয় পিটক) সংগ্ৰহ কৰা আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পৱিত্ৰ স্থানসমূহ ভ্ৰমণ কৰি ধৰ্মীয় শিক্ষা লাভ কৰা।
৬. 'মেহৰৌলী লৌহ স্তম্ভ'ৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: দিল্লীৰ মেহৰৌলীত থকা এই লৌহ স্তম্ভটো গুপ্ত যুগৰ উন্নত ধাতুশিল্পৰ এক অনন্য নিদৰ্শন। প্ৰায় ১৫০০ বছৰ মুকলি আকাশৰ তলত ৰদ-বৰষুণত থকাৰ পিছতো ইয়াৰ লোত আজিলৈকে কোনো মামৰ ধৰা নাই। ইয়াৰ ওপৰত ‘চন্দ্ৰ’ নামৰ ৰজাৰ (দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত) বিজোৎসৱ খোদিত হৈ আছে।
৭. গুপ্ত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: গুপ্ত প্ৰশাসন আছিল বিকেন্দ্ৰীকৃত স্বভাৱৰ। সাম্ৰাজ্যখনক কেবাখনো 'ভুক্তি' (প্ৰদেশ)ত ভাগ কৰা হৈছিল, যিবোৰ 'উপৰিক' নামৰ বিষয়াৰ অধীনত আছিল। ভুক্তিৰ তলত 'ৱিষয়' (জিলা) আছিল। শাসন কাৰ্যত স্বায়ত্তশাসন আৰু স্থানীয় বিশিষ্ট নাগৰিকৰ (যেনে- শ্ৰেষ্ঠী, সৰ্থৱাহ) অংশগ্ৰহণ স্মৰণীয় আছিল।
৮. গুপ্ত কালত বাণিজ্যৰ স্থিতি কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: গুপ্ত যুগৰ প্ৰথম ভাগত ৰোম সাম্ৰাজ্য আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে বৈদেশিক আৰু আভ্যন্তৰীণ বাণিজ্য অতি সমৃদ্ধ আছিল। তাম্ৰলিপ্তি আৰু ভ্ৰগুচ্ছ (ভাৰুচ) আছিল প্ৰধান বন্দৰ। অৱশ্যে গুপ্ত যুগৰ অন্তিম পৰ্যায়ত হূণসকলৰ আক্ৰমণৰ ফলত বহিঃবাণিজ্যত কিছু মন্দাৱস্থা আহিছিল।
৯. নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: গুপ্ত সম্ৰাট কুমাৰগুপ্তৰ দিনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা নালন্দা আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ এক বিশ্বপ্ৰসিদ্ধ মহাবিদ্যালয়। ইয়াত মূলতঃ বৌদ্ধ ধৰ্ম-দৰ্শনৰ উপৰিও বেদ, যুক্তিবিদ্যা, চিকিৎসা আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান চৰ্চা কৰা হৈছিল। দেশ-বিদেশৰ হাজাৰ হাজাৰ ছাত্ৰই ইয়াত বিনামূলীয়াকৈ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল।
১০. হৰ্ষবৰ্ধনৰ সময়ত 'প্ৰয়াগ পৰিষদ' কি আছিল?
উত্তৰ: হৰ্ষবৰ্ধনে প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ অন্তৰে অন্তৰে প্ৰয়াগত (এলাহাবাদক) এক বিশাল ধৰ্মীয় পৰিষদ অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ইয়াক ‘মোক্ষ পৰিষদ’ বুলিও জনা গৈছিল। ইয়াত হৰ্ষবৰ্ধনে তেওঁৰ সমগ্ৰ ধন-সম্পত্তি, বস্ত্ৰ আৰু আভূষণ দীন-দুখীয়া, ব্ৰাহ্মণ আৰু বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলক দান কৰি খালী হাতেৰে ৰাজধানীলৈ উভতি আহিছিল।
১১. আৰ্যভট্টৰ বিজ্ঞান আৰু গণিতলৈ অৱদান কি আছিল?
উত্তৰ: গুপ্ত যুগৰ মহান গণিতজ্ঞ আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী আৰ্যভট্টই ‘আৰ্যভটীয়’ গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল। তেওঁ পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰমাণ কৰিছিল যে পৃথিৱী নিজ মেৰুদণ্ডৰ চাৰিওফালে ঘূৰে আৰু গ্ৰহণৰ প্ৰকৃত কাৰণ ছায়া। ইয়াৰ উপৰিও 'শূণ্য' (Zero)ৰ ব্যৱহাৰ আৰু $\pi$ (Pi)ৰ মান নিৰ্ণয়ত তেওঁৰ বিশেষ অৱদান আছিল।
১২. 'ভূ-দান অর্থনীতি' (Land Grant Economy) কি?
উত্তৰ: গুপ্ত আৰু গুপ্তোত্তৰ যুগত ৰজাসকলে নগদ ধনৰ সলনি কৰমুক্ত ভূমি ব্ৰাহ্মণ, মন্দিৰ আৰু বিষয়া-সামন্তসকলক অনুদান হিচাপে দিছিল। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাম্য অঞ্চলত এক নতুন ভূ-স্বামী শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হয় আৰু কৃষিকাজৰ বিস্তাৰ ঘটে, যদিও ইয়ে কেন্দ্ৰীয় অৰ্থনীতি দুৰ্বল কৰি সামন্তবাদৰ সূচনা কৰিছিল।
১৩. 'অজন্তা গুহা চিত্ৰ'ৰ মূল আকৰ্ষণ কি?
উত্তৰ: মহাৰাষ্ট্ৰৰ ঔৰংগাবাদত থকা অজন্তা গুহাসমূহ গুপ্ত কালৰ চিত্ৰকলাৰ নিদৰ্শন। ইয়াত মূলতঃ বুদ্ধদেৱৰ পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী 'জাতকৰ সাধু'সমূহ আৰু বুদ্ধৰ জীৱনৰ বিভিন্ন ঘটনা দেৱালত (Fresco style) অতি প্ৰাকৃতিক ৰং আৰু সুন্দৰ প্ৰকাশভংগীৰে অংকন কৰা হৈছে।
১৪. হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰাজত্বকালৰ ইতিহাস জনাৰ মূল সমলসমূহ কি কি?
উত্তৰ: হৰ্ষবৰ্ধনৰ ইতিহাস জনাৰ প্ৰধান সমলসমূহ হ’ল— তেওঁৰ ৰাজকবি বাণভট্টই ৰচনা কৰা 'হৰ্ষচৰিত', চীনা ভ্ৰমণকাৰী হিউৱেন চাং-ৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্ত 'সি-ইউ-কি' (Si-Yu-Ki) আৰু হৰ্ষবৰ্ধনে নিজে ৰচনা কৰা নাটক তিনিখন ('ৰত্নাৱলী', 'প্ৰিয়দৰ্শিকা', 'নাগানন্দ')।
১৫. ‘অগ্ৰহাৰ’ (Agrahara) ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতত, বিশেষকৈ গুপ্ত আৰু গুপ্তোত্তৰ যুগত, ধৰ্মীয় শিক্ষা প্ৰচাৰ আৰু ধৰ্মীয় কৰ্মকাণ্ডৰ বাবে ব্ৰাহ্মণ বা ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহক যি কৰমুক্ত ভূমি দান কৰা হৈছিল, তাকে 'অগ্ৰহাৰ' বোলা হৈছিল। এই ভূমিসমূহৰ পৰা সংগৃহীত ৰাজহ ধৰ্মীয় আৰু শৈক্ষিক কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৩) ২০০ শব্দৰ দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (১০ টা)
প্ৰশ্ন ১: গুপ্তসকলৰ সময়ত কলা, স্থাপত্য আৰু সংস্কৃতিৰ উত্থানৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। [২০২৫]
উত্তৰ: গুপ্ত সাম্রাজ্যৰ সমগ্ৰ সময়ছোৱাক প্ৰাচীন ভাৰতীয় সংস্কৃতিক বিকাশৰ ‘স্বৰ্ণযুগ’ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই সময়ছোৱাত সাহিত্য, কলা, স্থাপত্য, আৰু ধৰ্মীয় চিন্তা-চেৰ্চাত এক অভূতপূৰ্ব জাগৰণ দেখা গৈছিল।
কলা আৰু ভাস্কৰ্য:
গুপ্ত যুগৰ ভাস্কৰ্য কলা আছিল অতিশয় প্ৰাকৃতিক, সুন্দৰ আৰু আধ্যাত্মিক ভাবে সমৃদ্ধ। সাৰনাথৰ 'উপৱিষ্ট বুদ্ধ'ৰ মূৰ্তি আৰু মথুৰাৰ বুদ্ধ মূৰ্তি ইয়াৰ উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন। ইয়াৰ উপৰিও দেৱগড়ৰ দশাৱতাৰ মন্দিৰৰ বিষ্ণুৰ ভাস্কৰ্যই গুপ্ত ভাস্কৰ্যৰ গাভীৰ্য প্ৰকাশ কৰে। অজন্তা আৰু বাঘ (Bagh) গুহাৰ প্ৰাকৃতিক ৰঙেৰে অংকিত চিত্ৰসমূহে মানৱীয় অনুভূতি আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সাধুবোৰ জীৱন্ত কৰি তুলিছিল।
স্থাপত্য কলা:
ভাৰতত শিলাখণ্ড খোদিত মন্দিৰৰ সলনি প্ৰথমবাৰৰ বাবে ইটা আৰু শিলেৰে স্বতন্ত্ৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ শৈলী (নাগৰ শৈলী) গুপ্ত যুগতেই আৰম্ভ হয়। উত্তৰ প্ৰদেশৰ দেৱগড়ৰ দশাৱতাৰ মন্দিৰ আৰু ভিটাৰগাঁও ইটাৰ মন্দিৰ ইয়াৰ প্ৰধান উদাহৰণ। স্থাপত্যত সুন্দৰ শিখৰ আৰু গৰ্ভগৃহৰ ধাৰণা প্ৰথমবাৰলৈ প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল।
সাংস্কৃতিক আৰু সাহিত্যিক বিকাশ:
গুপ্ত ৰজাসকল সংস্কৃত ভাষাৰ মহান পৃষ্ঠপোষক আছিল। কালিদাসে 'অভিজ্ঞান শকুন্তলম', 'মেঘদূত' আদি অমৰ কাব্য-নাটক এই যুগতেই ৰচনা কৰিছিল। শুদ্ৰকৰ 'মৃচ্ছকটিকম' আৰু বিশাখাদত্তৰ 'মুদ্ৰাৰাক্ষস' এই সময়ৰে সৃষ্টি। গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানত আৰ্যভট্ট আৰু বৰাহমিহিৰে বিশ্বক নতুন দিশ দেখুৱাইছিল। সামগ্ৰিকভাৱে, গুপ্ত যুগ আছিল ভাৰতীয় উচ্চ-সংস্কৃতিৰ চৰম বিকাশৰ সময়।
প্ৰশ্ন ২: হৰ্ষবৰ্ধনৰ সময়ত সামন্ত ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [২০২৫]
উত্তৰ: সপ্তম শতিকাৰ প্ৰথম ভাগত সম্ৰাট হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰাজত্বকালত প্ৰাচীন ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত সামন্তবাদ বা 'সামন্ত ব্যৱস্থা'ই (Samanta System) এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল। গুপ্তোত্তৰ কালত কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃত্ব শিথিল হোৱাৰ লগে লগে এই ব্যৱস্থা অধিক শক্তিশালী হৈ পৰে।
সামন্ত ব্যৱস্থাৰ গঠন আৰু কাৰ্যৱালী:
হৰ্ষবৰ্ধনৰ সাম্ৰাজ্য বিশাল আছিল যদিও শাসন প্ৰশাসন সম্পূৰ্ণভাৱে কেন্দ্ৰীভূত নাছিল। তেওঁ পৰাজিত ৰজাসকলক তেওঁলোকৰ ৰাজ্য ঘূৰাই দিছিল, কিন্তু চৰ্ত আছিল যে তেওঁলোকে হৰ্ষবৰ্ধনৰ অধীনতা স্বীকাৰ কৰিব লাগিব। এনে শাসনকৰ্তাসকলক 'সামন্ত', 'মহাচামন্ত' বা 'ৰাণক' বোলা হৈছিল।
সামন্তসকলৰ দায়িত্ব:
১/ সামৰিক সাহায্য: হৰ্ষবৰ্ধনে নিজৰ হাতত এক ডাঙৰ স্থায়ী সেনাবাহিনী ৰাখিছিল যদিও যুদ্ধৰ সময়ত সামন্তসকলে তেওঁলোকৰ নিজা সেনা আনি ৰজাক সহায় কৰিব লাগিছিল।
২/ ৰাজহ আৰু উপহাৰ: সামন্তসকলে নিজৰ অঞ্চলৰ পৰা ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰি তাৰ এটা অংশ ৰাজকোষলৈ প্ৰেৰণ কৰিছিল আৰু বছৰেকীয়া দৰবাৰত ৰজাক মূল্যবান উপহাৰ দিব লাগিছিল।
প্ৰভাৱ:
হৰ্ষবৰ্ধনৰ সময়ত সামন্ত ব্যৱস্থাই সম্ৰাটক সামৰিক আৰু প্ৰশাসনিক দিশত সহায় কৰিছিল সঁচা, কিন্তু ইয়াৰ দ্বাৰা কেন্দ্ৰীয় ৰাজকীয় ক্ষমতা কিছু পৰিমাণে দুৰ্বল হৈছিল। হৰ্ষবৰ্ধনৰ মৃত্যুৰ পিছত এই সামন্তসকলেই স্বাধীন হৈ পৰে, যাৰ ফলত কনৌজ সাম্ৰাজ্যৰ পতন ঘটে।
প্ৰশ্ন ৩: গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
গুপ্ত সম্ৰাটসকলে প্ৰাচীন ভাৰতত এক সুসংগঠিত প্ৰশাসনিক কাঠামোগ্ৰহণ কৰিছিল, যি মৌৰ্যসকলৰ তুলনাত অধিক বিকেন্দ্ৰীকৃত আছিল।
সম্ৰাট আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসন:
ৰজাই আছিল প্ৰশাসনৰ সৰ্বোচ্চ মূৰব্বী। তেওঁলোকে 'পৰমভট্টাৰক', 'মহাৰাজাধিৰাজ' আদি ডাঙৰ উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল। ৰজাক সহায় কৰিবলৈ এজন মন্ত্ৰীপৰিষদ আছিল। ‘সন্ধিবিগ্ৰহিক’ (বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী), ‘মহানায়ক’ (সেনাপতি) আৰু ‘অক্ষপলধিকৃত’ (নথি ৰক্ষক) আদি প্ৰধান বিষয়া আছিল।
প্ৰাদেশিক আৰু স্থানীয় প্ৰশাসন:
গুপ্ত সাম্ৰাজ্যখনক কেইবাটাও প্ৰদেশ বা 'ভুক্তি'ত বিভক্ত কৰা হৈছিল (যেনে- পুণ্ড্ৰবৰ্ধন ভুক্তি)। ভুক্তিৰ মুৰব্বীক 'উপৰিক' বোলা হৈছিল, যি প্ৰায়ে ৰাজপৰিয়ালৰ ব্যক্তি আছিল। ভুক্তিসমূহক পুনৰ 'ৱিষয়' (জিলা)ত ভাগ কৰা হৈছিল, যাৰ মুৰব্বী আছিল 'ৱিষয়পতি'।
স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন:
গুপ্ত প্ৰশাসনৰ আটাইতকৈ বিশিষ্ট বৈশিষ্ট্য আছিল জিলা আৰু নগৰ পৰ্যায়ত স্থানীয় লোকৰ অংশগ্ৰহণ। 'ৱিষয়পতি'ক সহায় কৰিবলৈ এখন পৰিষদ আছিল, য’ত ‘নগৰশ্ৰেষ্ঠী’ (বেংকৰ বা ব্যৱসায়ী প্ৰধান), ‘সৰ্থৱাহ’ (বণিক সংঘৰ নেতা), আৰু ‘প্ৰথম কায়স্থ’ (মুখ্য লেখক) অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। গাঁও প্ৰশাসন 'গ্রামিক' আৰু গাঁৱৰ বৃদ্ধসকলৰ (পঞ্চায়ত) হাতত ন্যস্ত আছিল।
সামগ্ৰিকভাৱে, গুপ্ত প্ৰশাসনে স্থানীয় স্বায়ত্তশাসনক গুৰুত্ব দি এক স্থিৰ আৰু শান্তিপূৰ্ণ শাসন নিশ্চিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: গুপ্তোত্তৰ কালত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু সমাজত সামন্তবাদ বা ভূ-দান ব্যৱস্থাৰ প্ৰভাৱ মূল্যাংকন কৰা।
উত্তৰ:
গুপ্ত যুগৰ পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত (৫০০-১২০০ খ্ৰীষ্টাব্দ) ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু সমাজত এক ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন আহে, যাক ইতিহাসবিদসকলে 'প্ৰাৰম্ভিক সামন্তবাদ' (Early Feudalism) বুলি অভিহিত কৰে। ইয়াৰ মূলে আছিল ব্যাপক ভূ-দান ব্যৱস্থা।
অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ:
১/ নগৰীকৰণৰ অৱনতি: বহিঃবাণিজ্য হ্ৰাস পোৱাৰ বাবে মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন কমি গৈছিল। ফলত ৰজাসকলে বিষয়া আৰু ধাৰ্মিক লোকসকলক নগদ টকাৰ পৰিৱৰ্তে মাটি দান দিবলৈ ধৰিলে।
২/ আত্মনিৰ্ভৰশীল গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি: ভূ-দানৰ ফলত স্থানীয় গাৱঁলীয়া অৰ্থনীতিসমূহ স্বয়ংসম্পূৰ্ণ হৈ পৰিল। বাণিজ্য কম হোৱাৰ বাবে নগৰবোৰৰ পতন ঘটিল আৰু অৰ্থনীতি সম্পূৰ্ণভাৱে কৃষিভিত্তিক হৈ পৰিল।
সামাজিক প্ৰভাৱ:
১/ নতুন শ্ৰেণীৰ উদ্ভৱ: ভূ-দানৰ ফলত সমাজে এক বৃহৎ 'ভূ-স্বামী' বা 'সামন্ত' শ্ৰেণী লাভ কৰিলে, যিসকলে কৃষকসকলৰ ওপৰত শোষণ চলাবলৈ ধৰিলে। কৃষকসকল মাটিৰ সৈতে আৱদ্ধ হৈ পৰে (Serfdom)।
২/ জাতিভেদ প্ৰথাৰ জটিলতা: সামন্তবাদী ব্যৱস্থাত অলেখ স্থানীয় সামন্ত আৰু পেচাদাৰী সম্প্ৰদায়ৰ উত্থান ঘটাত জাতি-উপজাতিৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পালে। ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাটিৰ অধিকাৰ বৃদ্ধি পোৱাত ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক স্থান অধিক শক্তিশালী হ’ল।
মুঠৰ ওপৰত, গুপ্তোত্তৰ কালৰ ভূ-দান ব্যৱস্থাই কেন্দ্ৰীয় ক্ষমতাক দুৰ্বল কৰি এক বিকেন্দ্ৰীকৃত সামন্তীয় সমাজ আৰু অৰ্থনীতিৰ জন্ম দিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: হৰ্ষবৰ্ধনৰ সামৰিক বিজয় আৰু সাম্ৰাজ্য সম্প্ৰসাৰণৰ এক চমু বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ:
উত্তৰ ভাৰতৰ অন্তিম মহান হিন্দু সম্ৰাট হৰ্ষবৰ্ধনে (৬০৬-৬৪৭ খ্ৰীষ্টাব্দ) থানেশ্বৰৰ পুష్యভূতি বা বৰ্ধন বংশৰ ৰজা আছিল। ভাতৃ ৰাজ্যবৰ্ধন আৰু ভগ্নীপ্ৰতি গ্ৰহৱৰ্মনৰ হত্যাৰ পিছত, অৰাজকতাৰ পৰিৱেশত হৰ্ষবৰ্ধনে শাসনভাৰ গ্ৰহণ কৰি এক বিশাল সাম্ৰাজ্য গঢ়ি তুলিছিল।
সামৰিক অভিযানসমূহ:
১/ বেঙ্গল আৰু গৌড় বিজয়: হৰ্ষবৰ্ধনে সশংকৰ (গৌড়ৰ ৰজা) বিৰুদ্ধে অভিযান চলাই কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰৱৰ্মনৰ সৈতে বন্ধুত্বৰ চুক্তি কৰে আৰু গৌড় ৰাজ্যৰ একাংশ নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে।
২/ কনৌজ একত্ৰীকৰণ: তেওঁ থানেশ্বৰ আৰু কনৌজক একত্ৰিত কৰি কনৌজক নতুন ৰাজধানী হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
৩/ উত্তৰ ভাৰত জয়: হৰ্ষবৰ্ধনে পঞ্জাৱ, কনৌজ, বিহাৰ, উৰিষ্যা আৰু বল্লভী (গুজৰাট) জয় কৰি সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতত নিজৰ আধিপত্য স্থাপন কৰে। তেওঁ ‘সকল উত্তৰাপথনাথ’ উপাধি লাভ কৰে।
দক্ষিণ অভিযান আৰু চালুক্যৰ সৈতে সংঘৰ্ষ:
উত্তৰ ভাৰত জয় কৰাৰ পিছত হৰ্ষবৰ্ধনে দাক্ষিণাত্য জয় কৰিবলৈ নৰ্মদা নদী পাৰ হৈ অগ্ৰসৰ হয়। কিন্তু নৰ্মদাৰ ৰণত চালুক্য ৰজা দ্বিতীয় পুলকেশীয়ে হৰ্ষবৰ্ধনক পৰাজিত কৰে। ফলত নৰ্মদা নদী হৰ্ষ আৰু পুলকেশীৰ সাম্ৰাজ্যৰ সীমা হিচাপে নিৰ্ধাৰিত হয়।
হৰ্ষবৰ্ধনৰ সাম্ৰাজ্য উত্তৰে হিমালয়ৰ পৰা পৰা দক্ষিণে নৰ্মদা লৈকে আৰু পূবে বংগৰ পৰা পশ্চিমে পঞ্জাৱ আৰু গুজৰাটলৈকে বিস্তাৰিত আছিল।
প্ৰশ্ন ৬: সবিশেষ আলোচনা কৰা: গুপ্ত যুগৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা (কৃষি, শিল্প আৰু বাণিজ্য)।
উত্তৰ:
গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ স্থিৰতাই ভাৰতত এক অতি সমৃদ্ধ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ গঢ় দিছিল। এই সমৃদ্ধিয়েই পৰৱৰ্তী সময়ত কলা আৰু সাহিত্যৰ প্ৰসাৰত মূল ইন্ধন যোগাইছিল।
কৃষি ব্যৱস্থা:
কৃষি আছিল অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান ভেটি। ৰজাই মাটিৰ উৎপাদিত শস্যৰ এক- ষষ্ঠাংশ ($1/6$) কৰ (ভাাগ) হিচাপে লৈছিল। জলসিঞ্চনৰ সু-ব্যৱস্থা আছিল, যাৰ বাবে 'সুদৰ্শন হ্ৰদ'ৰ মেৰামতি কৰা হৈছিল। ভূ-দান ব্যৱস্থাৰ মাধ্যমেৰে অনাবাদী মাটিবোৰো কৃষিকাৰ্যৰ আওতালৈ অনা হৈছিল।
শিল্প আৰু উদ্যোগ:
গুপ্ত যুগত হস্তশিল্প আৰু উদ্যোগৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশ হৈছিল। বিশেষকৈ বয়ন শিল্প (সূতা আৰু পাটৰ কাপোৰ), ধাতুশিল্প (লো আৰু তামৰ ব্যৱহাৰ) আৰু আভূষণ উদ্যোগ আছিল প্ৰধান। মেহৰৌলীৰ লৌহ স্তম্ভই গুপ্ত ধাতুশিল্পৰ চৰম উৎকৰ্ষ প্ৰমাণ কৰে।
বাণিজ্য আৰু মুদ্ৰা:
আভ্যন্তৰীণ আৰু বৈদেশীক বাণিজ্য উভয়েই সক্ৰিয় আছিল। ৰোম, মধ্য এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে বাণিজ্য চলিছিল। ‘শ্ৰেণী’ বা ‘সংঘ’ (Guilds) বোৰে বেংকিং আৰু বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। গুপ্ত সম্ৰাটসকলে বৃহৎ সংখ্যক সুন্দৰ সোণৰ মুদ্ৰা ('দিনাৰ') আৰু ৰূপৰ মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰিছিল, যিয়ে অৰ্থনীতিৰ উচ্চ মানদণ্ড সূচায়।
প্ৰশ্ন ৭: চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাং-ৰ বিৱৰণৰ আধাৰত হৰ্ষবৰ্ধনৰ শাসনকাল আৰু ধৰ্মীয় অৱস্থাৰ পৰ্যালোচনা কৰা।
উত্তৰ:
চীনা বৌদ্ধ পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাং (Hiuen Tsang) সপ্তম শতিকাত হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰাজত্বকালত ভাৰতলৈ আহিছিল। তেওঁৰ বিখ্যাত ভ্ৰমণ গ্ৰন্থ 'সি-ইউ-কি' (Si-Yu-Ki) হৰ্ষৰ শাসনকালৰ এক প্ৰমাণিক দলিল।
প্ৰশাসনিক বিৱৰণ:
হিউৱেন চাঙৰ মতে, হৰ্ষবৰ্ধন আছিল এজন অত্যন্ত পৰিশ্ৰমী আৰু প্ৰজাৰ কল্যাণকামী ৰজা। ৰজাই প্ৰশাসন পৰিদৰ্শন কৰিবলৈ ধাৰাবাহিকভাৱে দেশ ভ্ৰমণ কৰিছিল। ৰাজহৰ কৰভাৰ কম আছিল। অপৰাধীক কঠোৰ শাস্তি দিয়া হৈছিল। অৱশ্যে তেওঁ উল্লেখ কৰিছে যে ৰাস্তা-ঘাটবোৰ সম্পূৰ্ণ সুৰক্ষিত নাছিল, কাৰণ তেওঁ নিজেই কেইবাবাৰো ডকাইতৰ হাতত পৰিছিল।
ধৰ্মীয় অৱস্থা:
হিউৱেন চাঙৰ মতে, হৰ্ষবৰ্ধনে প্ৰথম অৱস্থাত সূৰ্য আৰু শিৱৰ উপাসক আছিল যদিও পিছলৈ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ (মหายান শাখা) প্ৰতি আকৃষ্ট হয়। হৰ্ষই কনৌজত এক বিশাল ধৰ্মীয় পৰিষদ পাতিছিল, য’ত হিউৱেন চাঙক সভাপতি পতা হৈছিল। প্ৰয়াগৰ ‘মোক্ষ পৰিষদ’ত ৰজাই অকৃপণভাৱে দান-বৰঙণি কৰিছিল।
হিউৱেন চাঙৰ তথ্যই নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাদান, বৌদ্ধ ধৰ্মৰ স্থিতি আৰু তৎকালীন বৈদিক ধৰ্মৰ পুনৰু উত্থানৰ এক সুন্দৰ ছৱি তুলি ধৰে।
প্ৰশ্ন ৮: গুপ্ত যুগৰ ধৰ্মীয় জীৱন আৰু ধৰ্মীয় সহনশীলতাৰ বিষয়ে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰ:
গুপ্ত যুগ আছিল ভাৰতীয় ধৰ্মীয় ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সন্ধিক্ষণ। এই সময়তে পৌৰাণিক হিন্দু ধৰ্মৰ (ভাগৱত ধৰ্ম আৰু শৈৱ ধৰ্ম) নৱজাগৰণ ঘটে।
পৌৰাণিক হিন্দু ধৰ্মৰ উত্থান:
গুপ্ত সম্ৰাটসকল নিজেই ‘পৰম ভাগৱত’ (বিষ্ণুৰ উপাসক) আছিল। দেৱ-দেৱীৰ মূৰ্তি পূজা, মন্দিৰ নিৰ্মাণ আৰু অৱতাৰবাদ (বিশেষকৈ বিষ্ণুৰ দশাৱতাৰ) এই সময়ছোৱাতে জনপ্ৰিয় হৈ পৰে। ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতৰ চূড়ান্ত পুনঃসম্পাদনা এই যুগতেই হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও শিৱ আৰু শক্তিৰ পূজাও ব্যাপকভাৱে প্ৰচলিত আছিল।
ধৰ্মীয় সহনশীলতা:
গুপ্ত ৰজাসকল পৰম বৈষ্ণৱ আছিল যদিও তেওঁলোক ধৰ্মীয়ভাৱে অত্যন্ত উদাৰ আৰু সহনশীল আছিল। তেওঁলোকৰ ৰাজত্বত বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্ময়ো পূৰ্ণ স্বাধিনতা লাভ কৰিছিল।
সম্ৰাট সমুদ্ৰগুপ্তই সিংহলৰ (শ্ৰীলংকা) বৌদ্ধ ৰজা মেঘবৰ্মনক বোধগয়াত বৌদ্ধ বিহাৰ নিৰ্মাণৰ অনুমতি দিছিল।
গুপ্ত যুগতেই নালন্দাৰ দৰে বিশ্বপ্ৰসিদ্ধ বৌদ্ধ বিহাৰ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।
ৰাজকীয় বিষয়া-সামৰিক পদবীত বিভিন্ন ধৰ্মীয় লোকক নিযুক্ত কৰা হৈছিল।
এনে ধৰ্মীয় সমন্বয় আৰু সহনশীলতাই গুপ্ত সম্ৰাজ্যক এক সুদৃঢ় সামাজিক স্থিৰতা প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: সমুদ্ৰগুপ্তৰ বিজয় অভিযান আৰু 'ভাৰতৰ নেপোলিয়ন' হিচাপে তেওঁৰ মূল্যাংকন কৰা।
উত্তৰ:
গুপ্ত বংশৰ প্ৰথম চন্দ্ৰগুপ্তৰ পুত্ৰ সমুদ্ৰগুপ্ত (৩৩৫-৩৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ সামৰিক বিজয়ী আৰু সম্ৰাট। তেওঁৰ ৰাজকবি হৰিষেণে এলাহাবাদ প্ৰশস্তিত (Allahabad Pillar Inscription) সমুদ্ৰগুপ্তৰ দিগ্বিজয়ৰ বিস্তাৰিত বিৱৰণ দিছে।
সামৰিক বিজয়সমূহ:
১/ আৰ্যাৱৰ্ত অভিযান: সমুদ্ৰগুপ্তই উত্তৰ ভাৰতৰ (আৰ্যাৱৰ্ত) ৯ গৰাকী ৰজাক সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাজিত কৰি তেওঁলোকৰ ৰাজ্য গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।
২/ দক্ষিণাপথ অভিযান: তেওঁ দক্ষিণ ভাৰতৰ ১২ গৰাকী ৰজাক পৰাজিত কৰিছিল। কিন্তু তেওঁলোকৰ ৰাজ্য নিজ সাম্ৰাজ্যত অন্তৰ্ভুক্ত নকৰি 'গ্ৰহণ-মোক্ষানুশ্ৰহ' নীতিৰে (কৰ দিয়াৰ চৰ্তত) ৰাজ্য ঘূৰাই দিছিল।
৩/ সীমান্ত ৰাজ্য আৰু বৈদেশীক সম্পৰ্ক: সমতট, কামৰূপ, নেপাল আদি সীমান্ত ৰাজ্যসমূহে সমুদ্ৰগুপ্তৰ অধীনতা স্বীকাৰ কৰি কৰ প্ৰদান কৰিছিল।
'ভাৰতৰ নেপোলিয়ন' মূল্যাংকন:
ইতিহাসবিদ ভি. এ. স্মিথে (V. A. Smith) সমুদ্ৰগুপ্তৰ এই ধাৰাবাহিক সামৰিক সফলতা আৰু বীৰত্ব দেখি তেওঁক 'ভাৰতৰ নেপোলিয়ন' (Napoleon of India) বুলি আখ্যা দিছিল। অৱশ্যে ফ্ৰান্সৰ নেপোলিয়ন অৱশেষত ৱাটাৰলুৰ যুদ্ধত পৰাজিত হৈছিল, কিন্তু সমুদ্ৰগুপ্ত জীৱনৰ কোনো যুদ্ধতেই পৰাজিত হোৱা নাছিল। তেওঁ বিজোৎসৱৰ চিন স্বৰূপে 'অশ্বমেধ যজ্ঞ' সম্পন্ন কৰিছিল আৰু সুন্দৰ মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: গুপ্তোত্তৰ কালত নগৰীকৰণৰ অৱনতি (Urban Decay) আৰু ইয়াৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: গুপ্তোত্তৰ কালত (প্ৰায় ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা) ভাৰতীয় উপমহাদেশত এক উল্লেখযোগ্য সামাজিক-অৰ্থনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া দেখা গৈছিল, যাক ইতিহাসবিদ আৰ. এছ. শৰ্মাই 'নগৰীয় অৱনতি' (Urban Decay) বা 'প্ৰথম পৰ্যায়ৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ' বুলি অভিহিত কৰিছে।
নগৰীয় অৱনতিৰ কাৰণসমূহ:
১/ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ পতন: ৰোম সাম্ৰাজ্যৰ পতন আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত মধ্য এছিয়াৰ হু্ণসকলৰ আক্ৰমণৰ ফলত ভাৰতৰ লাভজনক বৈদেশীক বাণিজ্য (বিশেষকৈ ৰেচম আৰু মছলাৰ ব্যৱসায়) বন্ধ হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত ব্যৱসায়িক নগৰসমূহৰ গুৰুত্ব কমি যায়।
২/ মুদ্ৰা অৰ্থনীতিৰ অৱক্ষয়: বাণিজ্য হ্ৰাস পোৱাৰ বাবে সোণ আৰু ৰূপৰ মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন নোহোৱাৰ দৰে হৈছিল। অৰ্থনীতি সম্পূৰ্ণভাৱে 'বিনিময় প্ৰথা' আৰু ভূ-দানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে।
৩/ কৃষিভিত্তিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ: ৰজাসকলে বিষয়া আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক গাঁৱৰ মাটি দান দিবলৈ ধৰাৰ ফলত জনসংখ্যা নগৰৰ পৰা গাঁৱলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
প্ৰভাৱ:
তক্ষশীলা, বৈশালী, পাটলীপুত্ৰ, বাৰাণসী আদি প্ৰসিদ্ধ প্ৰাচীন নগৰবোৰে নিজৰ পূৰ্বৰ গৰিমা হেৰুৱায়। ফাহিয়েন আৰু হিউৱেন চাং দুয়োগৰাকী চীনা পৰিব্ৰাজকেই পাটলীপুত্ৰৰ দৰে ডাঙৰ নগৰৰ ভগ্নাৱশেষ আৰু ধ্বংসস্তূপৰ কথা নিজৰ বিৱৰণত উল্লেখ কৰি গৈছে। এই ঘটনাই ভাৰতক এক সামন্তীয় গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ ফালে ঠেলি দিছিল।
ONE-MARK QUESTIONS WITH ANSWERS
1. Who is called the “Napoleon of India”? [2025]
Answer: Samudragupta is popularly called the “Napoleon of India” because of his extensive military conquests.
2. Name the university associated with Harshavardhana. [2025]
Answer: Nalanda University.
3. Name two plays written by Harshavardhana. [2025]
Answer: Ratnavali and Nagananda.
(Harsha also wrote Priyadarshika.)
4. Who was the founder of the Gupta dynasty?
Answer: Sri Gupta is generally regarded as the founder of the Gupta dynasty.
5. Who was the greatest conqueror of the Gupta dynasty?
Answer: Samudragupta.
6. Who composed the Allahabad Pillar inscription of Samudragupta?
Answer: Harisena composed the Allahabad Pillar inscription.
7. Who issued the famous gold coins showing himself playing the veena?
Answer: Samudragupta.
8. What was the main basis of the Gupta economy?
Answer: Agriculture was the main basis of the Gupta economy.
9. What is meant by a land grant?
Answer: A land grant was the transfer of land or its revenue rights by a ruler to individuals or institutions, often Brahmanas or religious establishments.
10. What is the Samanta system? [2025]
Answer: The Samanta system was a political arrangement in which subordinate chiefs or rulers accepted the authority of a powerful king in return for certain privileges and protection.
11. Who was the Chinese pilgrim who visited India during Harshavardhana's reign?
Answer: Xuanzang (Hiuen Tsang).
12. Who founded the city of Kannauj as an important political centre under Harsha?
Answer: Harshavardhana made Kannauj his principal political centre.
13. Name one important Gupta temple.
Answer: The Dashavatara Temple at Deogarh is an important Gupta temple.
14. What language received great patronage during the Gupta period?
Answer: Sanskrit received great patronage during the Gupta period.
15. What is meant by early feudalism?
Answer: Early feudalism refers to a system marked by land grants, increasing local control over land and revenue, and the growth of hereditary local powers.
PART B — 15 SHORT-ANSWER QUESTIONS
Approximately 50 words each
1. Explain the administrative system of the Gupta Empire.
Answer: The Gupta Empire had a monarchical administration headed by the king. The king was assisted by ministers and officials. The empire was divided into provinces, districts and smaller administrative units. Local authorities enjoyed considerable freedom. Feudatory rulers and local chiefs also played an important role in administration, especially in distant regions.
2. Describe the position of the king during the Gupta period.
Answer: The Gupta king was the supreme authority in the empire. He controlled administration, military affairs, justice and foreign relations. Gupta rulers adopted impressive titles such as Maharajadhiraja. However, administration was not completely centralized. Provincial governors, local officials, guilds and village institutions had considerable responsibilities in managing local affairs.
3. What were the main features of the Gupta economy?
Answer: The Gupta economy was mainly based on agriculture. Land revenue was an important source of state income. Trade, crafts and guilds also contributed to economic life. Both internal and external trade existed. Gold coins indicate the prosperity of the ruling class and commercial activities, although the economy also had strong rural foundations.
4. Explain the importance of agriculture during the Gupta period.
Answer: Agriculture was the backbone of the Gupta economy. Cultivated land provided food and revenue to the state. Farmers paid taxes or revenue to the authorities. Irrigation facilities supported cultivation in different areas. The increasing importance of land and agricultural revenue later became closely connected with the growth of land grants and early feudal tendencies.
5. What was the position of land grants in the post-Gupta period? [2025]
Answer: Land grants became increasingly important after the Gupta period. Rulers granted land and revenue rights to Brahmanas, religious institutions and officials. These grants sometimes included administrative and fiscal privileges. As a result, local intermediaries gained greater control over villages and cultivators, contributing to the development of the land-grant economy.
6. Mention two important features of land grants in the post-Gupta period. [2025]
Answer: Two important features were:
- Land was often granted along with rights to collect revenue from the land.
-
Grantees could receive certain administrative and fiscal privileges over the granted area.
These practices increased the importance of local intermediaries and contributed to the development of early feudal relationships.
7. What is meant by early feudalism in Indian history?
Answer: Early feudalism refers to a historical process in which land grants, local intermediaries and hereditary powers became increasingly important. Rulers transferred revenue rights and sometimes administrative privileges to grantees. This reduced direct state control over some rural areas and strengthened the position of local elites.
8. What was the Samanta system under Harshavardhana? [2025]
Answer: The Samanta system was an important feature of Harsha's political organization. Samantas were subordinate chiefs or rulers who accepted the supremacy of the king. In return, they often retained authority over their territories. They were expected to provide military support, tribute and loyalty to the king when required.
9. Who was Harshavardhana? Mention his two important achievements.
Answer: Harshavardhana was a powerful ruler of northern India who ruled during the seventh century CE. He made Kannauj an important political centre and extended his influence over large parts of northern India. He also encouraged learning, literature and Buddhism and maintained diplomatic relations with foreign regions.
10. Name the literary works of Harshavardhana. [2025]
Answer: Harshavardhana is traditionally credited with three Sanskrit plays: Ratnavali, Priyadarshika and Nagananda. These works show his interest in literature and culture. His court also became a centre of learning and intellectual activity. His association with scholars such as Banabhatta further reflects the literary importance of his reign.
11. What was the importance of Sanskrit during the Gupta period?
Answer: Sanskrit became an important language of royal patronage, literature and intellectual activity during the Gupta period. Great literary works were produced in Sanskrit. The period witnessed the achievements of writers such as Kalidasa. Sanskrit inscriptions and court literature also strengthened its position as an important language of elite culture.
12. Write a short note on Gupta art.
Answer: Gupta art is known for its grace, balance and spiritual expression. Sculpture developed greatly, particularly Buddhist and Hindu images. Gupta artists produced elegant images of the Buddha and Hindu deities. Temple architecture also developed, with important examples such as the Dashavatara Temple at Deogarh.
13. Why is the Gupta period considered important for Indian culture?
Answer: The Gupta period witnessed major developments in literature, science, mathematics, art, sculpture and architecture. Sanskrit literature flourished, temple architecture developed and religious art reached a high level of refinement. The period is therefore remembered as an important phase in the cultural history of ancient India.
14. Discuss the role of religion during the Gupta period.
Answer: Brahmanical Hinduism received strong royal patronage during the Gupta period, particularly forms of Vaishnavism and Shaivism. At the same time, Buddhism and Jainism continued to exist. Religious diversity remained an important feature of society. Temple construction and religious images expanded considerably during this period.
15. What was the relationship between the Samantas and Harshavardhana?
Answer: The Samantas were subordinate political powers under Harshavardhana. They accepted his authority while often retaining control over their own territories. They were expected to demonstrate loyalty, provide tribute and offer military assistance. Their cooperation helped Harsha maintain political influence over a large and diverse kingdom.
PART C — 10 LONG-ANSWER QUESTIONS
Approximately 200 words each
1. Discuss the administrative system of the Gupta Empire.
Answer: The Gupta Empire had a monarchical system of administration in which the king occupied the highest position. Gupta rulers used titles such as Maharajadhiraja, showing their imperial status. The king was responsible for administration, justice, military affairs and foreign relations. He was assisted by ministers and various officials.
The empire was divided into administrative units. Provinces were generally known as bhuktis, which were further divided into vishayas or districts. Smaller units included villages. Officials were appointed to administer these areas, but local institutions also had an important role.
Gupta administration was less centralized than the Mauryan system. Local authorities, village organizations, guilds and influential individuals participated in local administration. In some regions, subordinate rulers and chiefs accepted Gupta supremacy while retaining considerable autonomy.
The army was another important part of administration. The king maintained military forces and received support from subordinate rulers when necessary.
The Gupta administrative system therefore combined royal authority with considerable local autonomy. This system helped the Gupta rulers govern a large territory, although the growing power of local authorities and landholders later contributed to political decentralization.
2. Examine the economy of the Gupta Empire.
Answer: The economy of the Gupta Empire was mainly agrarian, although trade, crafts and commercial activities were also important. Agriculture provided the major source of food and state revenue. Farmers cultivated different types of crops, and land revenue formed an important part of government income.
Trade existed both within the Indian subcontinent and with foreign regions. Merchants and craftsmen organized themselves into guilds, which played an important economic role. Guilds could regulate production, trade and professional activities. Urban centres continued to serve as places of commercial and craft activity.
The Gupta rulers issued a considerable number of gold coins, which provide evidence of royal wealth and economic activity. These coins also contain valuable information about rulers, their achievements and contemporary culture.
However, the economy was not based only on urban trade. Rural production remained extremely important. In the later Gupta and post-Gupta periods, the increasing practice of granting land and revenue rights to Brahmanas, religious institutions and officials strengthened the rural character of the economy.
Thus, the Gupta economy combined agriculture, crafts, guilds, trade and monetary activity, while land and agricultural revenue remained its fundamental basis.
3. Discuss the art, architecture and cultural development under the Guptas. [2025]
Answer: The Gupta period occupies an important place in the history of Indian art, architecture and culture. Gupta rulers and wealthy patrons supported religious and cultural activities. The period witnessed significant progress in sculpture, temple architecture, literature and learning.
Gupta sculpture is famous for its grace, balance and idealized beauty. Images of the Buddha, Vishnu, Shiva and other religious figures were produced with great artistic skill. Buddhist sculpture at Sarnath is particularly noted for its calm and spiritual expression.
Temple architecture also developed during this period. The Dashavatara Temple at Deogarh is an important example of early Hindu temple architecture. Rock-cut architecture also continued to develop, as seen in sites such as Ajanta.
Literature flourished under royal and aristocratic patronage. Sanskrit became a major language of literary and intellectual expression. Kalidasa was one of the greatest literary figures of this age.
Scientific and intellectual activities also advanced. Developments in astronomy, mathematics and other fields contributed to India's intellectual history.
For these reasons, the Gupta period is often described as an important phase of classical Indian cultural development, particularly because of its achievements in art, literature, architecture and learning.
4. Explain the main features of the Gupta social system.
Answer: Gupta society was organized around social groups and occupational divisions. The varna system continued to influence social organization, and Brahmanas occupied an important position in religious and social life. Kshatriyas were associated with ruling and military activities, while Vaishyas and Shudras were mainly connected with agriculture, trade, crafts and various forms of labour.
The position of Brahmanas became particularly important because rulers frequently granted them land. Such grants strengthened their economic and social influence in rural areas.
Women occupied different positions in society depending on their social and economic circumstances. Marriage and family remained important institutions. However, social practices were not uniform throughout the Gupta Empire.
Urban society included merchants, craftsmen and guild members. Guilds were important organizations that regulated economic activities and sometimes had social and financial functions.
Religious life was diverse. Brahmanical traditions, especially Vaishnavism and Shaivism, received considerable patronage. Buddhism and Jainism also continued to exist.
Thus, Gupta society was characterized by social hierarchy, occupational divisions, religious diversity and the growing importance of landed groups. These developments also influenced social and economic relations during the post-Gupta period.
5. Discuss the land grant economy in the post-Gupta period. [2025]
Answer: The land grant economy became an important feature of the post-Gupta period. Rulers increasingly granted land or rights over land revenue to Brahmanas, religious institutions, officials and other beneficiaries. These grants were often recorded in inscriptions, especially on copper plates.
A land grant could involve more than the transfer of land itself. In many cases, the beneficiary received rights to collect revenue and certain privileges concerning the administration of the granted area. This reduced the direct involvement of the state in some rural regions.
Land grants encouraged the expansion of agriculture into new areas. They also helped spread Brahmanical religious and cultural practices into different regions. At the same time, the growing power of landholders and intermediaries changed relationships between rulers, peasants and local authorities.
The grantees could become economically and socially powerful. In some areas, local chiefs and intermediaries acquired greater control over agricultural communities.
The land grant system therefore had important economic, political and social consequences. It contributed to ruralization, strengthened local elites and weakened direct central control in some regions. These developments are closely connected with the emergence of early feudal tendencies in early medieval India.
6. What is early feudalism? Discuss its major features in post-Gupta India.
Answer: Early feudalism refers to a historical process in early medieval India marked by the increasing importance of land grants, local intermediaries and decentralized political authority. It developed gradually during the post-Gupta period.
One important feature was the increasing practice of land grants to Brahmanas, religious institutions and officials. Along with land, grantees could receive rights over revenue and sometimes administrative privileges. This strengthened the position of local landed groups.
Another feature was the growth of intermediaries between the king and cultivators. Local chiefs, landlords and subordinate authorities became important in collecting revenue and maintaining political control.
Political authority also became more decentralized. Powerful rulers depended on subordinate chiefs and local rulers for military and administrative support. These subordinate powers could enjoy considerable autonomy while recognizing the authority of a superior ruler.
The economy became increasingly connected with rural landholding and agricultural production. In some areas, villages became important units of economic organization.
Early feudalism should therefore be understood as a gradual process rather than a single system. Land grants, local political authority, revenue rights and the growth of intermediaries were major features associated with this development.
7. Discuss the reign and achievements of Harshavardhana.
Answer: Harshavardhana was one of the most important rulers of seventh-century northern India. He belonged to the Pushyabhuti or Vardhana dynasty and eventually established Kannauj as his major political centre.
Harsha expanded his political influence over large parts of northern India. His power, however, did not cover the entire subcontinent. His expansion towards the south was checked by the Chalukyan ruler Pulakeshin II.
Harsha was also known for his interest in learning and religion. He supported scholars and maintained connections with important centres of learning, including Nalanda. The Chinese Buddhist pilgrim Xuanzang visited India during his reign and left valuable information about Harsha and contemporary society.
Harsha was associated with Sanskrit literature. He is traditionally credited with three plays: Ratnavali, Priyadarshika and Nagananda. The famous scholar and writer Banabhatta was associated with his court and wrote Harshacharita.
Harsha also supported religious and charitable activities. His reign is important because it represents an attempt to establish a strong political authority in northern India after the decline of earlier empires.
Thus, Harsha was significant as a political ruler, patron of learning and supporter of religious and cultural activities.
8. Explain the Samanta system under Harshavardhana. [2025]
Answer: The Samanta system was an important feature of political organization in early medieval India and played a significant role during the period of Harshavardhana. The term Samanta generally referred to subordinate chiefs, rulers or powerful local authorities who accepted the supremacy of a greater king.
Harsha ruled over a large and politically diverse territory. It was difficult for the king to exercise direct control over every region. Therefore, subordinate rulers and chiefs played an important role in maintaining political authority.
Samantas could retain control over their territories but were expected to show loyalty and submission to the superior ruler. They could provide tribute, military assistance and other forms of service. In return, they could retain certain privileges and local authority.
The Samanta relationship was therefore based on a combination of subordination and local autonomy. It allowed powerful rulers to extend their political influence without creating a completely centralized administrative structure.
The system also had limitations. Powerful Samantas could become increasingly independent when the central ruler became weak. This contributed to political fragmentation in some periods.
Thus, the Samanta system was important for understanding the decentralized political structure of early medieval India and the relationship between central kings and local powers.
9. Explain the contribution of the Gupta period to Indian literature and learning.
Answer: The Gupta period was an important phase in the development of Indian literature and learning. Sanskrit received strong royal and elite patronage and became an important language of literature, inscriptions and intellectual activity.
One of the greatest literary figures associated with this period was Kalidasa. His works are admired for their literary quality, descriptions of nature and treatment of human emotions. Sanskrit drama and poetry developed significantly during this period.
The period also witnessed progress in scientific and intellectual fields. Aryabhata made important contributions to mathematics and astronomy. His work reflects the advanced level of scientific thinking that existed in this broad cultural age.
Education was supported by religious and scholarly institutions. Centres of learning developed and attracted students and teachers. The intellectual environment was not limited to one religious tradition; different schools of thought continued to exist.
The Gupta period also contributed to the development of religious literature, philosophical thought and artistic traditions.
Therefore, the cultural importance of the Gupta age cannot be understood only through political history. Its major contribution was the development of literature, mathematics, astronomy, religious thought and education, which influenced later Indian intellectual traditions.
10. Compare the Gupta administration with the Samanta-based political system of Harshavardhana.
Answer: The Gupta administration and the political organization under Harshavardhana shared some similarities but also showed important differences. Both depended on the authority of a powerful king and involved subordinate officials or local rulers.
The Gupta administration had a more clearly organized territorial structure. The empire was divided into provinces, districts and villages. Officials performed administrative functions, while local institutions also had considerable importance. Gupta rulers exercised substantial royal authority but did not maintain the same degree of centralization seen under the Mauryas.
Under Harshavardhana, the role of subordinate chiefs or Samantas became particularly important. These local rulers accepted Harsha's supremacy but could retain considerable control over their territories. They were expected to provide tribute, loyalty and military assistance.
The Samanta arrangement was therefore based more strongly on a relationship between the central ruler and subordinate political powers. Such a system was useful for controlling a large territory but could also lead to decentralization when central authority weakened.
In conclusion, the Gupta system combined royal administration with provincial and local institutions, while Harsha's political organization depended significantly on subordinate chiefs and Samantas. Both systems demonstrate the changing nature of political authority in ancient and early medieval India.