অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: প্ৰাচীন গ্ৰীক জগতৰ ৰাজনৈতিক জীৱনৰ মূল ভেটি বা এককটো কি আছিল? 

উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ আছিল 'পলিচ' (Polis) অৰ্থাৎ ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ নগৰ-ৰাষ্ট্ৰসমূহ।

প্ৰশ্ন ২: প্লেটোৱে মানৱ আত্মাৰ কোনটো বৃত্তিক আটাইতকৈ সৰ্বোচ্চ বুলি গণ্য কৰিছিল? 

উত্তৰ: প্লেটোৰ মতে মানৱ আত্মাৰ তিনিটা গুণৰ ভিতৰত 'জ্ঞান বা যুক্তিবোধ' (Reason) হৈছে আটাইতকৈ শ্ৰেষ্ঠ গুণ।

প্ৰশ্ন ৩: প্লেটোৰ বিখ্যাত ৰাজনৈতিক গ্ৰন্থ 'দি ৰিপাব্লিক' (The Republic)-ৰ মূল উপজীৱ্য বা আলোচ্য বিষয় কি আছিল? 

উত্তৰ: এই কালজয়ী গ্ৰন্থখনৰ মূল অন্বেষণ আছিল এক আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰৰ ভেটি হিচাপে 'ন্যায়ৰ প্ৰকৃতি' (Nature of Justice) নিৰূপণ কৰা।

প্ৰশ্ন ৪: প্লেটোৱে শাসনভাৰ অৰ্পণ কৰিব বিচৰা সৰ্বোচ্চ জ্ঞানী শ্ৰেণীটোক কি নামেৰে জনা যায়? 

উত্তৰ: তেওঁলোকক 'দাৰ্শনিক ৰজা' বা 'দাৰ্শনিক শাসক' (Philosopher King) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: প্লেটোৰ মতে সমাজৰ কোন দুটা শ্ৰেণীৰ বাবে সম্পত্তিৰ সাম্যবাদ প্ৰযোজ্য আছিল? 

উত্তৰ: কেৱল শাসক শ্ৰেণী আৰু সৈনিক শ্ৰেণীৰ বাবে (যাক একেলগে অভিভাৱক শ্ৰেণী বোলা হয়) এই ব্যৱস্থা নিৰ্ধাৰিত আছিল।

প্ৰশ্ন ৬: পৰিয়ালৰ সাম্যবাদৰ জৰিয়তে প্লেটোৱে কি নিৰ্মূল কৰিব বিচাৰিছিল? 

উত্তৰ: পাৰিবাৰিক মোহৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখি শাসকসকলৰ মাজৰ পৰা স্বজনতোষণ আৰু ব্যক্তিগত স্বাৰ্থপৰতা সম্পূৰ্ণৰূপে নাইকিয়া কৰিব বিচাৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: এৰিষ্ট’টলে মানুহৰ প্ৰকৃতিক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বিখ্যাত সংজ্ঞাটো কি? 

উত্তৰ: এৰিষ্ট’টলৰ মতে, "মানুহ প্ৰকৃতিগতভাৱেই এক ৰাজনৈতিক জীৱ" (Man is by nature a political animal)।

প্ৰশ্ন ৮: এৰিষ্ট’টলৰ লিখনীৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক গ্ৰন্থখনৰ নাম কি? 

উত্তৰ: প্ৰাচীন ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ আধাৰস্বৰূপ গ্ৰন্থখন হৈছে 'পলিটিক্স' (Politics)।

প্ৰশ্ন ৯: এৰিষ্ট’টলে গ্ৰীচৰ দাস প্ৰথাক সমৰ্থন কৰাৰ মূল যুক্তিটো কি আছিল? 

উত্তৰ: তেওঁ দাস প্ৰথাক এক 'প্ৰাকৃতিক ব্যৱস্থা' বুলি ভাবিছিল, যি প্ৰভু আৰু দাস উভতিৰে মংগলৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় আছিল।

প্ৰশ্ন ১০: এৰিষ্ট’টলৰ মতে এজন ব্যক্তিৰ নাগৰিকত্ব লাভৰ প্ৰধান চৰ্ত বা যোগ্যতা কি আছিল? 

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰৰ ন্যায়িক আৰু প্ৰশাসনীয় কাম-কাজত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সামৰ্থ্য আৰু অৱসৰ থকাটোহে নাগৰিকত্বৰ মূল চৰ্ত আছিল।

প্ৰশ্ন ১১: এৰিষ্ট’টলে নাগৰিকত্বৰ পৰা কাক কাক বঞ্চিত কৰিছিল? 

উত্তৰ: মহিলা, দাস, শিশু আৰু শ্ৰমিক শ্ৰেণীক তেওঁ নাগৰিকত্বৰ পৰিধিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ দূৰত ৰাখিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: এৰিষ্ট’টলে মুঠ কিমানখন সংবিধানৰ তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰি নিজৰ তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল? 

উত্তৰ: তেওঁ তৎকালীন বিশ্বৰ প্ৰায় ১৫৮ খন বিভিন্ন নগৰ-ৰাষ্ট্ৰৰ সংবিধানৰ এক গভীৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: প্লেটোৰ মতে আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ বাবে জনসংখ্যা কিমান হোৱা উচিত? 

উত্তৰ: প্লেটোৱে গণিতৰ হিচাপত এখন আদৰ্শ নগৰ-ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে ৫০৪০ গৰাকী নাগৰিক থকাটো উপযুক্ত বুলি উল্লেখ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: এৰিষ্ট’টলৰ মতে ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ ভৌগোলিক অৱস্থান কেনেকুৱা হোৱা উচিত? 

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰখন এনে এক স্থানত হ’ব লাগে যি সুৰক্ষাৰ দিশৰ পৰা দুৰ্গম অথচ বাণিজ্য আৰু যোগাযোগৰ বাবে সমুদ্ৰ আৰু স্থলভাগৰ সৈতে সংযোজিত হয়।

প্ৰশ্ন ১৫: এৰিষ্ট’টলে গণতন্ত্ৰক (Democracy) চৰকাৰৰ কেনেধৰণৰ ৰূপ বুলি আখ্যা দিছিল? 

উত্তৰ: তেওঁ গণতন্ত্ৰক চৰকাৰৰ এক 'বিকৃত বা দুষিত ৰূপ' (Perverted Form) বুলি গণ্য কৰিছিল, য’ত কেৱল সংখ্যাশক্তিৰ আধিপত্য থাকে।

 চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২ নম্বৰীয়া):

প্ৰশ্ন ১: প্ৰাচীন এথেন্সৰ গণতন্ত্ৰৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: 

(ক) এথেন্সত 'প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ' প্ৰচলিত আছিল, য’ত নাগৰিকসকলে নীতি-নিৰ্ধাৰণত পোনে পোনে ভাগ লৈছিল।

(খ) এই ব্যৱস্থাত লটাৰী বা ভাগ্য নিৰ্ণায়ক পদ্ধতিৰ (Sortition) সহায়ত প্ৰশাসনীয় পদবীবোৰ বিতৰণ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: প্লেটোৰ মতে 'ন্যায় নীতি' (Theory of Justice) কি? 

উত্তৰ: প্লেটোৰ মতে ন্যায় মানে হ’ল সমাজে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া নিজৰ প্ৰাকৃতিক কৰ্তব্যখিনি নিষ্ঠাৰে পালন কৰা আৰু আনৰ কাৰ্যত কোনো ধৰণৰ হস্তক্ষেপ নকৰা। ই এক আভ্যন্তৰীণ নৈতিক শৃংখলা।

প্ৰশ্ন ৩: প্লেটোৱে মানৱ আত্মাক কি কি ভাগত ভগাইছিল? 

উত্তৰ: তেওঁ মানৱ আত্মাক তিনিটা উপাদানত বিভক্ত কৰিছিল— বুদ্ধিমত্তা বা যুক্তি (Reason), সাহস বা স্পৃহা (Spirit), আৰু ক্ষুধা বা কামনা (Appetite)।

প্ৰশ্ন ৪: প্লেটোৰ 'বৌদ্ধিক বাস্তৱতা আৰু ৰূপৰ ধাৰণা' (Theory of Forms)-ৰ মূল কথা কি? 

উত্তৰ: এই তত্ত্ব অনুসৰি, আমি চকুৰে দেখা এই ভৌতিক জগতখন প্ৰকৃত সত্য নহয়; ই কেৱল এক ছাঁহে। আচল সত্যটো হ’ল ধাৰণা বা চিন্তাজগতৰ অমূৰ্ত ৰূপবোৰ, যাক কেৱল জ্ঞানৰ চকুৰেহে ঢুকি পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ৫: প্লেটোৰ মতে ব্যক্তিগত ন্যায় আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: যেতিয়া এজন ব্যক্তিৰ মনৰ ভিতৰত যুক্তি, সাহস আৰু ক্ষুধাৰ সঠিক নিয়ন্ত্ৰণ থাকে, তাক ব্যক্তিগত ন্যায় বোলে। আনহাতে, সমাজৰ তিনিটা শ্ৰেণীয়ে (শাসক, সৈনিক, উৎপাদক) যেতিয়া নিজৰ মাজত সমন্বয় ৰাখি কাম কৰে, তাক সামাজিক ন্যায় বোলে।

প্ৰশ্ন ৬: এৰিষ্ট’টলৰ 'বিতৰণমূলক ন্যায়' (Distributive Justice) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: এই ন্যায়ৰ অৰ্থ হ’ল ৰাষ্ট্ৰই সম্পদ, সন্মান আৰু পুৰস্কাৰসমূহ নাগৰিকৰ যোগ্যতা আৰু সমাজলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ ভিত্তিতহে সমভাৱে বিতৰণ কৰিব লাগে। অৰ্থাৎ, যোগ্যজনক উপযুক্ত প্ৰাপ্য প্ৰদান কৰা।

প্ৰশ্ন ৭: প্লেটো আৰু এৰিষ্ট’টলৰ ন্যায়ৰ ধাৰণাৰ দুটা মূল অমিল দেখুওৱা। 

উত্তৰ: 

(ক) প্লেটোৰ ন্যায় আছিল মূলত এক নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক ধাৰণা, কিন্তু এৰিষ্ট’টলৰ ন্যায় আছিল আইনী আৰু ব্যৱহাৰিক।

(খ) প্লেটোৰ ন্যায় কৰ্তব্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল, আনহাতে এৰিষ্ট’টলৰ ন্যায় অধিকাৰ আৰু সমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল।

প্ৰশ্ন ৮: প্লেটোৰ সাম্যবাদ আৰু আধুনিক সাম্যবাদৰ মাজত দুটা প্ৰধান বৈসাদৃশ্য লিখা। 

উত্তৰ: 

(ক) প্লেটোৰ সাম্যবাদ আছিল ৰাজনৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক, যাৰ লক্ষ্য আছিল শাসকক দুৰ্নীতিমুক্ত কৰা। কিন্তু আধুনিক সাম্যবাদ হ’ল অৰ্থনৈতিক, যাৰ লক্ষ্য শ্ৰেণীহীন সমাজ গঠন।

(খ) প্লেটোৰ ব্যৱস্থা কেৱল অভিভাৱক শ্ৰেণীৰ বাবে আছিল, কিন্তু আধুনিক সাম্যবাদ সমগ্ৰ সমাজৰ বাবে প্ৰযোজ্য।

প্ৰশ্ন ৯: এৰিষ্ট’টলে প্লেটোৰ সম্পত্তিৰ সাম্যবাদক কিয় সমালোচনা কৰিছিল? 

উত্তৰ: এৰিষ্ট’টলে কৈছিল যে ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ ধাৰণাটো মানুহৰ বাবে স্বাভাৱিক আৰু ই কাম কৰাৰ প্ৰেৰণা যোগায়। যি বস্তু সকলোৰে উমৈহতীয়া, তাৰ প্ৰতি কোনেও দায়িত্বশীল নহয়; ফলত সমাজত বিশৃংখলতা বাঢ়িব।

প্ৰশ্ন ১০: এৰিষ্ট’টলৰ মতে 'সদাচাৰ' (Virtue) কি? 

উত্তৰ: এৰিষ্ট’টলৰ মতে সদাচাৰ বা গুণ হ’ল মানুহৰ এক অভ্যাসগত কৰ্ম। তেওঁৰ মতে অতিমাত্ৰা আৰু নিচেই কম— এই দুয়োটা চৰম সীমাৰ মাজত থকা 'স্বৰ্ণিম মধ্যপন্থা' (Golden Mean) অৱলম্বন কৰি জীয়াই থকাটোৱেই হ’ল প্ৰকৃত সদাচাৰ।

প্ৰশ্ন ১১: প্লেটো আৰু এৰিষ্ট’টলৰ নাগৰিকত্বৰ ধাৰণাৰ মূল পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: প্লেটোৱে তেওঁৰ আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰত সকলো শ্ৰেণীকে (মহিলাসহ) নাগৰিক হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পক্ষপাতী আছিল। বিপৰীতে, এৰিষ্ট’টলে অতি সংকীৰ্ণভাৱে কেৱল অৱসৰপ্ৰাপ্ত আৰু শাসন কাৰ্যত ভাগ ল’ব পৰা পুৰুষসকলকহে নাগৰিকৰ মৰ্যাদা দিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: এৰিষ্ট’টলৰ 'শ্ৰেষ্ঠ ৰাষ্ট্ৰ' (Best Practicable State)-ৰ ধাৰণাটো কি আছিল? 

উত্তৰ: এৰিষ্ট’টলে প্লেটোৰ দৰে কোনো কাল্পনিক ৰাজ্যৰ সপোন দেখা নাছিল। তেওঁৰ মতে মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ শাসন বা 'পলিটি' (Polity) হ’ল বাস্তৱ সন্মতভাৱে আটাইতকৈ শ্ৰেষ্ঠ ৰাষ্ট্ৰ, য’ত সুস্থিৰতা আৰু আইনৰ শাসন বৰ্তি থাকে।

প্ৰশ্ন ১৩: এৰিষ্ট’টলে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ ওপৰত কিয় গুৰুত্ব দিছিল? 

উত্তৰ: তেওঁৰ মতে ৰাষ্ট্ৰৰ জনসংখ্যা অতি বেছি হ’লে তাত আইন-শৃংখলা ৰক্ষা কৰা টান হয় আৰু গণতন্ত্ৰ ব্যৰ্থ হয়। আনহাতে, জনসংখ্যা অতি কম হ’লে ৰাষ্ট্ৰখন স্বাৱলম্বী হ’ব নোৱাৰে। গতিকে জনসংখ্যা এক সন্তুলিত পৰিমাণত থকাটো জৰুৰী।

প্ৰশ্ন ১৪: চৰকাৰ বা সংবিধানৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ ক্ষেত্ৰত এৰিষ্ট’টলে ব্যৱহাৰ কৰা দুটা মাপকাঠী কি কি? 

উত্তৰ: 

(ক) সংখ্যাগত মাপকাঠী: শাসনৰ বাঘজৰী কিমানজন ব্যক্তিৰ হাতত আছে (এজন, কেইজনমান নে বহুত)।

(খ) গুণগত মাপকাঠী: শাসন ব্যৱস্থাটো জনসাধাৰণৰ মংগলৰ বাবে চলিছে (স্বাভাৱিক ৰূপ) নে শাসকৰ নিজৰ স্বাৰ্থত চলিছে (বিকৃত ৰূপ)।

প্ৰশ্ন ১৫: প্লেটোৰ 'আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ' আৰু এৰিষ্ট’টলৰ 'শ্ৰেষ্ঠ ৰাষ্ট্ৰ'ৰ মাজত এটা প্ৰধান সাদৃশ্য আৰু এটা বৈসাদৃশ্য লিখা। 

উত্তৰ: 

সাদৃশ্য: দুয়োগৰাকী তাত্ত্বিকেই বিশ্বাস কৰিছিল যে ৰাষ্ট্ৰৰ মূল লক্ষ্য হ’ল নাগৰিকসকলক এক নৈতিক আৰু সৰ্বোত্তম জীৱন প্ৰদান কৰা।

বৈসাদৃশ্য: প্লেটোৰ আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ আছিল কল্পনাভিত্তিক আৰু 'দাৰ্শনিকৰ শাসন'ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু এৰিষ্ট’টলৰ ৰাষ্ট্ৰ আছিল বাস্তৱমুখী আৰু 'আইনৰ শাসন'ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: প্লেটোৰ 'দাৰ্শনিক ৰজা বা শাসক' (Philosopher King) ধাৰণাটোৰ এক সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীক দৰ্শনৰ অন্যতম খনিকৰ প্লেটোৱে তেওঁৰ কালজয়ী গ্ৰন্থ ‘দি ৰিপাব্লিক’ (The Republic)-ত এক আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল, যাৰ শীৰ্ষবিন্দুত আছিল 'দাৰ্শনিক ৰজা'ৰ ধাৰণা। প্লেটোৰ মতে, যি সময়লৈকে জ্ঞানৰ সাধক অৰ্থাৎ দাৰ্শনিকসকল ৰাষ্ট্ৰৰ শাসনকৰ্তা নহয়, বা সম্ৰাটসকল প্ৰকৃত জ্ঞান তথা দৰ্শনৰ অনুৰাগী নহয়, সেই সময়লৈকে মানৱ সমাজৰ পৰা দুখ-দুৰ্দশা আৰু ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা দূৰ হোৱাটো অসম্ভৱ।

তেওঁ এই শাসক শ্ৰেণীটোক ৫০ বছৰীয়া এক কঠোৰ শৈক্ষিক আৰু ব্যৱহাৰিক প্ৰশিক্ষণৰ মাজেৰে গঢ়ি তুলিব বিচাৰিছিল, যাতে তেওঁলোকৰ মাজত কাম-ক্ৰোধ-লোভৰ কোনো স্থান নাথাকে। এই দাৰ্শনিক শাসকসকল সকলো ধৰণৰ লিখিত আইন আৰু জনসাধাৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ ঊৰ্ধ্বত আছিল, কাৰণ প্লেটোৰ মতে নিখুঁত জ্ঞানক কোনো আইনী শিকলিৰে বান্ধি ৰাখিব নোৱাৰি।

সমালোচনা: প্লেটোৰ এই আকৰ্ষণীয় তত্ত্বটো কিন্তু সমকালীন আৰু আধুনিক ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদসকলৰ দ্বাৰা গভীৰভাৱে সমালোচিত হৈছে:

• স্বৈৰাচাৰী শাসনৰ আশংকা: কোনো ধৰণৰ আইনী বাধ্যবাধকতা নথকা এজন ব্যক্তিক সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা অৰ্পণ কৰিলে সি শেষত একনায়কত্ববাদ বা জ্ঞানৰ নামত স্বেচ্ছাচাৰিতালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনা থাকে। এৰিষ্ট’টলে এইবাবেই ব্যক্তিৰ শাসনতকৈ 'আইনৰ শাসন'ক শ্ৰেষ্ঠ বুলিছিল।

• অবাস্তৱ আৰু কাল্পনিক: এজন ব্যক্তিয়ে ৫০ বছৰ ধৰি কেৱল বিদ্যা চৰ্চা কৰি নিজৰ পাৰিবাৰিক আৰু ব্যক্তিগত সুখ ত্যাগ কৰি সমাজৰ বাবে উৎসৰ্গিত হ’ব— এনে নিঃস্বাৰ্থ মানুহ বাস্তৱ পৃথিৱীত বিচাৰি পোৱা প্ৰায় অসম্ভৱ। সেয়েহে সমালোচক পপাৰে (Karl Popper) প্লেটোক 'মুক্ত সমাজৰ শত্ৰু' বুলিও আখ্যা দিছিল।

প্ৰশ্ন ২: প্লেটোৰ সম্পত্তি আৰু পৰিয়ালৰ সাম্যবাদ (Communism of Property and Wives) তত্ত্বটো চমুকৈ আলোচনা কৰা। এৰিষ্ট’টলে ইয়াক কিয় সমৰ্থন কৰা নাছিল?

উত্তৰ: প্লেটোৱে তেওঁৰ আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰৰ একতা আৰু অখণ্ডতা ৰক্ষা কৰিবলৈ সমাজৰ অভিভাৱক শ্ৰেণীটোৰ (শাসক আৰু সৈনিক) বাবে এক অনন্য সাম্যবাদৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। এই সাম্যবাদ আছিল দুটা স্তৰত বিভক্ত— অৰ্থনৈতিক বা সম্পত্তিৰ সাম্যবাদ, আৰু সামাজিক বা পৰিয়ালৰ সাম্যবাদ।

• সম্পত্তিৰ সাম্যবাদ: ইয়াৰ মতে শাসক আৰু সৈনিকসকলৰ কোনো ব্যক্তিগত সম্পত্তি বা সোণ-ৰূপ থাকিব নোৱাৰিব। তেওঁলোকে একেলগে সামূহিক শিবিৰত থাকিব আৰু ৰাষ্ট্ৰই যোগান ধৰা নূন্যতম খাদ্য-বস্তুৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিব।

• পৰিয়ালৰ সাম্যবাদ: ইয়াৰ অধীনত শাসক শ্ৰেণীৰ কোনো ব্যক্তিগত পৰিয়াল, স্থায়ী পত্নী বা সন্তান থাকিব নোৱাৰিব। ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত কেৱল শ্ৰেষ্ঠ সন্তান উৎপাদনৰ বাবে অস্থায়ী বিবাহ হ’ব আৰু জন্ম হোৱা সন্তানক ৰাষ্ট্ৰই ডাঙৰ-দীঘল কৰিব, যাতে পিতৃ-মাতৃয়ে নিজৰ সন্তানক চিনি নাপায়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল পাৰিবাৰিক মোহ আৰু স্বজনতোষণ সম্পূৰ্ণ নিৰ্মূল কৰা।

এৰিষ্ট’টলৰ সমালোচনা: প্লেটোৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ এৰিষ্ট’টলে এই ব্যৱস্থাক তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল:

• মনস্তাত্ত্বিক প্ৰয়োজনীয়তা: এৰিষ্ট’টলৰ মতে, ব্যক্তিগত সম্পত্তি আৰু পৰিয়াল হ’ল মানুহৰ এক স্বাভাৱিক প্ৰবৃত্তি। নিজৰ বুলি ভাবিব পৰা বস্তু এটাই মানুহক কাম কৰাৰ আৰু দায়িত্ব লোৱাৰ প্ৰেৰণা দিয়ে।

• সামাজিক শান্তি বিঘ্নিত হোৱাৰ আশংকা: যি বস্তু সকলোৰে উমৈহতীয়া, তাৰ যত্ন কোনেও নলয়। পৰিয়ালহীন আৰু সন্তান চিনি নোপোৱা এখন সমাজত অপত্য স্নেহৰ অভাৱ হ’ব আৰু ইয়াৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত অপৰাধ তথা নৈতিক স্খলনহে বৃদ্ধি পাব।

প্ৰশ্ন ৩: এৰিষ্ট’টলে আগবঢ়োৱা নাগৰিকত্বৰ (Theory of Citizenship) ধাৰণাটো বিশ্লেষণ কৰা। তেওঁৰ মতে কোনসকল নাগৰিক হোৱাৰ যোগ্য নহয়?

উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ মহান চিন্তাবিদ এৰিষ্ট’টলে তেওঁৰ 'পলিটিক্স' (Politics) গ্ৰন্থৰ তৃতীয় খণ্ডত নাগৰিকত্বৰ এক অতি ব্যতিক্ৰমী আৰু কৰ্তব্য-কেন্দ্ৰিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। আধুনিক যুগত জন্ম বা বসবাসৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্ব দিয়া হয় যদিও এৰিষ্ট’টলৰ মতে কেৱল এখন ৰাষ্ট্ৰত বসবাস কৰিলেই বা তাত আইনী অধিকাৰ লাভ কৰিলেই এজন ব্যক্তি নাগৰিক হৈ নপৰে।

তেওঁৰ মতে, "যিজন ব্যক্তিয়ে ৰাষ্ট্ৰৰ ন্যায়িক প্ৰশাসন আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণমূলক (Deliberative) কাম-কাজত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰে, তেৱেই হ’ল প্ৰকৃত নাগৰিক।" অৰ্থাৎ, নাগৰিকত্ব কেৱল এটা মৰ্যাদা নহয়, ই হ’ল ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি থকা সক্ৰিয় দায়িত্ব। এনে দায়িত্ব পালনৰ বাবে ব্যক্তিজনৰ 'অৱসৰ' (Leisure) আৰু 'উচ্চ বৌদ্ধিক ক্ষমতা' থকাটো জৰুৰী।

নাগৰিকত্বৰ পৰা বঞ্চিত শ্ৰেণীসমূহ: এৰিষ্ট’টলে সমাজৰ এক বৃহৎ অংশক নাগৰিকত্বৰ পৰিধিৰ পৰা বাহিৰত ৰাখিছিল:

• দাস শ্ৰেণী (Slaves): যিহেতু তেওঁলোকৰ কোনো যুক্তিবোধ বা নিজস্ব স্বাধীনতা নাছিল, সেয়ে তেওঁলোক অনুপযুক্ত।

• মহিলা (Women): এৰিষ্ট’টলৰ মতে ঘৰুৱা চাৰিসীমাৰ মাজত থকা মহিলাসকলৰ ৰাজহুৱা জীৱন পৰিচালনা কৰাৰ বাবে আৱশ্যকীয় মানসিক দৃঢ়তা নাথাকে।

• শ্ৰমিক আৰু ব্যৱসায়ী (Laborers and Artisans): জীৱন ধাৰণৰ বাবে দিন-ৰাতি একাকাৰ কৰি শাৰীৰিক শ্ৰম কৰা এইসকল লোকৰ হাতত ৰাষ্ট্ৰৰ কামৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় 'অৱসৰ' বা সময় নাথাকে।

• শিশু আৰু বৃদ্ধসকল: শিশুসকল অপৰিপক্ক হোৱাৰ বাবে আৰু বৃদ্ধসকল শাৰীৰিক-মানসিকভাৱে দুৰ্বল হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকক এই দায়িত্বৰ পৰা ৰেহাই দিয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: এৰিষ্ট’টলে কৰা সংবিধান বা চৰকাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন (Classification of Constitutions) পদ্ধতিটো এটা তালিকাৰ সহায়ত আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: এৰিষ্ট’টলে প্ৰাচীন গ্ৰীক জগতৰ ১৫৮ খন নগৰ-ৰাষ্ট্ৰৰ সংবিধানৰ এক গভীৰ তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰি চৰকাৰৰ এক বিজ্ঞানসন্মত শ্ৰেণীবিভাজন আগবঢ়াইছিল। তেওঁ এই বিভাজন মূলত দুটা নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰিছিল— প্ৰথমটো হ’ল 'শাসনকৰ্তাৰ সংখ্যা' (কোন শাসনাধীষ্ঠ) আৰু দ্বিতীয়টো হ’ল 'শাসনৰ উদ্দেশ্য' (শাসনটো জনকল্যাণমূলক নে স্বাৰ্থপৰ)।

তেওঁ চৰকাৰৰ ৰূপটোক দুটা ভাগত দেখুৱাইছিল— 'স্বাভাৱিক ৰূপ' (য’ত জনসাধাৰণৰ মংগল সাধন হয়) আৰু 'বিকৃত বা দুষিত ৰূপ' (য’ত কেৱল শাসকৰ নিজৰ লাভ হয়)। ইয়াৰ এক চমু তালিকা তলত দিয়া ধৰণৰ:

ধাৰণাটোৰ তাৎপৰ্য: এৰিষ্ট’টলে এই তালিকাৰ জৰিয়তে দেখুৱাব বিচাৰিছিল যে ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাবোৰ স্থিৰ নহয়, ই এটা চক্ৰৰ দৰে ঘূৰি থাকে (Cyclical Theory)। উদাহৰণস্বৰূপ, এজন ভাল ৰজাৰ শাসন (ৰাজতন্ত্ৰ) কালক্ৰমত যেতিয়া স্বাৰ্থপৰ হৈ পৰে, তেতিয়া সি স্বৈৰাতন্ত্ৰলৈ সলনি হয়। আকৌ তাক উৎখাত কৰি কেইজনমান জ্ঞানী লোকে 'অভিজাততন্ত্ৰ' গঢ়ে, যি পিছলৈ 'ধনতন্ত্ৰ'ত পৰিণত হয়। তেওঁৰ মতে এই সকলোবোৰৰ ভিতৰত 'পলিটি' (Polity) হ’ল আটাইতকৈ সুস্থিৰ আৰু বাস্তৱসন্মত চৰকাৰ, কাৰণ ইয়াত মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ প্ৰাধান্য থাকে।

প্ৰশ্ন ৫: প্লেটোৰ 'আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ' (Ideal State) আৰু এৰিষ্ট’টলৰ 'শ্ৰেষ্ঠ ব্যৱহাৰিক ৰাষ্ট্ৰ' (Best Practicable State)-ৰ মাজত থকা প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীক ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ ইতিহাসত প্লেটো আৰু এৰিষ্ট’টল দুয়োৰে স্থান সৰ্বোচ্চ হ’লেও ৰাষ্ট্ৰ সম্পৰ্কে তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভংগী আছিল সম্পূৰ্ণ বিপৰীত মেৰুৰ। প্লেটোৰ ৰাষ্ট্ৰ আছিল কಲ್ಪনাত নিৰ্মিত এক 'আদৰ্শ', আনহাতে এৰিষ্ট’টলৰ ৰাষ্ট্ৰ আছিল ভূ-পৃষ্ঠৰ বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

তেওঁলোকৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• আদৰ্শবাদ বনাম বাস্তৱবাদ: প্লেটো আছিল এজন চৰম কাল্পনিক বা আদৰ্শবাদী (Idealist) চিন্তাবিদ। তেওঁ এখন ৰাষ্ট্ৰ কেনেকুৱা 'হোৱা উচিত' (What ought to be) তাৰ ওপৰতহে গুৰুত্ব দিছিল। বিপৰীতে এৰিষ্ট’টল আছিল এজন বাস্তৱবাদী বা বৈজ্ঞানিক (Pragmatist) চিন্তাবিদ। তেওঁ বিদ্যমান ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ পৰিস্থিতি চাই কি কৰাটো 'সম্ভৱ' (What is practicable) তাৰ ওপৰত জোৰ দিছিল।

• ব্যক্তিৰ শাসন বনাম আইনৰ শাসন: প্লেটোৰ আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰখন পৰিচালিত হৈছিল সৰ্বোচ্চ জ্ঞানী 'দাৰ্শনিক ৰজা'ৰ একক বিবেক আৰু বুদ্ধিৰ দ্বাৰা, য’ত লিখিত আইনৰ কোনো প্ৰয়োজন নাছিল। কিন্তু এৰিষ্ট’টলে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰি কৈছিল যে মানুহ যিমানেই জ্ঞানী নহওক কিয়, তেওঁ আৱেগৰ বশৱৰ্তী হ’বই পাৰে। গতিকে, ৰাষ্ট্ৰ সদায় আৱেগহীন 'লিখিত আইনৰ শাসন' (Rule of Law)-ৰ দ্বাৰাহে চলিব লাগে।

• ঐক্যৰ প্ৰকৃতি (Unity বনাম Diversity): প্লেটোৱে ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত এক চৰম আৰু অভিন্ন একতা (Absolute Unity) বিচাৰিছিল, যাৰ বাবে তেওঁ সম্পত্তি আৰু পৰিয়াল পৰ্যন্ত ত্যাগ কৰিবলৈ কৈছিল। কিন্তু এৰিষ্ট’টলৰ মতে ৰাষ্ট্ৰখন কোনো একলক থূপ নহয়; ই হ’ল বিভিন্নতাৰ মাজত থকা একতা (Unity in Diversity)। বিভিন্ন শ্ৰেণী আৰু স্বাৰ্থৰ মাজত সমন্বয় ৰখাটোৱেই ৰাষ্ট্ৰৰ কাম।

• শ্ৰেণী বিন্যাসৰ ভেটি: প্লেটোৰ ৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন আছিল মানুহৰ মনস্তাত্ত্বিক গুণৰ (যুক্তি, সাহস, ক্ষুধা) ওপৰত আধাৰিত। আনহাতে এৰিষ্ট’টলৰ শ্ৰেণীবিভাজন আছিল মূলত অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক স্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (যেনে- ধনী, দৰিদ্ৰ আৰু মধ্যবিত্ত)।

Very Short Answer Questions :

1. Who was Plato?

Answer: Plato was a famous Greek philosopher and the student of Socrates.

2. What is Plato's Theory of Forms?

Answer: It states that perfect and eternal Forms are the true reality behind all physical objects.

3. Which book explains Plato's idea of the Philosopher Ruler?

Answer: The Republic.

4. According to Plato, who should rule the ideal state?

Answer: The Philosopher King (or Philosopher Ruler).

5. What is justice according to Plato?

Answer: Justice means every individual performing the duty best suited to their nature.

6. Who was Aristotle?

Answer: Aristotle was a Greek philosopher and the student of Plato.

7. How did Aristotle define a citizen?

Answer: A citizen is a person who participates in the administration of the state.

8. What is the meaning of citizenship according to Aristotle?

Answer: Citizenship means taking part in political decision-making and public affairs.

9. What is justice according to Aristotle?

Answer: Justice means giving each person what they deserve according to law and fairness.

10. Name one type of good government classified by Aristotle.

Answer: Monarchy.

11. Name one corrupt form of government according to Aristotle.

Answer: Tyranny.

12. Which form of government is the corrupt form of aristocracy?

Answer: Oligarchy.

13. Which government did Aristotle consider the most practical?

Answer: Polity.

14. In which ancient civilization did Plato and Aristotle live?

Answer: Ancient Greece.

15. Which philosopher taught Alexander the Great?

Answer: Aristotle.

15 Short Answer Questions (2 Marks Each)

1. Explain Plato's Theory of Forms.

Answer: Plato believed that the visible world is imperfect. The real and perfect reality exists in the world of eternal Forms, which never change.

2. Why did Plato support the idea of a Philosopher Ruler?

Answer: Plato believed philosophers possess wisdom, knowledge, and moral character. Therefore, they can govern the state with justice and reason.

3. What is Plato's concept of justice?

Answer: Plato explained justice as a condition where every person performs the duty suited to his or her ability without interfering in the work of others.

4. Define citizenship according to Aristotle.

Answer: Aristotle considered a citizen as a person who has the right and responsibility to participate in the political and judicial functions of the state.

5. Why is citizenship important according to Aristotle?

Answer: Citizenship enables people to contribute to governance, uphold laws, and promote the welfare of the community.

6. Explain Aristotle's idea of justice.

Answer: Aristotle viewed justice as fairness. He believed people should receive rights, rewards, and responsibilities according to merit and law.

7. What is distributive justice?

Answer: Distributive justice means distributing honours, wealth, and public benefits fairly according to merit and contribution.

8. What is corrective justice?

Answer: Corrective justice aims to restore fairness by correcting wrongs committed in private or public transactions.

9. Name the three good forms of government classified by Aristotle.

Answer: Monarchy, Aristocracy, and Polity are the three good forms of government.

10. Name the three corrupt forms of government according to Aristotle.

Answer: Tyranny, Oligarchy, and Democracy (in Aristotle's classification of corrupt constitutions) are the corrupt forms.

11. Differentiate between Monarchy and Tyranny.

Answer: Monarchy is the rule of one person for the common good, whereas tyranny is the rule of one person for personal benefit.

12. Differentiate between Aristocracy and Oligarchy.

Answer: Aristocracy is the rule of the virtuous few for public welfare, while oligarchy is the rule of the wealthy few for their own interests.

13. What is Polity according to Aristotle?

Answer: Polity is a constitutional government where citizens govern for the common welfare while following the rule of law.

14. State one similarity between Plato and Aristotle.

Answer: Both philosophers believed that the purpose of government is to promote justice and the well-being of society.

15. Mention one difference between Plato and Aristotle on government.

Answer: Plato described an ideal state ruled by philosophers, whereas Aristotle preferred a practical constitutional government based on experience and the rule of law.

5 Marks Long Answer Questions :

1. Explain Plato's Theory of Forms. (5 Marks)

Answer :  Plato's Theory of Forms is one of the most important ideas in ancient Greek philosophy. According to Plato, the world that we see with our eyes is not the true reality because everything in it changes with time. Objects grow old, wear out, and finally disappear. Therefore, Plato believed that beyond the physical world there exists an eternal and perfect world called the World of Forms or World of Ideas. Every object in the physical world is only an imperfect copy of its perfect Form. For example, many chairs exist, but all are copies of the perfect Form of a chair. Similarly, beauty, justice, goodness, and truth have perfect Forms that never change. Human beings understand these perfect Forms through reason and not through the senses. Plato believed that true knowledge comes from understanding these eternal Forms rather than depending only on experience. The Theory of Forms explains why people can recognize qualities such as beauty and justice even though physical objects are always imperfect.

This theory became the foundation of Plato's philosophy. It influenced later philosophers and encouraged people to search for truth beyond the material world. Plato believed that only knowledge of the Forms could lead human beings to wisdom and a just society.

2. Discuss Plato's Concept of Justice and the Philosopher Ruler. (5 Marks)

Answer : Plato explained his ideas about justice and the Philosopher Ruler in his famous book The Republic. According to him, justice exists when every individual performs the duty best suited to his or her abilities without interfering in the work of others. A just society functions smoothly because every class contributes according to its role. Plato divided society into three classes. The producers include farmers, craftsmen, and traders who provide economic goods. The soldiers or guardians protect the state from internal and external dangers. The rulers, who are philosophers, govern the state wisely. Justice is achieved when each class performs its own responsibilities honestly. Plato believed that philosophers should rule because they possess wisdom, knowledge, self-control, and a love for truth. Unlike ordinary rulers, philosophers are not motivated by wealth or personal power. They make decisions based on reason and always work for the welfare of society. Before becoming rulers, they receive long years of education and moral training.

According to Plato, the Philosopher Ruler creates an ideal state where justice, peace, and harmony prevail. His ideas have greatly influenced political thought and continue to inspire discussions about good leadership, ethical government, and the importance of education in public administration.

3. Explain Aristotle's Concept of Citizenship and Justice. (5 Marks)

Answer : Aristotle made significant contributions to political philosophy through his ideas on citizenship and justice. He believed that human beings are naturally social and political. Therefore, active participation in public life is essential for a good society. According to Aristotle, a citizen is not simply a person living in a state. A true citizen is someone who takes part in making laws, administering justice, and participating in government. Citizenship carries both rights and responsibilities. Citizens should obey laws, protect the state, and contribute to the common good. Aristotle also explained justice as the foundation of political life. He believed justice means giving each person what he or she deserves according to fairness and law. He divided justice into distributive justice and corrective justice. Distributive justice concerns the fair distribution of wealth, honours, and public benefits according to merit. Corrective justice restores fairness when someone suffers loss or injustice in private or public dealings.

For Aristotle, justice promotes harmony and stability in society. Good citizens and fair laws together create a well-governed state. His ideas emphasize responsibility, equality before the law, and ethical governance. These principles continue to influence modern democratic systems and discussions about citizenship and legal justice throughout the world.

4. Discuss Aristotle's Classification of Governments. (5 Marks)

Answer : Aristotle presented a systematic classification of governments in his book Politics. He classified governments according to two principles: who rules and whether they govern for the common good or for personal interest. He identified three good forms of government. Monarchy is the rule of one person who governs for the welfare of all. Aristocracy is the rule of a few wise and virtuous individuals who work for the benefit of society. Polity is the rule of many citizens under a constitutional system that promotes the common good. Aristotle also described three corrupt forms of government. Tyranny is the corrupt form of monarchy, where one ruler governs for personal benefit. Oligarchy is the corrupt form of aristocracy, where a small wealthy group rules for its own advantage. Democracy, in Aristotle's classification, refers to rule by the poor majority for their own interests rather than for the welfare of the whole community. Among all forms, Aristotle considered Polity to be the most practical and stable because it combines elements of democracy and oligarchy while maintaining the rule of law. His classification remains an important contribution to political science and helps explain different systems of government in both ancient and modern societies.

5. Compare the Political Ideas of Plato and Aristotle. (5 Marks)

Answer : Plato and Aristotle were two of the greatest political philosophers of ancient Greece. Although Aristotle was Plato's student, their political ideas differed in several important ways. Plato focused on the ideal state. He believed that society would become just only when philosophers ruled because they possessed wisdom and moral character. In his ideal state, each social class had a fixed role, and justice meant everyone performing the duty best suited to their abilities. Plato emphasized education, morality, and the search for perfect ideals.

Aristotle, however, adopted a more practical approach. Instead of describing an ideal state, he studied existing governments and analyzed their strengths and weaknesses. He believed that citizens should actively participate in public affairs and that the best government is one that serves the common good. Aristotle also emphasized the importance of constitutional government and the rule of law.

Both philosophers agreed that the purpose of government is to promote justice and the welfare of society. They believed that rulers should possess wisdom and virtue rather than seek personal gain. Their political philosophies laid the foundation of Western political thought and continue to influence modern ideas about leadership, citizenship, justice, and constitutional government.