অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ ইতিহাসত 'যুগসন্ধি' বুলিলে কি বুজোৱা হয়? 

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ধৰ্মকেন্দ্ৰিক চিন্তা-চৰ্চাৰ অৱসান ঘটাই আধুনিক ইহলৌকিক আৰু যুক্তিবাদী ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ সূচনা হোৱা অন্তৱৰ্তীকালীন সময়ছোৱাকে ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানত 'যুগসন্ধি' বা সংক্ৰান্তিকাল বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: কোনখন ইউৰোপীয় চহৰক নৱজাগৰণৰ (Renaissance) প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে গণ্য কৰা হয়? 

উত্তৰ: ইটালীৰ ফ্লৰেন্স (Florence) চহৰক ইউৰোপীয় নৱজাগৰণৰ প্ৰধান উৎপত্তিস্থল তথা বৌদ্ধিক কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: নৱজাগৰণে ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰালৈ অনা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তনটো কি আছিল? 

উত্তৰ: নৱজাগৰণে ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাক অলৌকিক ধৰ্মীয় কৰ্তৃত্বৰ পৰা মুক্ত কৰি মানৱকেন্দ্ৰিক তথা যুক্তিনিৰ্ভৰ দৃষ্টিভংগীৰ পিনে ধাবিত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: নিকলো মেকিয়াভেলি কোনটো শতিকাৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ আছিল? 

উত্তৰ: নিকলো মেকিয়াভেলি পঞ্চদশ শতিকাৰ শেষভাগ আৰু ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ (১৪৬৯-১৫২৭) এগৰাকী প্ৰভাৱশালী ইটালীয় ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ আছিল।

প্ৰশ্ন ৫: মেকিয়াভেলিৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত আৰু সৰ্বাধিক চৰ্চিত গ্ৰন্থখনৰ নাম কি? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত আৰু যুগান্তকাৰী ৰাজনৈতিক গ্ৰন্থখনৰ নাম হ’ল 'দ্য প্ৰিন্স' (The Prince)।

প্ৰশ্ন ৬: মেকিয়াভেলিৰ মতে এজন শাসকৰ মূল লক্ষ্য কি হোৱা উচিত? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ মতে এজন সফল শাসকৰ প্ৰাথমিক আৰু সাৰ্বভৌম লক্ষ্য হ’ল যিকোনো প্ৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষমতা ধৰি ৰখা, একতা ৰক্ষা কৰা আৰু নিৰাপত্তা সুনিশ্চিত কৰা।

প্ৰশ্ন ৭: 'আধুনিক ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ জনক' বুলি কাক অভিহিত কৰা হয়? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিক তেওঁৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু বাস্তৱসন্মত ৰাজনৈতিক দৃষ্টিভংগীৰ বাবে 'আধুনিক ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ জনক' বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: মেকিয়াভেলিয়ে ৰাজনীতিক কিহৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক কৰিছিল? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিয়ে ৰাজনীতিক পৰম্পৰাগত ধৰ্মীয় নৈতিকতা আৰু খ্ৰীষ্টীয় আধ্যাত্মিকতাবাদৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: মানুহৰ জন্মগত প্ৰকৃতি বা চৰিত্ৰ সম্পৰ্কে মেকিয়াভেলিৰ ধাৰণাটো কেনেকুৱা আছিল? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ মতে- মানুহ স্বভাৱগতভাৱেই স্বাৰ্থপৰ, অকৃতজ্ঞ, ভণ্ড, লোভী আৰু ভয়াতুৰ।

প্ৰশ্ন ১০: মেকিয়াভেলিৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনত 'কূট-কৌশল' বা 'ছলনা'ক কিয় গুৰুত্ব দিয়া হৈছে? 

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰৰ আভ্যন্তৰীণ স্থিৰতা ৰক্ষা আৰু বহিঃশত্ৰুৰ আক্ৰমণৰ পৰা সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষা কৰাৰ বাবে মেকিয়াভেলিয়ে কূট-কৌশল বা ছলনাক এজন শাসকৰ অপৰিহাৰ্য অস্ত্ৰ বুলি গণ্য কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১১: মেকিয়াভেলিয়ে তেওঁৰ কোনখন গ্ৰন্থত প্ৰজাতন্ত্ৰবাদৰ (Republicanism) বিস্তৃত আলোচনা আগবঢ়াইছে? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিয়ে তেওঁৰ আন এখন উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ 'ডিস্কোৰ্চেচ অন লিভি' (Discourses on Livy)-ত প্ৰজাতন্ত্ৰবাদৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰিছে।

প্ৰশ্ন ১২: মেকিয়াভেলিৰ মতে এজন আদৰ্শ শাসকে কোন দুটা প্ৰাণীৰ গুণ আয়ত্ত কৰা উচিত? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ মতে এজন শাসকে শত্ৰুক ভয় খুৱাবলৈ 'সিংহ'ৰ দৰে শক্তিশালী আৰু জাল ফালিবলৈ 'শিয়াল'ৰ দৰে ধূৰ্ত হ’ব লাগে।

প্ৰশ্ন ১৩: মেকিয়াভেলিৰ দৃষ্টিত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ চৰকাৰৰ ৰূপটো কি? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ ব্যক্তিগত দৃষ্টিত গুণী আৰু দেশপ্ৰেমিক নাগৰিকেৰে গঠিত 'প্ৰজাতন্ত্ৰ'ই (Republic) আছিল সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ চৰকাৰ।

প্ৰশ্ন 1৪: মেকিয়াভেলিৰ চিন্তাধাৰাত 'Virtu' শব্দটোৱে কি বুজায়? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ দৰ্শনত 'Virtu' মানে খ্ৰীষ্টীয় পৱিত্ৰতা নহয়, বৰং ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল এজন শাসকৰ থকা অপৰিসীম সাহস, ৰাজনৈতিক দক্ষতা, বুদ্ধি আৰু প্ৰত্যুৎপন্নমতিতা।

প্ৰশ্ন ১৫: কোন গৰাকী ইটালীয় শাসকে মেকিয়াভেলিৰ 'দ্য প্ৰিন্স' গ্ৰন্থখনৰ নায়ক বা আদৰ্শ চৰিত্ৰ হিচাপে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল?

উত্তৰ: ইটালীৰ ৰোমাগ্না অঞ্চলৰ শক্তিশালী আৰু কঠোৰ শাসক চেজাৰে বৰ্জিয়াই (Cesare Borgia) মেকিয়াভেলিক গভীৰভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মেকিয়াভেলিৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ ওপৰত তেওঁৰ সমসাময়িক পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ কেনে আছিল? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ সময়ত ইটালী পাঁচটা ক্ষুদ্ৰ আৰু পৰস্পৰ বিৰোধী ৰাষ্ট্ৰত বিভক্ত আছিল, যাৰ ফলত দেশখনত অৰাজকতা আৰু বিদেশী আক্ৰমণ তীব্ৰ হৈছিল। এই ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা আৰু নৈতিক অধঃপতন প্ৰত্যক্ষ কৰিয়েই মেকিয়াভেলিয়ে এখন অখণ্ড আৰু শক্তিশালী ইটালীয় ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ বাবে বাস্তববাদী নীতিৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: মেকিয়াভেলিৰ ধৰ্ম সম্পৰ্কীয় ধাৰণাটো চমুকৈ লিখা। 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিয়ে ধৰ্মক আধ্যাত্মিক মুক্তিৰ সাধন হিচাপে চোৱা নাছিল। তেওঁ ধৰ্মক এক সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণৰ আহিলা হিচাপেহে গ্ৰহণ কৰিছিল, যিয়ে সমাজত অনুশাসন আৰু দেশপ্ৰেম বৰ্তাই ৰাখিব পাৰে। তেওঁ ৰাষ্ট্ৰৰ স্বাৰ্থত ধৰ্মক শাসকৰ অধীনস্থ কৰাৰ সপক্ষে আছিল।

প্ৰশ্ন ৩: মেকিয়াভেলিৰ মতে নৈতিকতা আৰু ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ মতে ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰযোজ্য পৰম্পৰাগত নৈতিকতা আৰু ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নৈতিকতা সম্পূৰ্ণ সুকীয়া। ৰাষ্ট্ৰৰ অস্তিত্ব আৰু সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ শাসকে যদি কোনো অনৈতিক বা অন্যায় কাৰ্যও কৰিবলগীয়া হয়, ৰাষ্ট্ৰৰ বৃহৎ স্বাৰ্থত তাক বৈধ বুলি গণ্য কৰা উচিত।

প্ৰশ্ন ৪: মেকিয়াভেলিৰ 'প্ৰজাতন্ত্ৰবাদ'ৰ (Republicanism) মূল ভেটি কি আছিল? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিয়ে বিশ্বাস কৰিছিল যে যিখন সমাজৰ নাগৰিকসকল চৰিত্ৰবান, দেশপ্ৰেমী আৰু আইনৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাশীল, তাত প্ৰজাতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা সফল হয়। এই ব্যৱস্থাত সাধাৰণ জনসাধাৰণৰ স্বাধীনতা আৰু শাসন কাৰ্যত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণক সৰ্বোচ্চ অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৫: মেকিয়াভেলিৰ মতে ৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন কেনেকৈ কৰিব পাৰি? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিয়ে মূলত শাসন কৰা ব্যক্তিৰ সংখ্যা আৰু গুণৰ ভিত্তিত চৰকাৰ বা ৰাষ্ট্ৰক বিভক্ত কৰিছিল। তেওঁ ঘাইকৈ দুটা ৰূপত গুৰুত্ব দিছিল— প্ৰথমটো হ’ল 'ৰাজতন্ত্ৰ' (Principality), যিটো সমাজত অৰাজকতা দূৰ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয়; আৰু দ্বিতীয়টো হ’ল 'প্ৰজাতন্ত্ৰ' (Republic), যিটো সুস্থ আৰু সজ নাগৰিক থকা সমাজৰ বাবে উপযোগী।

প্ৰশ্ন ৬: এজন শাসকৰ 'বেয়া গুণ' আৰু 'ভাল গুণ' সম্পৰ্কে মেকিয়াভেলিৰ দৃষ্টিভংগী কি আছিল? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ মতে এজন শাসকে কেৱল দেখাতহে দয়ালু, ধাৰ্মিক আৰু উদাৰ (ভাল গুণসম্পন্ন) হ’ব লাগে। কিন্তু প্ৰয়োজন সাপেক্ষে ৰাষ্ট্ৰৰ সুৰক্ষাৰ বাবে তেওঁ ক্ৰুৰতা, শঠতা বা কঠোৰতাৰ (বেয়া গুণ) আশ্ৰয় ল’বলৈ কুণ্ঠাবোধ কৰিব নালাগে।

প্ৰশ্ন ৭: মেকিয়াভেলিৰ মতে ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাত 'ব্যৱস্থা-কূট-কৌশল' (Statecraft) কিয় জৰুৰী? 

উত্তৰ: মানুহৰ প্ৰকৃতি যিহেতু চঞ্চল আৰু স্বাৰ্থপৰ, সেয়ে কেৱল আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰে সমাজ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো অসম্ভৱ। ৰাষ্ট্ৰত শান্তি-শৃংখলা অটুট ৰাখিবলৈ আৰু শত্ৰুৰ চক্ৰবেহু ভেদ কৰিবলৈ এজন শাসকৰ বাবে বলপ্ৰয়োগ, ভয়প্ৰদৰ্শন আৰু ৰাজনৈতিক কূট-কৌশলৰ অপৰিহাৰ্য প্ৰয়োজন হয়।

প্ৰশ্ন ৮: নৱজাগৰণক কিয় 'ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ নতুন দিগন্তৰ উত্তৰণ' বুলি কোৱা হয়? 

উত্তৰ: নৱজাগৰণে মধ্যযুগৰ খ্ৰীষ্টীয় ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ অন্ধবিশ্বাস আৰু পোপৰ একছত্ৰী কৰ্তৃত্বক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। ই মানুহক স্বতন্ত্ৰভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ শিকাইছিল, যাৰ ফলত ৰাজনীতি বিজ্ঞানত ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, জাতীয়তাবাদ আৰু সাৰ্বভৌমত্বৰ দৰে আধুনিক ধাৰণাসমূহৰ বিকাশ ঘটিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: মেকিয়াভেলিৰ চিন্তাত 'Fortune' (ভাগ্য) আৰু 'Virtu' (দক্ষতা)-ৰ সংঘাত কেনেকুৱা? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ মতে 'Fortune' বা ভাগ্য হ’ল এটা অনিয়ন্ত্ৰিত বাৰিষাৰ নদীৰ দৰে, যিয়ে ধ্বংসলীলা চলাব পাৰে। কিন্তু এজন শাসকে যদি নিজৰ 'Virtu' অৰ্থাৎ পুৰুষাৰ্থ, সাহস আৰু দূৰদৰ্শিতা প্ৰয়োগ কৰে, তেন্তে তেওঁ সেই বানপানী সদৃশ ভাগ্যকো বান্ধ দি নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১০: আধুনিক ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ বিকাশত মেকিয়াভেলিৰ যিকোনো দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ দুটা প্ৰধান অৱদান হ’ল— 

(ক) তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে ৰাজনীতিক ধৰ্ম আৰু নৈতিকতাৰ প্ৰভাৱৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত কৰি ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাজনীতিৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। 

(খ) কাল্পনিক আদৰ্শবাদৰ পৰিৱৰ্তে বাস্তৱিক পৰিস্থিতিৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তেওঁ 'ৰাজনৈতিক বাস্তৱবাদ'ৰ (Political Realism) সূচনা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১১: মেকিয়াভেলিৰ মতে এজন শাসকে নাগৰিকৰ মাজত 'প্ৰিয়পাত্ৰ' হোৱা উচিত নে 'ভয়ৰ পাত্ৰ' হোৱা উচিত? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ মতে এজন শাসকৰ বাবে একেলগে প্ৰিয়পাত্ৰ আৰু ভয়ৰ পাত্ৰ হোৱাটোৱে উত্তম। কিন্তু যদি দুয়োটা সম্ভৱ নহয়, তেন্তে কেৱল প্ৰিয় হোৱাতকৈ 'ভয়ৰ পাত্ৰ' হোৱাটো অধিক নিৰাপদ। কাৰণ মানুহে ভয়ৰ বাবে আনুগত্য প্ৰদৰ্শন কৰে, কিন্তু স্বাৰ্থ বিঘ্নিত হ’লে মৰম বা প্ৰেম পাহৰি যাব পাৰে। অৱশ্যে শাসকে মনত ৰখা উচিত যাতে এই ভয়ভাৱ যাতে ঘৃণালৈ পৰিণত নহয়।

প্ৰশ্ন ১২: মেকিয়াভেলিৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাক কিয় 'ব্যতিক্ৰমী' বুলি কোৱা হয়? 

উত্তৰ: প্লেটো বা এৰিষ্টটলৰ দৰে প্ৰাচীন চিন্তাবিদসকলে য’ত এখন 'আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ' বা 'ন্যায়পৰায়ণ সমাজ' গঠনৰ কাল্পনিক বা নৈতিক চৰ্চা কৰিছিল, তাৰ বিপৰীতে মেকিয়াভেলিয়ে ৰাষ্ট্ৰ আচলতে কেনেকুৱা আৰু ইয়াক কেনেকৈ বাস্তৱিক ক্ষেত্ৰত পৰিচালনা কৰা হয়, তাৰ এক নিৰ্দয় আৰু সত্য ছবি ডাঙি ধৰিছিল। এই বাস্তৱমুখী দৃষ্টিভংগীৰ বাবেই তেওঁৰ শৈলী ব্যতিক্ৰমী।

প্ৰশ্ন ১৩: মেকিয়াভেলিৰ মতে মানুহৰ সম্পত্তিৰ প্ৰতি থকা মোহে ৰাজনীতিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিয়ে মানুহৰ সম্পত্তিৰ প্ৰতি থকা লোভক বৰ সুন্দৰকৈ বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁৰ মতে, এজন মানুহে নিজৰ পিতৃৰ মৃত্যুক সহজে পাহৰি যাব পাৰে, কিন্তু নিজৰ পৈতৃক সম্পত্তি হেৰুৱাৰ দুখ কেতিয়াও নাপাহৰে। সেয়েহে, তেওঁ শাসকসকলক সতৰ্ক কৰি দিছিল যে তেওঁলোকে যেন কেতিয়াও নাগৰিকৰ সম্পত্তি আৰু মহিলাৰ ওপৰত চকু নিদিয়ে।

প্ৰশ্ন ১৪: মেকিয়াভেলিৰ 'ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব' সম্পৰ্কীয় ধাৰণাটো কি আছিল? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ মতে ৰাষ্ট্ৰ হ’ল মানৱ সমাজৰ সৰ্বোচ্চ অনুষ্ঠান আৰু ইয়াৰ ওপৰত কোনো ধৰণৰ বাহ্যিক বা আভ্যন্তৰীণ কৰ্তৃত্ব (যেনে পোপ বা গীৰ্জা) থাকিব নোৱাৰে। ৰাষ্ট্ৰৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা যিকোনো সিদ্ধান্তই সৰ্বশেষ আৰু সাৰ্বভৌম।

প্ৰশ্ন ১৫: মেকিয়াভেলিৰ ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ কৌশল বা নীতি মূল্যায়ন কেনেকৈ কৰা হৈছে? 

উত্তৰ: মেকিয়াভেলিৰ ৰাজনৈতিক কৌশলক প্ৰায়ে সমালোচকসকলে 'মেকিয়াভেলিৰবাদ' (Machiavellianism) অৰ্থাৎ ক্ষমতা লাভৰ বাবে অনৈতিক বা ধূৰ্ত পন্থা অৱলম্বন কৰা নীতি বুলি সমালোচনা কৰে। কিন্তু দৰাচলতে তেওঁ অনৈতিকতাৰ সমৰ্থন কৰা নাছিল, বৰং তৎকালীন ইটালীৰ অৰাজক পৰিৱেশৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ৰাষ্ট্ৰৰ অস্তিত্ব টিকাই ৰখাৰ বাবেহে তেওঁ কঠোৰ ব্যৱহাৰিক নীতিৰ পোষকতা কৰিছিল।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: নৱজাগৰণ বা ৰেনেসাঁ (Renaissance) বুলিলে কি বুজা? ই ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ বিকাশত কেনেকৈ এক নতুন দিগন্তৰ সূচনা কৰিছিল, আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: নৱজাগৰণ বা 'ৰেনেসাঁ' শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'নৱজন্ম' বা 'পুনৰ্জাগৰণ'। ঐতিহাসিকভাৱে ই আছিল ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পৰা ষোড়শ শতিকাৰ ভিতৰত ইউৰোপৰ (বিশেষকৈ ইটালীৰ ফ্লৰেন্স চহৰক কেন্দ্ৰ কৰি) সাহিত্য, কলা, বিজ্ঞান আৰু চিন্তাজগতত ঘটা এক অভূতপূৰ্ব বৌদ্ধিক আন্দোলন। ই মধ্যযুগীয় ধৰ্মীয় অন্ধবিশ্বাস, পোপৰ একছত্ৰী আধিপত্য আৰু সামন্তবাদী সংকীৰ্ণতাৰ ওৰ পেলাই মানুহক মুক্ত তথা যুক্তিবাদী চিন্তাধাৰাৰে উদ্বুদ্ধ কৰিছিল।

ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ বিকাশত নৱজাগৰণে অনা নতুন দিগন্তসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• মানৱতাবাদৰ উত্থান: মধ্যযুগৰ ঐশ্বৰিক বা ধৰ্মকেন্দ্ৰিক ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ বিপৰীতে নৱজাগৰণে মানুহক সকলো চিন্তাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ৰাষ্ট্ৰ আৰু শাসন ব্যৱস্থা ঈশ্বৰ নিৰ্মিত নহয়, বৰং মানুহৰ কল্যাণৰ বাবেহে সৃষ্টি হোৱা এক ইহলৌকিক অনুষ্ঠান— এই ধাৰণাৰ জন্ম হয়।

• ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ ভেটি: নৱজাগৰণে ৰাজনীতিক গীৰ্জাৰ ধৰ্মীয় কৰ্তৃত্বৰ মেৰপাকৰ পৰা মুক্ত কৰে। ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্তসমূহ ধৰ্মগ্ৰন্থৰ পৰিৱৰ্তে যুক্তি, অভিজ্ঞতা আৰু মানৱীয় প্ৰয়োজনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়।

• জাতীয়তাবোধ আৰু সাৰ্বভৌমত্বৰ বিকাশ: এই আন্দোলনে আঞ্চলিক ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰ ঘটাই মানুহৰ মনত একোখন একত্ৰিত আধুনিক ৰাষ্ট্ৰৰ ধাৰণা গঢ়ি তোলে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ধৰ্মীয় শাসনৰ অৱসান ঘটি একো একোটা ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ ভিতৰত কেন্দ্ৰীয় ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্ব বা আধুনিক সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ ধাৰণা প্ৰবল হৈ উঠে।

প্ৰশ্ন ২: নিকলো মেকিয়াভেলিৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ ওপৰত তেওঁৰ সমসাময়িক পৰিৱেশ আৰু ইতিহাসৰ প্ৰভাৱ মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ ইতিহাসত নিকলো মেকিয়াভেলি হ’ল এনে এগৰাকী চিন্তাবিদ যাৰ সমগ্ৰ দৰ্শন তেওঁ জীয়াই থকা সময়ছোৱাৰ পৰিস্থিতিৰ দ্বাৰা গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত আছিল। সেইবাবেই বিখ্যাত চিন্তাবিদ ডানিঙৰ মতে, মেকিয়াভেলি আছিল "তেওঁৰ যুগৰ সন্তান" (Child of his time)। পঞ্চদশ শতিকাৰ শেষভাগ আৰু ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ ইটালীৰ অস্থিৰ পৰিৱেশে তেওঁৰ মনস্তত্ত্ব নিৰ্মাণ কৰিছিল।

মেকিয়াভেলিৰ চিন্তাত তেওঁৰ পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ তলত দিয়াধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• ইটালীৰ বিভাজন আৰু অৰাজকতা: মেকিয়াভেলিৰ সময়ত সমগ্ৰ ইটালী ভূখণ্ড ফ্লৰেন্স, মিলান, ভেনিছ, নেপোলচ আৰু পোপৰ ৰাজ্য— এই পাঁচটা ক্ষুদ্ৰ অংগৰাজ্যত বিভক্ত আছিল। সিহঁতৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সংঘাত আৰু কন্দলৰ সুযোগ লৈ ফ্ৰান্স বা স্পেইনৰ দৰে বিদেশী শক্তিয়ে ইটালীত উপদ্ৰৱ চলাইছিল। এই অৰাজকতা দেখি মেকিয়াভেলিয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে এক শক্তিশালী শাসন অবিহনে দেশৰ সুৰক্ষা অসম্ভৱ।

• নৈতিক আৰু চাৰিত্ৰিক অধঃপতন: তৎকালীন ইটালীয় সমাজত দুৰ্নীতি, ষড়যন্ত্ৰ আৰু নৈতিক স্খলন চৰম সীমাত উপনীত হৈছিল। আনকি ধৰ্মীয় নেতা বা পোপসকলো ক্ষমতাৰ লোভত মত্ত আছিল। এই সামাজিক অৱক্ষয় প্ৰত্যক্ষ কৰিয়েই মেকিয়াভেলিৰ ধাৰণা হৈছিল যে মানুহ স্বভাৱগতভাৱে স্বাৰ্থপৰ আৰু দুষ্ট। গতিকে এনে সমাজক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ এজন কঠোৰ আৰু একনায়কত্ববাদী শাসকৰ প্ৰয়োজন।

• আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰৰ সপোন: ফ্ৰান্স আৰু ইংলেণ্ডে সেই সময়ত একত্ৰিত ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে কৰা উন্নতি মেকিয়াভেলিয়ে প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল। তেওঁ নিজৰ জন্মভূমি ইটালীকো একেদৰে একত্ৰিত আৰু শক্তিশালী ৰূপত চাব বিচাৰিছিল। সেই উদ্দেশ্যেই তেওঁ 'দ্য প্ৰিন্স' গ্ৰন্থৰ জৰিয়তে ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ এক ব্যৱহাৰিক তথা নিৰ্দয় নীতিৰ পোষকতা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: মানুহৰ প্ৰকৃতি বা মানৱ স্বভাৱ সম্পৰ্কে মেকিয়াভেলিৰ ধাৰণাটো আলোচনা কৰা। তেওঁৰ ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰ: নিকলো মেকিয়াভেলিৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এক অন্যতম মূল খুটি হৈছে মানৱ প্ৰকৃতি সম্পৰ্কীয় তেওঁৰ ধাৰণা। তেওঁ মানুহৰ স্বভাৱক কোনো আধ্যাত্মিক বা নৈতিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চোৱা নাছিল, বৰং তৎকালীন ইটালীয় সমাজৰ বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ আধাৰত এক অত্যন্ত হতাশাবাদী আৰু নেতিবাচক ছবি দাঙি ধৰিছিল।

মেকিয়াভেলিৰ মতে মানুহৰ স্বভাৱৰ ঘাই বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:

• জন্মগত স্বাৰ্থপৰতা আৰু লোভ: মেকিয়াভেলিৰ মতে মানুহ চৰিত্ৰগতভাৱেই অকৃতজ্ঞ, ভণ্ড, ক্ৰুৰ, ভয়াতুৰ আৰু লোভী। মানুহে কেৱল নিজৰ স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবেহে আনৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰাখে। তেওঁৰ এটা বিখ্যাত উক্তি আছিল যে— "মানুহে নিজৰ পিতৃৰ হত্যাকাৰীক সহজে ক্ষমা কৰিব পাৰে, কিন্তু পৈতৃক সম্পত্তি কাঢ়ি লোৱা জনক কেতিয়াও ক্ষমা নকৰে।"

• ভয় আৰু প্ৰেমৰ তাৰতম্য: তেওঁ কৈছিল যে মানুহে নিজৰ সুবিধাবাদী স্বভাৱৰ বাবে যিকোনো মুহূৰ্ততে প্ৰেম বা ভালপোৱাৰ সম্পৰ্ক ভাঙি পেলাব পাৰে, কিন্তু মনত থকা ভয়ক মানুহে সহজে উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰে।

ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক: মেকিয়াভেলিৰ এই মানৱ প্ৰকৃতিৰ ধাৰণাটোৰ ওপৰতেই তেওঁৰ 'ব্যৱস্থা-কূট-কৌশল' (Statecraft) বা ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নীতিটো গঢ়ি উঠিছে। যিহেতু সমাজৰ অধিকাংশ মানুহেই দুষ্ট আৰু চঞ্চল, সেয়েহে এজন শাসকে কেৱল সাধুতা বা ধৰ্মোপদেশেৰে শাসন চলাব নোৱাৰে। প্ৰজাক নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ আৰু ৰাষ্ট্ৰত শান্তি বৰ্তাই ৰাখিবলৈ শাসকে প্ৰয়োজন সাপেক্ষে আইনৰ লগতে পাশৱিক শক্তি, ক্ৰুৰতা, ভয়প্ৰদৰ্শন আৰু ছলনাৰ আশ্ৰয় ল’বই লাগিব। থোৰতে ক’বলৈ গ’লে, মানুহৰ বেয়া গুণবোৰক দমন কৰিবলৈকে মেকিয়াভেলিয়ে এজন সৰ্বশক্তিমান শাসকৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: নৈতিকতা আৰু ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনা (দ্বৈত নৈতিকতাৰ তত্ত্ব) সম্পৰ্কে মেকিয়াভেলিৰ দৃষ্টিভংগী বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ ইতিহাসত মেকিয়াভেলিৰ আটাইতকৈ বিতৰ্কিত তথা ব্যতিক্ৰমী অৱদানটো হ’ল ৰাজনীতিৰ পৰা পৰম্পৰাগত নৈতিকতা আৰু ধৰ্মক সম্পূৰ্ণ পৃথকীকৰণ। মেকিয়াভেলিৰ পূৰ্বে প্লেটো, এৰিষ্টটল বা মধ্যযুগীয় চিন্তাবিদসকলে ৰাজনীতিক নৈতিকতাৰ এক অংশ বুলি ভাবিছিল। কিন্তু মেকিয়াভেলিয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে 'দ্বৈত নৈতিকতা'ৰ (Dual Morality) ধাৰণা আগবঢ়ায়।

এই ধাৰণাটোৰ মূল দিশসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

• ব্যক্তিগত নৈতিকতা বনাম ৰাজনৈতিক নৈতিকতা: মেকিয়াভেলিৰ মতে এজন সাধাৰণ নাগৰিকৰ ব্যক্তিগত জীৱনৰ নৈতিকতা (যেনে— সদায় সঁচা কথা কোৱা, দয়া কৰা, ধাৰ্মিক হোৱা) আৰু এজন শাসকৰ ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নৈতিকতা কেতিয়াও এক হ’ব নোৱাৰে। সাধাৰণ মানুহৰ বাবে যিটো কাৰ্য অপৰাধ বা অনৈতিক, ৰাষ্ট্ৰৰ সুৰক্ষা আৰু সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত শাসকে সেই একেই কাৰ্য কৰিলে তাক 'মহৎ কাৰ্য' বুলি গণ্য কৰা হ’ব।

• উদ্দেশ্যই উপায়ৰ ন্যায্যতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে (Ends justify the means): মেকিয়াভেলিৰ দৰ্শনৰ মূল কথা হ’ল— শাসকজনৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ব লাগে ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষমতা ধৰি ৰখা আৰু স্থিৰতা অনা। এই পৱিত্ৰ উদ্দেশ্য সাধনৰ বাবে শাসকে যদি হত্যা, ষড়যন্ত্ৰ, বিশ্বাসঘাতকতা বা যুদ্ধৰ দৰে যিকোনো অনৈতিক 'উপায়' অৱলম্বন কৰে, তেন্তে ইতিহাসত বা সমাজত সেই উপায়টোক সঠিক বুলিয়েই ধৰা হ’ব।

• ছলনাময় ধাৰ্মিকতা: মেকিয়াভেলিয়ে শাসকক প্ৰকৃততে ধাৰ্মিক বা দয়ালু হ’বলৈ কোৱা নাছিল, বৰং প্ৰজাৰ চকুত তেনে দেখাবলৈহে কৈছিল। কাৰণ প্ৰকৃত উদাৰতাই শাসকক দুৰ্বল কৰিব পাৰে, কিন্তু উদাৰতাৰ ভাও ধৰিলে জনসাধাৰণৰ সমৰ্থন লাভ কৰাত সুবিধা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: ৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু প্ৰজাতন্ত্ৰবাদ (Republicanism) সম্পৰ্কে মেকিয়াভেলিৰ ধাৰণাৰ এক সমালোচনাৰ্মক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: নিকলো মেকিয়াভেলিয়ে তেওঁৰ বিভিন্ন ৰচনাত, বিশেষকৈ 'দ্য প্ৰিন্স' (The Prince) আৰু 'ডিস্কোৰ্চেচ অন লিভি' (Discourses on Livy)-ত ৰাষ্ট্ৰৰ বিভিন্ন ৰূপ আৰু প্ৰজাতন্ত্ৰবাদৰ বিষয়ে গভীৰ আলোচনা আগবঢ়াইছে। প্ৰাচীন গ্ৰীক চিন্তাবিদ এৰিষ্টটলৰ দৰেই তেৱোঁ চৰকাৰৰ সংখ্যা আৰু গুণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শাসনব্যৱস্থাক ভাগ কৰিছিল, য’ত তেওঁ মূলতঃ 'ৰাজতন্ত্ৰ' (Principality) আৰু 'প্ৰজাতন্ত্ৰ' (Republic)-ক প্ৰধান ৰূপ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল।

প্ৰজাতন্ত্ৰবাদ আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োগ: সাধাৰণতে মেকিয়াভেলিক কেৱল একনায়কত্ববাদী ৰাজতন্ত্ৰৰ সমৰ্থক বুলি ভবা হয়, কিন্তু বাস্তৱিকতে তেওঁ অন্তৰৰ পৰা এজন প্ৰজাতন্ত্ৰবাদী চিন্তাবিদহে আছিল। তেওঁৰ মতে, যিখন দেশৰ নাগৰিকসকল চৰিত্ৰবান, সৎ, দেশপ্ৰেমী আৰু ৰাজহুৱা স্বাৰ্থৰ প্ৰতি সজাগ, সেই সমাজৰ বাবে 'প্ৰজাতন্ত্ৰ'ই হ’ল সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ আৰু আটাইতকৈ সুস্থিৰ শাসন ব্যৱস্থা। ইয়াত ক্ষমতা কোনো এজন ব্যক্তিৰ হাতত থকাতকৈ আইনৰ শাসন আৰু জনসাধাৰণৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। বিপৰীতে, যিখন সমাজ নৈতিকভাৱে ভ্ৰষ্ট আৰু অৰাজক, তাত শৃংখলা আনিবলৈ একনায়কত্ববাদী 'ৰাজতন্ত্ৰ'ৰ প্ৰয়োজন।

সমালোচনাৰ্মক মূল্যায়ন: মেকিয়াভেলিৰ এই ধাৰণাটো আধুনিক ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ যদিও ই সমালোচনাৰ উৰ্ধত নহয়:

• সুবিধাবাদী দৃষ্টিভংগী: সমালোচকসকলৰ মতে, মেকিয়াভেলিয়ে পৰিস্থিতি সাপেক্ষে শাসন ব্যৱস্থা সলনি কৰাৰ যি ধাৰণা দিছিল, সি ৰাজনৈতিক স্থিৰতা বিনষ্ট কৰিব পাৰে আৰু ই এক প্ৰকাৰৰ ৰাজনৈতিক সুবিধাবাদ।

• জনসাধাৰণৰ ক্ষমতাৰ অতি-সৰলীকৰণ: তেওঁ মানুহক হয় সম্পূৰ্ণ সজ (প্ৰজাতন্ত্ৰৰ বাবে) নহয় সম্পূৰ্ণ অসজ (ৰাজতন্ত্ৰৰ বাবে) হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰি মানৱ চৰিত্ৰৰ জটিলতাক অতি সৰল কৰি পেলাইছিল।

তথাপিও, কাল্পনিক আদৰ্শবাদৰ জাল ফালি সমাজৰ প্ৰকৃত পৰিস্থিতি অনুযায়ী চৰকাৰৰ ৰূপ কেনেকুৱা হোৱা উচিত, তাৰ এক ব্যৱহাৰিক পথ দেখুওৱাৰ বাবে মেকিয়াভেলিৰ প্ৰজাতন্ত্ৰবাদ আজিও চৰ্চিত।