১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (অতি চমু প্ৰশ্ন)
১.তাঞ্জোৰৰ প্ৰসিদ্ধ বৃহদেশ্বৰ মন্দিৰ কোনে নিৰ্মাণ কৰাইছিল? [২০২৫]
উত্তৰ: চোল বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা প্ৰথম ৰাজৰাজে এই মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰাইছিল।
২. তৰাইনৰ প্ৰথম যুদ্ধ কাৰ কাৰ মাজত আৰু কেতিয়া সংঘটিত হৈছিল? [২০২৫]
উত্তৰ: ১১৯১ খ্ৰীষ্টাব্দত পৃথ্বীৰাজ চৌহান আৰু প্ৰথম মহম্মদ ঘোৰীৰ মাজত এই যুদ্ধ হৈছিল।
৩. প্ৰতিহাৰ বংশৰ বিখ্যাত ৰজা মিহিৰভোজ কোন আছিল? [২০২৫]
উত্তৰ: মিহিৰভোজ আছিল উত্তৰ ভাৰতৰ গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ ৰাজবংশৰ এজন প্ৰতাপী ৰজা (ৰাজপুত শাসক)।
৪. বাদামীৰ চালুক্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন আছিল?
উত্তৰ: চালুক্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল প্ৰথম পুলকেশী।
৫. ৰাষ্ট্ৰকূট ৰাজবংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন আছিল?
উত্তৰ: দন্তিদুৰ্গ আছিল ৰাষ্ট্ৰকূট ৰাজবংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা।
৬. চোল বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা হিচাপে কাক জনা যায়?
উত্তৰ: বিজয়ালয়ক চোল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাতা বুলি জনা যায়।
৭. চোল প্ৰশাসনত 'কুৰ্ৰম' (Kurram) কি আছিল? [২০২৫]
উত্তৰ: কেইবাখনো গাওঁ লৈ গঠিত একোটা প্রশাসনিক গোট বা গাওঁ-সমষ্টিক কুৰ্ৰম বোলা হৈছিল।
৮. মহম্মদ ঘজনীয়ে ভাৰতৰ কোনটো বিখ্যাত মন্দিৰ সোণ-ৰূপ লুণ্ঠন কৰিবলৈ আক্ৰমণ কৰিছিল?
উত্তৰ: গুজৰাটৰ বিখ্যাত সোমনাথ মন্দিৰ (১০২৫ খ্ৰীষ্টাব্দত)।
৯. মহম্মদ ঘোৰীয়ে ভাৰতত আক্ৰমণ চলোৱাৰ সময়ত দিল্লী আৰু অজমীৰৰ শাসক কোন আছিল?
উত্তৰ: তৃতীয় পৃথ্বীৰাজ চৌহান।
১০.ৰাজপুতসকলৰ উৎপত্তিসংক্ৰান্তীয় 'অগ্নিSource/অগ্নিবংশ' তত্ত্বটো কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: কবি চান্দ বৰদায়ে তেওঁৰ 'পৃ্থ্বীৰাজ ৰাছো' গ্ৰন্থত।
১১. আৰৱসকলে কেতিয়া আৰু কাৰ নেতৃত্বত সিন্ধু প্ৰদেশ জয় কৰিছিল?
উত্তৰ: ৭১২ খ্ৰীষ্টাব্দত মহম্মদ বিন কাছিমৰ নেতৃত্বত।
১২. ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজা অমোঘবৰ্ষই ৰচনা কৰা কানাড়া ভাষাৰ প্ৰথম সাহিত্যিক কৰ্মটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: 'কবিৰাজমাৰ্গ'।
১৩. বাদামীৰ চালুক্যসকলৰ আটাইতকৈ প্ৰতাপী ৰজা গৰাকী কোন আছিল?
উত্তৰ: দ্বিতীয় পুলকেশী।
১৪. চোল সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত স্বায়ত্তশাসন লাভ কৰা গাওঁবোৰৰ গ্ৰাম্য সভাক কি বোলা হৈছিল?
উত্তৰ: 'উৰ' (Ur) আৰু 'সভা' (Sabha)।
১৫. ভাৰতত ইছলামিক শাসনৰ প্ৰকৃত ভেটি কোনে স্থাপন কৰিছিল বুলি ধৰা হয়?
উত্তৰ: মহম্মদ ঘোৰীয়ে।
২) ১৫ টা ৫০ শব্দৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (চমু উত্তৰ)
১. ৰাজপুতসকলৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে থকা মূল ধাৰণাসমূহ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: ৰাজপুতসকলৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে ঐতিহাসিকসকলৰ মাজত মতভেদ আছে। মূলতঃ দুটা মত প্ৰধান— প্ৰথমটো হ’ল 'অগ্নিবংশীয় ধাৰণা', য’ত ধাৰণা কৰা হয় যে আবু পাহাৰৰ যজ্ঞৰ জুইৰ পৰা সিহঁতৰ সৃষ্টি হৈছিল। দ্বিতীয়টো মতামত মতে, মধ্য এছিয়াৰ পৰা অহা শক, হুন আদি বিদেশী জাতিৰ স্থানীয় ভাৰতীয় সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে মিহলি হৈ গঠিত হোৱা সংমিশ্ৰিত বৰ্ণ।
২. চোল শাসন ব্যৱস্থাত 'কুৰ্ৰম' আৰু 'নাদু' কি আছিল? [২০২৫]
উত্তৰ: চোল প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা আছিল খুবেই শৃংখলিত। একাধিক গাওঁ একত্ৰিত কৰি গঠিত সৰু প্ৰশাসনিক গোটক 'কুৰ্ৰম' বোলা হৈছিল। আনহাতে, কেইবাটাও কুৰ্ৰম বা বৃহৎ অঞ্চল একত্ৰিত হৈ গঠিত জিলা পৰ্যায়ৰ প্ৰশাসনিক বিভাগটোক 'নাদু' বোলা হৈছিল। এই ব্যৱস্থাই স্থানীয় স্বায়ত্তশাসনক মজবুত কৰি তুলিছিল।
৩. মিহিৰভোজ কোন আছিল? [২০২৫]
উত্তৰ: মিহিৰভোজ (৮৩৬-৮৮৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) আছিল গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ ৰাজবংশৰ আটাইতকৈ প্ৰতাপী আৰু শক্তিশালী শাসক। তেওঁ বিষ্ণুৰ ভক্ত আছিল আৰু 'আদিবৰাহ' উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ উত্তৰ ভাৰতত এক বিশাল সাম্ৰাজ্য গঢ়ি তুলিছিল আৰু আৰৱসকলৰ আগ্ৰাসন ভেটি দিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
৪. প্ৰথম ৰাজৰাজৰ চোল সাম্ৰাজ্যলৈ অৱদান চমুকৈ উল্লেখ কৰা। [২০২৫]
উত্তৰ: প্ৰথম ৰাজৰাজ (৯৮৫-১০১৪ খ্ৰীষ্টাব্দ) চোল বংশৰ এজন মহান বিজয়ী আৰু দক্ষ প্ৰশাসক আছিল। তেওঁ দাক্ষিণাত্যৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল আৰু শ্ৰীলংকাৰ উত্তৰ অংশ জয় কৰিছিল। তেওঁৰ দিনতে বিশ্বপ্ৰসিদ্ধ তাঞ্জোৰৰ বৃহদেশ্বৰ বা ৰাজৰাজেশ্বৰ শিৱ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
৫. তৰাইনৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় যুদ্ধৰ মূল পাৰ্থক্য কি আছিল?
উত্তৰ: ১১৯১ খ্ৰীষ্টাব্দত তৰাইনৰ প্ৰথম যুদ্ধত ৰাজপুত ৰজা পৃথ্বীৰাজ চৌহানে মহম্মদ ঘোৰীক শোচনীয়ভাৱে পৰাস্ত কৰে। কিন্তু ১১৯২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ দ্বিতীয় যুদ্ধত সুসংগঠিত কৌশলেৰে ঘোৰীয়ে পৃথ্বীৰাজক পৰাজিত কৰে। এই দ্বিতীয় যুদ্ধখনেই ভাৰতত তুৰ্কী বা ইছলামিক শাসনৰ দুৱাৰ মুকলি কৰে।
৬. ৭১২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আৰৱসকলৰ সিন্ধু বিজয়ৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: মহম্মদ বিন কাছিমৰ নেতৃত্বত আৰৱসকলে সিন্ধুৰ ৰজা দাহিক পৰাস্ত কৰি বিজয় সাব্যস্ত কৰে। যদিও এই জয়ে ভাৰতত স্থায়ী সাম্ৰাজ্য গঢ়িব পৰা নাছিল, তথাপি ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় জ্ঞান, গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰৱ জগতলৈ প্ৰসাৰিত হয় আৰু সাংস্কৃতিক লেনদেনৰ সূচনা ঘটে।
৭. ৰাষ্ট্ৰকূটসকলৰ কলা আৰু স্থাপত্যলৈ থকা অৱদান চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰকূট শাসকসকল কলা-সংস্কৃতিৰ মহান পৃষ্ঠপোষক আছিল। মহাৰাষ্ট্ৰৰ এলোৰাৰ বিখ্যাত 'কৈলাশ মন্দিৰ' (একক শিলাখণ্ড কাটি বনোৱা) ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজা প্ৰথম কৃষ্ণৰ দিনতে নিৰ্মাণ হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি এলিফেণ্টা গুহাৰ ভাস্কৰ্যসমূহো তেওঁলোকৰ অনবদ্য অৱদান।
৮. চালুক্য ৰজা দ্বিতীয় পুলকেশীৰ সামৰিক সাফল্যৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: বাদামীৰ চালুক্য বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা দ্বিতীয় পুলকেশীয়ে উত্তৰ ভাৰতৰ সম্ৰাট হৰ্ষবৰ্ধনক নৰ্মদা নদীৰ পাৰত পৰাস্ত কৰি নিজৰ কৃতিত্ব প্ৰমাণ কৰিছিল। এই বিজয়ে তেওঁক 'দক্ষিণাপথেশ্বৰ' উপাধি প্ৰদান কৰে। আইহোল শিলালিপিত তেওঁৰ বিজয়ৰ কাহিনী সংৰক্ষিত হৈ আছে।
৯. মাহমুদ ঘজনীৰ ভাৰত আক্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: সুলতান মাহমুদ ঘজনীৰ ভাৰত আক্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ধৰ্মীয় আৰু বিত্তীয়। তেওঁ ভাৰতত স্থায়ী শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচৰা নাছিল; বৰঞ্চ ভাৰতীয় সমৃদ্ধ মন্দিৰসমূহ লুণ্ঠন কৰি অপূৰ্ব ধন-সম্পদ মধ্য এছিয়াত নিজৰ ৰাজধানী ঘজনীৰ উন্নয়নত ব্যৱহাৰ কৰিব বিচাৰিছিল।
১০. ৰাজপুতসকলৰ পতনৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰ: ৰাজপুতসকলৰ সাহসিকতা থকা সত্ত্বেও তেওঁলোকৰ মাজত একতাৰ অভাৱ আছিল। সৰু সৰু ৰাজ্যৰ মাজত থকা প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা, পুৰণি যুদ্ধ কৌশল, আৰু বিদেশী আক্ৰমণকাৰীৰ তুলনাত সামৰিক শৃংখলাৰ নাটনিয়েই আছিল তেওঁলোকৰ পতনৰ প্ৰধান কাৰণ।
১১. চোলসকলৰ নৌসেনা/নৌবলৰ বৈশিষ্ট্য কি আছিল?
উত্তৰ: চোল সাম্ৰাজ্যৰ অন্যতম শক্তি আছিল তেওঁলোকৰ শক্তিশালী নৌসেনা। প্ৰথম ৰাজৰাজ আৰু প্ৰথম ৰাজেন্দ্ৰ চোলৰ দিনত এই নৌসেনাৰ সহায়ত শ্ৰীলংকা, মালদ্বীপ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ শ্ৰীবিজয় সাম্ৰাজ্য পৰ্যন্ত জয় কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰত মহাসাগৰত চোলসকলৰ একছত্ৰী প্ৰভাৱ পৰে।
১২. গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ বংশৰ উত্থান কেনেকৈ হৈছিল?
উত্তৰ: অষ্টম শতিকাত উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলৰ উত্থান ঘটে। বিশেষকৈ প্ৰথম নাগভটৰ নেতৃত্বত এই বংশই আৰৱ আক্ৰমণক প্ৰতিহত কৰি নিজৰ স্থিতি মজবুত কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত মিহিৰভোজৰ দিনত তেওঁলোকে কনৌজনক কেন্দ্ৰ কৰি উত্তৰ ভাৰতত আধিপত্য স্থাপন কৰে।
১৩. ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম (Tripartite Struggle) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: উত্তৰ ভাৰতৰ সমৃদ্ধিশালী চহৰ 'কনৌজ'ৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিবলৈ অষ্টমৰ পৰা দশম শতিকাৰ ভিতৰত তিনিটা শক্তিশালী ৰাজবংশ— গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ, ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু পালসকলৰ মাজত যি দীৰ্ঘম্যাদী সংগ্ৰাম হৈছিল, তাকেই 'ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম' বোলা হয়।
১৪. আল-বেৰুনী কোন আছিল আৰু তেওঁৰ গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: আল-বেৰুনী আছিল সুলতান মাহমুদ ঘজনীৰ সৈতে ভাৰতলৈ অহা এজন মহান পাৰ্চী পণ্ডিত। তেওঁ ভাৰতৰ সমাজ, ধৰ্ম, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰি 'কিতাব-উল-হিন্দ' (Kitab-ul-Hind) নামৰ গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল।
১৫. চোল গ্ৰাম্য প্ৰশাসনৰ 'উৰ' আৰু 'সভা'ৰ কাম কি আছিল?
উত্তৰ: চোল প্ৰশাসনত 'উৰ' আছিল সাধাৰণ গাঁৱৰ লোকসকলৰ সভা, যিয়ে ৰাস্তা-ঘাট আৰু খনিৰ তদাৰক কৰিছিল। আনহাতে 'সভা' বা 'মহাসভা' আছিল ব্ৰাহ্মণসকলক উপহাৰ দিয়া গাঁও (ব্ৰহ্মদেয়) বোৰৰ সভা, যিয়ে ভূমি ৰাজহ আৰু ধৰ্মীয় কাম-কাজ পৰিচালনা কৰিছিল।
৩) ১০ টা ২০০ শব্দৰ দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্ন)
১. ঘজনীৰ সুলতান মাহমুদৰ ভাৰত আক্ৰমণৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰভাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। [২০২৫]
উত্তৰ: সুলতান মাহমুদ ঘজনী আছিল মধ্য এছিয়াৰ এক শক্তিশালী শাসক, যিয়ে ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১০২৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত ভাৰতত ১৭ বাৰ আক্ৰমণ চলাইছিল।
আক্ৰমণৰ উদ্দেশ্য আৰু প্ৰকৃতি: মাহমুদৰ ভাৰত আক্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য ৰাজনৈতিকভাৱে সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰা নাছিল, বৰঞ্চ আছিল বিত্তীয় লুণ্ঠন। ভাৰতৰ সমৃদ্ধ মন্দিৰসমূহ— যেনে নগৰকোট, মথুৰা, কনৌজ আৰু বিশেষভাৱে ১০২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ গুজৰাটৰ সোমনাথ মন্দিৰ লুণ্ঠন কৰি তেওঁ প্ৰচুৰ সোণ-ৰূপ আৰু ধন-সম্পদ নিজৰ ৰাজধানী ঘজনীলৈ লৈ গৈছিল।
প্ৰভাৱ আৰু গুৰুত্ব:
ৰাজনৈতিক দুৰ্বলতাৰ প্ৰকাশ: মাহমুদৰ ধাৰাবাহিক আক্ৰমণে ভাৰতৰ তদানীন্তন ৰাজপুত ৰজাসকলৰ মাজত থকা খণ্ডবিখণ্ডতা আৰু সামৰিক দুৰ্বলতা উদঙাই দেখুৱালে।
অৰ্থনৈতিক ক্ষতি: ভাৰতৰ বহু অৰ্থনৈতিক কেন্দ্ৰ আৰু মন্দিৰ ধ্বংস হোৱাৰ ফলত দেশখনৰ ধন-সম্পদৰ বৃহৎ লোকচান হৈছিল।
সাংস্কৃতিক বিনিময়: এই আক্ৰমণৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ফল আছিল বৈজ্ঞানিক আৰু সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান। মাহমুদৰ সৈতে অহা মহান পণ্ডিত আল-বেৰুনীয়ে ভাৰতীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতি নিবিড়ভাৱে অধ্যয়ন কৰি 'কিতাব-উল-হিন্দ' নামৰ অমূল্য গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰে।
সামৰণিভাৱে ক’বলৈ গ’লে, মাহমুদে ভাৰতত স্থায়ীকৈ ইছলামিক শাসন প্ৰতিষ্ঠা নকৰিলেও, তেওঁৰ আক্ৰমণে উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা ভাঙি পেলাইছিল, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত মহম্মদ ঘোৰীৰ বাবে পথ সুগম কৰি তুলিছিল।
২. উত্তৰ ভাৰতত ৰাজপুতসকলৰ উত্থানৰ ইতিবৃত্ত আৰু তেওঁলোকৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক অৱস্থাৰ এটি সমীক্ষা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: হৰ্ষবৰ্ধনৰ মৃত্যুৰ পাছত (ষষ্ঠ শতিকাৰ উত্তৰাৰ্ধত) উত্তৰ ভাৰতত কোনো কেন্দ্ৰীয় শক্তি নথকাৰ সুযোগ লৈ বিভিন্ন স্থানত সৰু সৰু ৰাজবংশৰ উত্থান ঘটে। এইসকলৰ পৰৱৰ্তী সময়ত 'ৰাজপুত' বুলি জনা যায়।
উৎপত্তি সংক্রান্তীয় ধাৰণা: ৰাজপুতসকলৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে ঐতিহাসিকসকলৰ মাজত ভিন্ন মত আছে। জেমছ টডৰ দৰে বিদেশী ঐতিহাসিকৰ মতে, সিহঁত শক, হুন আদি বিদেশীজাতিৰ বংশধৰ। আনহাতে ধাৰণা কৰা হয় যে স্থানীয় ক্ষাত্ৰিয়সকলৰে সামাজিক ৰূপান্তৰৰ ফলত ৰাজপুত সম্প্ৰদায় গঠিত হৈছিল। 'অগ্নিবংশীয়' তত্ত্ব অনুসৰি চৌহান, পৰমাৰ, প্ৰতিহাৰ আৰু চালুক্য— এই চাৰি ৰাজপুত বংশ যজ্ঞৰ জুইৰ পৰা সৃষ্টি হৈছিল।
সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক অৱস্থা:
ৰাজনৈতিক বিভাগ: ৰাজপুতসকল সৰু সৰু স্বায়ত্বশাসিত ৰাজ্যত বিভক্ত আছিল (যেনে— অজমীৰৰ চৌহান, মালৱাৰ পৰমাৰ, কনৌজৰ গাহাদবাল আদি)। তেওঁলোকৰ মাজত কোনো স্থায়ী একতা নাছিল।
সামন্তীয় ব্যৱস্থা: ৰাজপুত সমাজ আছিল সম্পূৰ্ণ সামন্তীয় প্ৰথাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ৰজাই সামন্তসকলৰ সামৰিক শক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল।
বীৰত্ব আৰু সামাজিক মূল্যবোধ: ৰাজপুতসকল নিজৰ সাহসিকতা, ধৰ্মীয় নিষ্ঠা আৰু আতিথ্যৰ বাবে জনাজাত আছিল। কিন্তু একে সময়তে তেওঁলোকৰ মাজত থকা অৰ্থহীন আত্মসন্মান আৰু ব্যক্তিগত শত্ৰুতাই তেওঁলোকক একত্ৰিত হ'বলৈ নিদিলে।
অৱশেষত একতাৰ বাবেই বিদেশৰ পৰা অহা ঘোৰীৰ তুৰ্কী সৈন্যৰ হাতত ৰাজপুতসকল পৰাজিত হ'বলগীয়া হৈছিল।
৩. চোল প্ৰশাসন ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা, বিশেষকৈ স্থানীয় স্বায়ত্তশাসনৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা।
উত্তৰ: দক্ষিণ ভাৰতৰ ইতিহাসত চোলসকল কেৱল বিজয়ৰ বাবেই নহয়, বৰঞ্চ তেওঁলোকৰ সুসংগঠিত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ বাবেও অতি বিখ্যাত আছিল।
প্ৰশাসনিক বিভাগ: চোল সাম্ৰাজ্যক প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে কেইবাটাও ভাগত ভগোৱা হৈছিল। সাম্ৰাজ্যক 'মণ্ডলম' (প্ৰদেশ), মণ্ডলমক 'ভালনাদু' (বিভাগ), ভালনাদুক 'নাদু' (জিলা) আৰু নাদুক 'কুৰ্ৰম' বা 'কোট্টাম' (গাওঁ সমষ্টি)ত ভাগ কৰা হৈছিল।
স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন (গ্ৰাম্য প্ৰশাসন): চোল শাসনৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আছিল গ্ৰাম্য স্বায়ত্তশাসন। উত্তৰমেৰুৰ শিলালিপিত এই বিষয়ে বিস্তৃত তথ্য পোৱা যায়। গাওঁবোৰত মূলত: দুবিধ সভা আছিল:
১. উৰ (Ur): সাধাৰণ গাওঁবাসীক লৈ গঠিত সভা।
২. সভা বা মহাসভা (Sabha): ব্ৰাহ্মণসকলক প্ৰদান কৰা আগ্ৰাহাৰ বা ব্ৰহ্মদেয় গাঁৱৰ অভিজাত সভা।
এই সভাবোৰে বিভিন্ন 'বাৰিয়াম' (Committee)ৰ মাধ্যমেৰে কাম-কাজ পৰিচালনা কৰিছিল। যেনে— জলসিঞ্চন সমিতি, কৰ সংগ্ৰহ সমিতি, উদ্যান সমিতি আদি। সদস্যসকলক গণত্ৰান্তিক ব্যৱস্থাৰে বাছনি কৰা হৈছিল।
সামৰিক আৰু ৰাজহ ব্যৱস্থা: চোলসকলৰ এক শক্তিশালী পদাতিক, অশ্বাৰোহী আৰু অনবদ্য নৌসেনা আছিল। ভূমিৰ উৰ্বৰতা চাই ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। চোলসকলৰ এই প্ৰশাসনিক গাথনি আধুনিক স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থাৰ এক উজ্জ্বল প্ৰাচীন আৰ্হি আছিল।
৪. বাদামীৰ চালুক্যসকলৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ অৱদান মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: ষষ্ঠৰ পৰা অষ্টম শতিকালৈ দাক্ষিণাত্যত বাদামীৰ (বা বাতাপীৰ) চালুক্যসকলে এক শক্তিশালী সাম্ৰাজ্য শাসন কৰিছিল।
ৰাজনৈতিক প্ৰসাৰ: প্ৰথম পুলকেশীয়ে বাদামীক ৰাজধানী হিচাপে লৈ এই বংশৰ ভেটি স্থাপন কৰে। এই বংশৰ আটাইতকৈ প্ৰতাপী সম্ৰাট আছিল দ্বিতীয় পুলকেশী (৬০৯-৬৪২ খ্ৰীষ্টাব্দ)। তেওঁৰ আইহোল প্ৰশস্তিৰ পৰা জনা যায় যে তেওঁ কেৱল দাক্ষিণাত্যতে নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰা নাছিল, বৰঞ্চ উত্তৰ ভাৰতৰ শক্তিশালী সম্ৰাট হৰ্ষবৰ্ধনকো নৰ্মদাৰ যুদ্ধত থমকি ৰ'বলৈ বাধ্য কৰাইছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত পল্লৱ ৰজা প্ৰথম নৰসিংহবৰ্মনৰ হাতত তেওঁ পৰাজিত হয়।
সাংস্কৃতিক আৰু স্থাপত্যগত অৱদান: চালুক্যসকল কলা আৰু স্থাপত্যৰ মহান পৃষ্ঠপোষক আছিল। তেওঁলোকে ভাৰতীয় মন্দিৰ স্থাপত্যলৈ এক নতুন শৈলীৰ উপহাৰ দিলে, যাক 'ৱেচৰ শৈলী' (Vesara Style) বোলা হয় (উত্তৰৰ নাগৰ আৰু দক্ষিণৰ দ্ৰাবিড় শৈলীৰ মিশ্ৰণ)।
আইহোল (Aihole): আইহোলক 'ভাৰতীয় মন্দিৰ স্থাপত্যৰ ক্ৰেডেল/ঘৰ' বুলি কোৱা হয়। ইয়াত থকা দুৰ্গা মন্দিৰ আৰু লাধ খান মন্দিৰ অত্যন্ত প্ৰসিদ্ধ।
পট্টাডাকাল (Pattadakal) আৰু বাদামী: পট্টাডাকালৰ বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ আৰু বাদামীৰ পাহাৰ কাটি বনোৱা গুহা মন্দিৰসমূহ চালুক্য শিল্প কলাৰ সুন্দৰ নিদৰ্শন।
গতিকে, বাদামীৰ চালুক্যসকলে কেৱল ৰাজনৈতিকভাৱেই দাক্ষিণাত্যক শক্তিশালী কৰা নাছিল, সাংস্কৃতিক দিশতো অনবদ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল।
৫. ৰাষ্ট্ৰকূট সাম্ৰাজ্যৰ উত্থান, পতন আৰু দক্ষিণ ভাৰতীয় ইতিহাসত ইয়াৰ গুৰুত্ব বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অষ্টম শতিকাৰ মাজভাগত বাদামীৰ চালুক্যসকলক উৎখাত কৰি দাক্ষিণাত্যত ৰাষ্ট্ৰকূটসকলৰ উত্থান ঘটে।
সাম্ৰাজ্যৰ উত্থান আৰু প্ৰধান শাসকসকল: দন্তিদুৰ্গই ৭৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰাষ্ট্ৰকূট বংশৰ ভেটি স্থাপন কৰে। এই বংশৰ কেইগৰাকীমান উল্লেখযোগ্য ৰজা আছিল প্ৰথম কৃষ্ণ, ৩য় গোবিন্দ, অমোঘবৰ্ষ আৰু ৩য় কৃষ্ণ। ৰাষ্ট্ৰকূটসকলে উত্তৰ ভাৰতৰ 'ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম'ত অংশ লৈ কনৌজ পৰ্যন্ত নিজৰ প্ৰভাৱ পেলাবলৈ সক্ষম হৈছিল।
সংস্কৃতি আৰু সাহিত্য: ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজা অমোঘবৰ্ষ (৮১৪-৮ ৭৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) নিজে এজন মহান পণ্ডিত আছিল। তেওঁ কানাড়া ভাষাৰ প্ৰথম সাহিত্যিক গ্ৰন্থ 'কবিৰাজমাৰ্গ' ৰচনা কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজসভা সংস্কৃত আৰু কানাড়া কবিসকলৰ বাবে উন্মুক্ত আছিল।
কলা আৰু স্থাপত্য: ৰাষ্ট্ৰকূটসকল স্থাপত্যৰ বাবে বিশ্ববিখ্যাত।
১. এলোৰাৰ কৈলাশ মন্দিৰ: প্ৰথম কৃষ্ণৰ দিনত নিৰ্মিত এই মন্দিৰটো এটা গুোটেই ডাঙৰ পাহাৰ ওপৰৰ পৰা তললৈ কাটি এক একক শিলাখণ্ডৰে (Monolithic) নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।
২. এলিফেণ্টা গুহা: মুম্বাইৰ সমীপৰ এলিফেণ্টা দ্বীপৰ শিৱৰ 'ত্ৰিমূৰ্তি' ভাস্কৰ্য ৰাষ্ট্ৰকূট শিল্পৰ অসামান্য নিদৰ্শন।
পতন: দশম শতিকাৰ শেষৰ পিনে দুৰ্বল উত্তৰাধিকাৰী আৰু আভ্যন্তৰীণ বিদ্ৰোহৰ সুযোগ লৈ টাইলা-২ (Tailapa II) এ ৰাষ্ট্ৰকূটসকলক পৰাজিত কৰি কল্যাণীৰ চালুক্য বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
৬. মহম্মদ ঘোৰীৰ ভাৰত আক্ৰমণ আৰু ইয়াৰ ৰাজনৈতিক পৰিণাম আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: দ্বাদশ শতিকাৰ শেষৰ পিনে ঘোৰ প্ৰদেশৰ শাসক মুইজউদ্দিন মহম্মদ (মহম্মদ ঘোৰী)য়ে ভাৰত আক্ৰমণ কৰে। মাহমুদ ঘজনীতকৈ ঘোৰীৰ উদ্দেশ্য সুকীয়া আছিল; তেওঁ কেৱল ধন লুণ্ঠন কৰিব বিচৰা নাছিল, বৰঞ্চ ভাৰতত এক স্থায়ী ইছলামিক সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচাৰিছিল।
মুখ্য যুদ্ধসমূহ:
তৰাইনৰ প্ৰথম যুদ্ধ (১১৯১ খ্ৰীষ্টাব্দ): অজমীৰ আৰু দিল্লীৰ চৌহান ৰজা ৩য় পৃথ্বীৰাজে মহম্মদ ঘোৰীক শোচনীয়ভাৱে পৰাজিত কৰে।
তৰাইনৰ দ্বিতীয় যুদ্ধ (১১৯২ খ্ৰীষ্টাব্দ): ১ চৰ্তহীন প্ৰস্তুতিৰে ঘোৰীয়ে পুনৰ আক্ৰমণ চলায় আৰু এই যুদ্ধত পৃথ্বীৰাজ চৌহানক পৰাজিত কৰি হত্যা কৰে।
চান্দৱাৰৰ যুদ্ধ (১১৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দ): ঘোৰীয়ে কনৌজৰ গাহাদবাল ৰজা জয়চন্দ্ৰক পৰাজিত কৰে।
ৰাজনৈতিক পৰিণাম:
১. দিল্লী চুলতানীৰ ভেটি: তৰাইনৰ দ্বিতীয় যুদ্ধই ভাৰতীয় ইতিহাসৰ মোৰ ঘুৰাই দিয়ে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ভাৰতত শতাব্দীযোৰা ৰাজপুত শাসনৰ অন্ত পৰে আৰু ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দত ঘোৰীৰ সেনাপতি কুতুবুদ্দিন আইবাকে 'দিল্লী চুলতানী' (দাস বংশ) প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
২. কেন্দ্ৰীকৃত প্ৰশাসন: সৰু সৰু ৰাজপুত সামন্তীয় ৰাজ্যৰ ঠাইত এক কেন্দ্ৰীকৃত ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ বিকাশ ঘটে।
৭. কিয় চোল সাম্ৰাজ্যক 'নৌ-শক্তিৰ সোণালী যুগ' বুলি কোৱা হয়? প্ৰথম ৰাজেন্দ্ৰ চোলৰ সামৰিক অভিযানৰ ভিত্তিত বুজাই লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় ইতিহাসত প্ৰাচীন কালত বৈদেশিকে মহাসাগৰীয় বাণিজ্য আৰু নৌ-সেনাৰ জৰিয়তে নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰাৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ আছিল চোল সাম্ৰাজ্য। বিশেষকৈ প্ৰথম ৰাজেন্দ্ৰ চোলৰ (১০১৪-১০৪৪ খ্ৰীষ্টাব্দ) দিনত চোল নৌ-শক্তি শিখৰত উপনীত হৈছিল।
প্ৰথম ৰাজেন্দ্ৰ চোলৰ অভিযানসমূহ:
গংগাইকোণ্ডচোলপুৰম আৰু গংগা উপত্যকা অভিযান: ৰাজেন্দ্ৰ চোলৰ সেনাই উত্তৰ দিশে অভিযান চলাই বেংগলৰ পাল ৰজা মহীপালক পৰাজিত কৰি গংগা নদীৰ পবিত্ৰ পানী লৈ আনিছিল। এই বিজয়ৰ স্মৰণত তেওঁ 'গংগাইকোণ্ডা' উপাধি লয় আৰু 'গংগাইকোণ্ডচোলপুৰম' নামৰ নতুন ৰাজধানী পাতে।
দক্ষিণ-পূব এছিয়া বা শ্ৰীবিজয় অভিযান: চোল ব্যৱসায়ীসকলক জলপথত চীন আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে বাণিজ্য কৰাত শ্ৰীবিজয় সাম্ৰাজ্যে (মালয়, সুমাত্ৰা, জাভা) বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ৰাজেন্দ্ৰ চোলে নিজৰ বিশাল নৌ-সেনা পঠিয়াই শ্ৰীবিজয়ৰ ৰজাক পৰাজিত কৰে।
নৌ-শক্তিৰ স্থান: চোলসকলৰ এই সামুদ্ৰিক অভিযানে ভাৰত মহাসাগৰক এক প্ৰকাৰ 'চোল হ্ৰদ' (Chola Lake) লৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু বাণিজ্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াত ব্যাপকভাৱে প্ৰসাৰিত হয়।
৮. ৭১২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আৰৱসকলৰ সিন্ধু বিজয়ৰ কাৰণ আৰু ইয়াৰ ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অষ্টম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ৭১২ খ্ৰীষ্টাব্দত মহম্মদ বিন কাছিমৰ নেতৃত্বত আৰৱসকলে সিন্ধু প্ৰদেশ আক্ৰমণ কৰি জয় কৰে। ই আছিল ভাৰতত ইছলামিক শক্তিৰ প্ৰথমটো ডাঙৰ সামৰিক পদক্ষেপ।
আক্ৰমণৰ কাৰণ:
১. তাত্ক্ষণিক কাৰণ: দেবল বন্দৰত আৰৱ সাগৰীয় জাহাজ লুণ্ঠন কৰা হৈছিল। ইৰাকৰ শাসক আল-হজ্জাজে সিন্ধুৰ ৰজা দাহিক ক্ষতিপূৰণ বিচাৰিছিল, কিন্তু দাহিঅই সেয়া নাকচ কৰাত আক্ৰমণৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়।
২. ধৰ্মীয় আৰু বাণিজ্যিক সম্প্ৰসাৰণ: ইছলাম ধৰ্মপ্ৰচাৰ আৰু সমান্তৰালভাৱে ভাৰতৰ ধনী ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো আৰৱসকলৰ লক্ষ্য আছিল।
ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য: ঐতিহাসিক ষ্টেনলী লেন-পুলে (Stanley Lane-Poole) এই বিজয়ক "এক পৰিণামহীন বিজয়" (Triumph without results) বুলি অভিহিত কৰিছিল, কাৰণ:
আৰৱসকলে সিন্ধু আৰু মুলতানৰ বাহিৰত নিজৰ স্থান সম্প্ৰসাৰণ কৰিব পৰা নাছিল। গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলে তেওঁলোকক উত্তৰ ভাৰতত সোমাবলৈ দিয়া নাছিল।
সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব: ৰাজনৈতিকভাৱে ব্যৰ্থ হ’লেও সাংস্কৃতিক দিশত ইয়াৰ বহুল গুৰুত্ব আছিল। আৰৱসকলে ভাৰতীয় চিকিৎসা শাস্ত্ৰ, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত (বিশেষকৈ 'শূণ্য' আৰু দশমিক ব্যৱস্থা) শিকি ইউৰোপলৈ লৈ গৈছিল, যি 'হিন্দচা' (Hindsa) নামে জনাজাত হৈছিল।
৯. ৰাজপুতসকলৰ পতনৰ অৰ্থনৈতিক, সামৰিক আৰু সামাজিক কাৰণসমূহ পৰ্যালোচনা কৰা।
উত্তৰ: দ্বাদশ শতিকাৰ শেষভাগত উত্তৰ ভাৰতত সুদীৰ্ঘ দিন ধৰি শাসন চলোৱা ৰাজপুত শাসকসকল তুৰ্কী আক্ৰমণকাৰী (ঘোৰী)ৰ হাতত পৰাজিত হৈছিল। এই পতনৰ আঁৰত একাধিক কাৰণ আছিল:
১. ৰাজনৈতিক বিভাজন আৰু একতাৰ অভাৱ: ৰাজপুত ৰজাসকল সদায় ইজনে সিজনৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত লিপ্ত আছিল। পৃথ্বীৰাজ চৌহান আৰু জয়চন্দ্ৰৰ মাজত থকা প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই তুৰ্কীসকলক সুযোগ দিলে। কোনো এটা সংকটৰ সময়ত সমগ্ৰ ৰাজপুত সংগঠিত হ’ব পৰা নাছিল।
২. সামৰিক ব্যৱস্থাৰ ক্ৰুটি: ৰাজপুতসকলৰ যুদ্ধ কৌশল আছিল ধ্ৰুপদী আৰু পুৰণি। তেওঁলোকে হস্তী বাহিনীৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা নিৰ্ভৰ কৰিছিল, আনহাতে তুৰ্কীসকলৰ আছিল দ্ৰুতবেগী অশ্বাৰোহী সেনা আৰু উন্নত ধনুৰ্বিদ। তদুপৰি ৰাজপুতসকলৰ প্ৰতিৰক্ষামূলক নীতি আছিল, আক্ৰমণাত্মক নাছিল।
৩. সামন্তীয় সমাজ ব্যৱস্থা: ৰাজপুত সৈন্যসকল পোনপটীয়াকৈ ৰজাৰ অধীনত নাছিল, বৰঞ্চ বিভিন্ন সামন্তৰ অধীনত আছিল। ফলত যুদ্ধৰ সময়ত সামৰিক অনুশাসন আৰু একতাৰ অভাৱ ঘটিছিল।
৪. ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক সংকীৰ্ণতা: জাতিভেদ প্ৰথা আৰু ধৰ্মীয় গোড়ামীয়ে সাধাৰণ মানুহক দেশপ্ৰেমৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিছিল। যুদ্ধ কৰাটো কেৱল 'ক্ষাত্ৰিয়'সকলৰ দায়িত্ব বুলি ভবা হৈছিল।
১০. প্ৰাচীন ভাৰতৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণৰ আঞ্চলিক শক্তিৰ মাজত চলি থকা 'ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম'ৰ চমুকৈ মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: অষ্টম শতিকাৰ শেষৰ পৰা দশম শতিকালৈ উত্তৰ ভাৰতৰ 'কনৌজ' চহৰখনক কেন্দ্ৰ কৰি ভাৰতৰ তিনিটা শক্তিশালী ৰাজবংশৰ মাজত যি ধাৰাবাহিক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা হৈছিল, তাকেই ইতিহাসত 'ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম' (Tripartite Struggle) বোলা হয়।
ভাগ লোৱা শক্তি তিনিটা:
১. গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ: পশ্চিম ভাৰত আৰু ৰাজস্থান অঞ্চলৰ।
২. পাল বংশ: বেংগল আৰু বিহাৰ অঞ্চলৰ।
৩. ৰাষ্ট্ৰকূট বংশ: দাক্ষিণাত্য (দক্ষিণ ভাৰত) অঞ্চলৰ।
সংগ্ৰামৰ কাৰণ: হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰাজত্বকালৰ পৰাই কনৌজ আছিল উত্তৰ ভাৰতৰ সাৰুৱা গংগা উপত্যকাৰ ৰাজনৈতিক সাম্ৰাজ্যিক প্ৰতীক আৰু বাণিজ্যৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ। যিয়ে কনৌজ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব, তেওঁকেই উত্তৰ ভাৰতৰ 'চক্ৰৱৰ্তী ৰজা' বুলি মানি লোৱা হৈছিল।
পৰিণতি: এই যুদ্ধ প্ৰায় দুশ বছৰ ধৰি চলিছিল। ৰাষ্ট্ৰকূটসকলে কেইবাবাৰো কনৌজ জয় কৰিছিল যদিও দূৰত্বৰ বাবে দাক্ষিণাত্যলৈ ঘূৰি যাবলগীয়া হৈছিল। শেষত গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলে কনৌজৰ ওপৰত নিজৰ কৰ্তৃত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
প্ৰভাৱ: এই দীৰ্ঘম্যাদী সংগ্ৰামে তিনিউটা ৰাজবংশৰে অৰ্থনীতি আৰু সামৰিক শক্তিক পংগু কৰি পেলাইছিল। ইয়াৰ ফলত উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত দুৰ্বল হৈ পৰে, যাৰ সুযোগ লৈ পৰৱৰ্তী সময়ত ঘজনী আৰু ঘোৰীৰ দৰে বৈদেশিক আক্ৰমণকাৰীয়ে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে।
One-Mark Questions and Answers
1. Who were the Rajputs?
Answer: The Rajputs were a group of warrior clans who emerged as important political powers in northern and western India during the early medieval period.
2. Name one important Rajput dynasty.
Answer: The Chauhans (Chahamanas) were one of the important Rajput dynasties.
3. Who was Mihirabhoja? [2025]
Answer: Mihirabhoja was a powerful ruler of the Gurjara-Pratihara dynasty.
4. Who was the founder of the Rashtrakuta dynasty?
Answer: Dantidurga is generally regarded as the founder of the Rashtrakuta imperial power.
5. Who was the most famous ruler of the Rashtrakuta dynasty?
Answer: Amoghavarsha I was one of the most famous rulers of the Rashtrakuta dynasty.
6. Who founded the Chola imperial power?
Answer: Vijayalaya Chola founded the imperial Chola line in the ninth century.
7. Who built the Brihadeshwara Temple at Tanjore? [2025]
Answer: Rajaraja I built the Brihadeshwara Temple at Tanjore (Thanjavur).
8. What were Kurram and Nadu in Chola administration? [2025]
Answer: Kurram was a territorial division, while Nadu was an important local administrative unit consisting of several villages.
9. Who was Rajaraja I? [2025]
Answer: Rajaraja I was one of the greatest Chola rulers who expanded the Chola Empire and strengthened its administration and navy.
10. Who was Rajendra I?
Answer: Rajendra I, son of Rajaraja I, was a powerful Chola ruler who extended Chola influence to northern India and Southeast Asia.
11. Who founded the Chalukya dynasty of Badami?
Answer: Pulakeshin I is regarded as the founder of the Chalukya power at Badami.
12. Who was the famous ruler of the Badami Chalukyas?
Answer: Pulakeshin II was the most famous ruler of the Badami Chalukya dynasty.
13. Who was the first Arab commander to conquer Sindh?
Answer: Muhammad bin Qasim conquered Sindh in 711–712 CE.
14. Who was Mahmud of Ghazni?
Answer: Mahmud of Ghazni was a powerful ruler of the Ghaznavid dynasty who invaded India several times in the early eleventh century.
15. Between whom was the First Battle of Tarain fought and when? [2025]
Answer: The First Battle of Tarain was fought in 1191 CE between Prithviraj Chauhan and Muhammad Ghori.
B. Short-Answer Questions and Answers
Approximately 50 words each
1. Explain the emergence of the Rajputs in North India.
Answer: The Rajputs emerged as important warrior and ruling groups in northern and western India between the seventh and twelfth centuries. Several clans such as the Chauhans, Chalukyas, Paramaras and Pratiharas established independent kingdoms. They developed a strong tradition of warfare, honour, loyalty and territorial control.
2. Mention the main features of Rajput political organisation.
Answer: Rajput political organisation was mainly based on hereditary kingship and clan loyalty. Kings depended on chiefs and feudatories for military support. The samanta system was important. Rajput states were often divided into smaller territories ruled by subordinate chiefs. Frequent conflicts among different Rajput kingdoms weakened their political unity.
3. Who was Mihirabhoja? Explain his importance. [2025]
Answer: Mihirabhoja, also known as Bhoja I, was one of the greatest rulers of the Gurjara-Pratihara dynasty. He ruled in the ninth century and strengthened Pratihara power in northern India. He fought against rival powers and played an important role in maintaining Pratihara control over Kannauj.
4. Write a short note on the Rashtrakutas.
Answer: The Rashtrakutas were an important Deccan dynasty that rose to power in the eighth century. Dantidurga established their imperial authority. Their capital was Manyakheta. They controlled large parts of the Deccan and northern India at different times. They also encouraged literature, art and architecture.
5. Mention the main achievements of Amoghavarsha I.
Answer: Amoghavarsha I was a famous Rashtrakuta ruler. He ruled for a long period and promoted peace, administration and culture. He encouraged Kannada and Sanskrit literature. His reign is associated with cultural development, particularly the growth of Jain and literary traditions in the Deccan.
6. What were the main achievements of Rajaraja I? [2025]
Answer: Rajaraja I greatly expanded the Chola Empire through military campaigns. He strengthened Chola administration, reorganised the empire and developed a powerful navy. He also promoted temple construction and art. His most famous architectural achievement was the magnificent Brihadeshwara Temple at Thanjavur.
7. Explain the importance of Rajendra I.
Answer: Rajendra I continued the expansionist policy of his father, Rajaraja I. He conquered territories in southern and northern India and led a successful naval expedition towards Southeast Asia. He established Gangaikondacholapuram as his capital. His reign represents the high point of Chola political and military power.
8. What was the significance of Kurram and Nadu in Chola administration? [2025]
Answer: The Chola Empire had a well-organised territorial administration. Kurram represented a territorial unit, while Nadu was an important unit consisting of groups of villages. These divisions helped in revenue collection and local administration. The Nadu also played an important role in managing local affairs.
9. Write a short note on the Badami Chalukyas.
Answer: The Badami Chalukyas ruled large parts of the Deccan from the sixth to the eighth century. Their capital was Vatapi, present-day Badami. Pulakeshin II was their greatest ruler. They encouraged temple architecture and developed important monuments at Badami, Aihole and Pattadakal.
10. Why is Pulakeshin II important in Deccan history?
Answer: Pulakeshin II was the greatest ruler of the Badami Chalukyas. He expanded his kingdom considerably and successfully resisted Harshavardhana's expansion towards the Deccan. His victory over Harsha strengthened Chalukya authority. His reign also witnessed considerable political and cultural development in the Deccan.
11. What was the Arab conquest of Sindh?
Answer: The Arab conquest of Sindh took place in 711–712 CE under Muhammad bin Qasim during the Umayyad period. Sindh was conquered after defeating its ruler Dahir. The conquest established the first lasting Muslim political authority in the Indian subcontinent, although Arab control remained mainly limited to Sindh and adjoining regions.
12. What were the main objectives of Mahmud of Ghazni's invasions?
Answer: Mahmud of Ghazni invaded India mainly to acquire wealth and strengthen his political position. Temples and wealthy cities were important targets because of their accumulated riches. His campaigns also had a religious dimension. However, his principal practical objective was to obtain resources for his empire.
13. Who was Mahmud of Ghazni and why is he remembered in Indian history?
Answer: Mahmud of Ghazni was the powerful ruler of the Ghaznavid Empire. Between the late tenth and early eleventh centuries, he conducted several expeditions into India. He is remembered particularly for his attacks on wealthy temples and cities, including Somnath, and for his impact on north Indian politics.
14. Who were the Ghorids?
Answer: The Ghorids were a dynasty from the region of Ghor in present-day Afghanistan. Under rulers such as Muhammad Ghori, they expanded into northern India during the late twelfth century. Their victories over Rajput rulers helped establish the political foundations for the Delhi Sultanate.
15. What was the significance of the First Battle of Tarain? [2025]
Answer: The First Battle of Tarain was fought in 1191 between Prithviraj Chauhan and Muhammad Ghori. Prithviraj defeated Ghori in this battle. However, Ghori returned the following year and defeated Prithviraj in the Second Battle of Tarain. These battles greatly influenced the future political history of North India.
C. Long-Answer Questions and Answers
Approximately 200 words each
1. Discuss the emergence of the Rajputs in North India.
Answer: The Rajputs emerged as important political and military powers in northern and western India during the early medieval period. Their emergence was gradual and involved several ruling clans and warrior groups. Important Rajput dynasties included the Chauhans, Paramaras, Chalukyas or Solankis, Pratiharas and Gahadavalas.
The origin of the Rajputs has been explained in different ways. Some traditions connected them with ancient Kshatriya lineages, while historical studies point to the assimilation of different local, tribal and ruling groups into the Rajput social order. Over time, these groups developed a strong warrior identity.
Rajput society placed great importance on clan loyalty, bravery, honour and warfare. Their political system was based on hereditary kingship, with powerful chiefs and feudatories supporting the ruler. The samanta system also became important in maintaining political and military relationships.
Rajput rulers established several kingdoms in Rajasthan, Gujarat, Madhya Pradesh and northern India. They fought among themselves for territory and political influence. Although they produced brave warriors and developed impressive forts and temples, political divisions among Rajput states made collective resistance against foreign invaders difficult.
Thus, the emergence of the Rajputs was an important feature of early medieval Indian political history.
2. Discuss the political achievements of Mihirabhoja. [2025]
Answer: Mihirabhoja, generally known as Bhoja I, was one of the most powerful rulers of the Gurjara-Pratihara dynasty. He ruled during the ninth century and played an important role in strengthening Pratihara authority in northern India.
During his reign, the Pratiharas became a major political force. Mihirabhoja had to deal with rival powers, particularly the Palas in eastern India and the Rashtrakutas in the Deccan. The struggle for control over Kannauj was an important part of the political competition of the period.
Mihirabhoja successfully expanded and consolidated Pratihara territories. His power extended over a large part of northern India. He maintained a strong army and helped establish the Pratiharas as one of the major powers of the period.
Mihirabhoja also issued coins bearing the title Adivaraha, reflecting his association with Vaishnavism and royal authority. His reign contributed significantly to the political stability and expansion of the Pratihara kingdom.
His importance lies not only in territorial expansion but also in his role in maintaining the balance of power in northern India. Therefore, Mihirabhoja is remembered as one of the most important rulers of the Gurjara-Pratihara dynasty.
3. Discuss the rise and political achievements of the Rashtrakutas.
Answer: The Rashtrakutas emerged as a major political power in the Deccan during the eighth century. Dantidurga established Rashtrakuta imperial authority by overthrowing the Chalukyas of Badami. Their capital was later established at Manyakheta.
The Rashtrakutas expanded their influence across the Deccan and frequently intervened in northern Indian politics. One of the major political struggles of the period was the tripartite struggle for Kannauj among the Rashtrakutas, Gurjara-Pratiharas and Palas.
Among the important Rashtrakuta rulers were Dantidurga, Krishna I, Dhruva, Govinda III and Amoghavarsha I. Krishna I is particularly remembered for constructing the famous Kailasa Temple at Ellora, a remarkable example of rock-cut architecture.
The Rashtrakutas also encouraged literature and learning. Amoghavarsha I was particularly associated with the development of Kannada literature and Jain cultural traditions.
The Rashtrakutas controlled important parts of the Deccan and maintained political contacts with northern and southern India. Their rule therefore represents an important stage in the development of early medieval Deccan politics.
The Rashtrakuta period was significant not only for political expansion but also for architecture, literature and cultural development.
4. Examine the political development of the Chola Empire with special reference to Rajaraja I. [2025]
Answer: The Cholas developed into one of the strongest powers of South India during the ninth to thirteenth centuries. Vijayalaya Chola established the foundation of Chola power by capturing Thanjavur. Later rulers expanded the kingdom considerably.
The greatest early Chola ruler was Rajaraja I, who ruled from 985 to 1014 CE. He followed an active policy of military expansion. He conquered large parts of South India and extended Chola influence to Sri Lanka. He also strengthened the Chola navy, which later became important for overseas expansion.
Rajaraja I reorganised the administration of his empire and paid attention to revenue and land records. The Chola administration was divided into territorial units, with local institutions playing an important role. Nadu was an important unit of local administration.
Rajaraja I was also a great patron of architecture. His most famous achievement was the construction of the Brihadeshwara Temple at Thanjavur, dedicated to Shiva. The temple is one of the finest examples of Chola architecture.
Rajaraja I transformed the Chola kingdom into a major imperial power. His military achievements, administrative reforms and cultural contributions made his reign one of the most important periods in South Indian history.
5. Explain the Chola administrative system with special reference to local administration. [2025]
Answer: The Cholas developed a highly organised administrative system. The king was the supreme authority, but administration was supported by various territorial and local institutions. The empire was divided into large provinces and smaller administrative units.
The Nadu was an important territorial and administrative unit consisting of groups of villages. Local assemblies played a major role in managing village affairs. In Brahmadeya villages, the Sabha functioned as an important assembly, while the Ur was associated with ordinary villages.
Local bodies dealt with matters such as irrigation, land management, taxation and maintenance of public facilities. The famous inscriptions from Chola villages provide valuable information about these institutions.
The Chola state also maintained detailed records of land and revenue. Irrigation was particularly important because agriculture was the main source of wealth. Tanks, canals and other irrigation works helped increase agricultural production.
The Cholas therefore combined central royal authority with extensive local administration. Their system shows a considerable degree of organisation in village-level affairs. The importance of Nadu, village assemblies and local committees makes Chola administration an important subject in the study of early medieval South India.
6. Discuss the political achievements of Rajendra I.
Answer: Rajendra I succeeded his father Rajaraja I and continued the expansion of the Chola Empire. He was one of the most powerful rulers of the Chola dynasty. His reign witnessed major military and naval achievements.
Rajendra expanded Chola control in South India and undertook a famous northern expedition. His army reached the Ganges, and he adopted the title Gangaikonda Chola, meaning the Chola who conquered the Ganges region. To commemorate his northern campaign, he established a new capital called Gangaikondacholapuram.
Rajendra also carried out an important naval expedition against Srivijaya in Southeast Asia. This demonstrated the strength of Chola naval power and helped protect Chola commercial interests in the Bay of Bengal and Southeast Asian region.
His reign also saw the continuation of the administrative and temple-building traditions established under Rajaraja I.
Rajendra I therefore represents the high point of Chola imperial expansion. His northern campaign, overseas naval expedition and consolidation of Chola territories made the Chola Empire one of the most influential powers in the Indian Ocean region during the eleventh century.
7. Discuss the political history of the Badami Chalukyas with special reference to Pulakeshin II.
Answer: The Badami Chalukyas were an important dynasty of the Deccan. They established their power in the sixth century, with Badami or Vatapi as their capital. Pulakeshin I laid the foundation of Chalukya power.
The greatest ruler of the dynasty was Pulakeshin II. He expanded Chalukya territory and brought large parts of the Deccan under his control. His most important political achievement was his successful resistance against Harshavardhana, the powerful ruler of North India.
According to the Aihole inscription, Pulakeshin II defeated Harsha near the Narmada River, preventing Harsha from extending his authority into the Deccan. This victory established the Narmada as an important political boundary between the northern and Deccan powers.
Pulakeshin II also maintained relations with foreign rulers and strengthened his kingdom. However, his later conflict with the Pallavas of Kanchipuram weakened Chalukya power.
The Badami Chalukyas were also great patrons of architecture. The temples and monuments at Badami, Aihole and Pattadakal demonstrate their contribution to Indian temple architecture.
Thus, the Badami Chalukyas played a major role in Deccan politics and culture.
8. Discuss the Arab conquest of Sindh and its significance.
Answer: The Arab conquest of Sindh took place in the early eighth century. The campaign was led by Muhammad bin Qasim under the authority of the Umayyad Caliphate. He invaded Sindh and defeated its ruler Raja Dahir around 711–712 CE.
The conquest resulted in the establishment of Arab political control over Sindh and parts of the lower Indus region. Arab administrators introduced their administrative practices while allowing many local communities to continue their existing social and religious practices under certain conditions.
The political impact of the conquest was initially limited. The Arabs were unable to establish extensive control over the interior of India. Sindh remained the main centre of Arab political authority for a considerable period.
However, the conquest was important for cultural and commercial contacts between India and the Islamic world. Knowledge of Indian mathematics, astronomy and medicine reached the Arab world through such contacts. Trade between the Indian subcontinent and West Asia also continued.
Thus, the Arab conquest of Sindh was significant as the beginning of a lasting Islamic political presence in the Indian subcontinent and as a link between Indian and West Asian cultural and commercial networks.
9. Narrate the significance of the invasion of India by Sultan Mahmud of Ghazni. [2025]
Answer: Mahmud of Ghazni was one of the most powerful rulers of the Ghaznavid Empire. He ruled from 998 to 1030 CE and conducted several expeditions into the Indian subcontinent. His invasions had an important impact on the political and economic history of northern India.
Mahmud's main objective in many of his Indian campaigns was to obtain wealth and strengthen his empire. Wealthy cities and temples became important targets because they contained considerable resources. His most famous campaign was the attack on the Somnath Temple in Gujarat in 1025–26 CE.
Mahmud's invasions exposed the political divisions among the rulers of northern India. He was able to defeat several local kingdoms and return to Ghazni with large amounts of wealth.
The invasions also had cultural consequences. Ghazni became an important centre of learning and culture, and scholars such as Al-Biruni were associated with his period. Al-Biruni's work provides valuable information about Indian society, religion, science and culture.
Mahmud did not establish a large permanent empire in most of India. Nevertheless, his repeated invasions weakened some northern Indian kingdoms and increased the political importance of the north-western frontier.
10. Explain the rise of the Ghorids and the significance of Muhammad Ghori's conquest of North India.
Answer: The Ghorids originated in the mountainous region of Ghor in Afghanistan. During the twelfth century, they emerged as a powerful rival to the Ghaznavids. Muhammad Ghori played the leading role in expanding Ghorid influence towards India.
Muhammad Ghori initially faced resistance from Indian rulers. His most important conflict was with Prithviraj Chauhan, the ruler of Ajmer and Delhi. In the First Battle of Tarain in 1191, Prithviraj defeated Muhammad Ghori. However, Ghori returned with a stronger army and defeated Prithviraj in the Second Battle of Tarain in 1192.
The second battle was a turning point in the political history of North India. After his victory, Muhammad Ghori and his commanders established control over important territories. His trusted general Qutb-ud-din Aibak played a major role in consolidating Ghorid power in India.
Muhammad Ghori's conquests laid the political foundation for the establishment of the Delhi Sultanate after his death.
Therefore, the Ghorid expansion was more significant for the establishment of a lasting political system in North India than the earlier raids of Mahmud of Ghazni.