১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
১. বেদ আৰু উপনিষদৰ পৰাই ভাৰতীয় দৰ্শনৰ আৰম্ভণি— বাক্যটো শুদ্ধনে অশুদ্ধ? [GU 2024]
উত্তৰ: শুদ্ধ।
২. উপনিষদক বেদান্ত বুলিও জনা যায়— বাক্যটো শুদ্ধনে অশুদ্ধ? [GU 2024]
উত্তৰ: শুদ্ধ।
৩. চার্বাকসকলে বেদৰ কর্তৃত্ব মানি লয়— বাক্যটো শুদ্ধনে অশুদ্ধ? [GU 2024]
উত্তৰ: অশুদ্ধ (চার্বাকসকল বেদ-বিৰোধী বা অবৈদিক)।
৪. ৰামায়ণক 'আদি কাব্য' বুলি জনা যায়— বাক্যটো শুদ্ধনে অশুদ্ধ? [GU 2024]
উত্তৰ: শুদ্ধ।
৫. মনুস্মৃতিক মহাপুৰাণ বুলিও জনা যায়— বাক্যটো শুদ্ধনে অশুদ্ধ? [GU 2024]
উত্তৰ: অশুদ্ধ (মনুস্মৃতি এখন ধৰ্মশাস্ত্ৰ বা স্মৃতিগ্ৰন্থ)।
৬. কুৰ্ম এখন বৈষ্ণৱ পুৰাণ— বাক্যটো শুদ্ধনে অশুদ্ধ? [GU 2023]
উত্তৰ: শুদ্ধ।
৭. জৈনসকলৰ মতে, মুক্তি হৈছে আত্মাৰ বিনাশ— বাক্যটো শুদ্ধনে অশুদ্ধ? [GU 2023]
উত্তৰ: অশুদ্ধ (জৈন মতে মুক্তি হ'ল আত্মাৰ স্বৰূপ উপলব্ধি আৰু কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্তি, আত্মাৰ বিনাশ নহয়)।
৮. বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গৰ ধাৰণাটো দ্বিতীয় আৰ্যসত্যৰ সৈতে জড়িত— বাক্যটো শুদ্ধনে অশুদ্ধ? [GU 2024]
উত্তৰ: অশুদ্ধ (অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ চতুৰ্থ আৰ্যসত্য অৰ্থাৎ দুখ-নিৰোধ-মাৰ্গৰ সৈতে জড়িত)।
৯. পুৰাণসমূহ প্রধানতঃ কেইটা ভাগত বিভক্ত? [GU 2024]
উত্তৰ: পুৰাণসমূহ প্রধানতঃ দুটা ভাগত বিভক্ত— মহাপুৰাণ আৰু উপপুৰাণ।
১০. জৈন দৰ্শনৰ 'অনন্ত ধৰ্মকম্ বস্তু' ধাৰণাটো কোনটো তত্ত্বৰ লগত জড়িত? [GU 2024]
উত্তৰ: স্যাদবাদ আৰু অনেকান্তবাদৰ লগত জড়িত।
১১. ঋগ্বেদ সংহিতা হৈছে যজ্ঞ সূত্ৰৰ সংকলন— বাক্যটো শুদ্ধনে অশুদ্ধ? [GU 2023]
উত্তৰ: অশুদ্ধ (ঋগ্বেদ দেৱ-স্তুতিৰ সংকলন; যজুৰ্বেদহে যজ্ঞ সূত্ৰৰ সংকলন)।
১২. চাৰ্বাক দৰ্শনৰ একমাত্ৰ প্ৰমাণ কি?
উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ (Perception)।
১৩. মনুসংহিতা অনুসৰি ধৰ্মৰ মূল উৎস কি? [GU 2023]
উত্তৰ: বেদ (শ্ৰুতি)।
১৪. বৌদ্ধ দৰ্শনত 'নিৰ্বাণ' শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ কি?
উত্তৰ: নিৰ্বাপিত হোৱা বা নুমাই যোৱা (তৃষ্ণাৰ বিনাশ)।
১৫. মহাভাৰতৰ ৰচক কোন?
উত্তৰ: মহৰ্ষি কৃষ্ণদ্বৈপায়ন বেদব্যাস।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা) :
১. ব্ৰহ্মৰ দুটা ৰূপ কি কি? [GU 2024]
উত্তৰ: উপনিষদ অনুসৰি ব্ৰহ্মৰ দুটা ৰূপ হ'ল:
১/ পৰব্ৰহ্ম বা নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম (যি সৰ্বপ্ৰকাৰ গুণ, সীমা আৰু উপাধিমুক্ত) আৰু
২/ অপৰব্ৰহ্ম বা সগুণ ব্ৰহ্ম (যাক ঈশ্বৰ বোলা হয় আৰু সৃষ্টি, স্থিতি, প্ৰলয়ৰ কাৰণ বুলি ধৰা হয়)।
২. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ দুখন পিটকৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: বৌদ্ধ ত্ৰিপিটকৰ অন্তৰ্গত দুখন প্ৰধান পিটক হ'ল:
১/ সুত্ত পিটক (য'ত বুদ্ধদেৱৰ বাণী আৰু উপদেশসমূহ সন্নিৱিষ্ট) আৰু
২/ বিনয় পিটক (য'ত সংঘৰ ভিক্ষু-ভিক্ষুণীসকলৰ নিয়ম-নীতি লিপিবদ্ধ আছে)।
৩. জ্ঞানকাণ্ড বুলিলে কি বুজা? [GU 2024]
উত্তৰ: বেদৰ যিটো অংশত যাগ-যজ্ঞ বা বাহ্যিক কৰ্মকাণ্ডৰ পৰিৱৰ্তে পৰমাত্মা, জীৱ, আৰু ব্ৰহ্মৰ স্বৰূপ সম্পৰ্কে আধ্যাত্মিক আলোচনা কৰা হয়, তাকে জ্ঞানকাণ্ড বোলে। উপনিষদসমূহক মূলতঃ জ্ঞানকাণ্ড বুলি গণ্য কৰা হয়।
৪. চাৰ্বাকৰ মতে জগতৰ চাৰিটা উপাদান কি কি? [GU 2024]
উত্তৰ: চাৰ্বাক দৰ্শনৰ মতে ভৌতিক জগতখন চাৰিটা ভূত বা উপাদানৰ সংমিশ্ৰণত সৃষ্টি হৈছে— ক্ষিতি (মাটি), অপ (পানী), তেজ (অগ্নি), আৰু মৰুৎ (বায়ু)। তেওঁলোকে ব্যোম বা আকাশক প্ৰত্যক্ষযোগ্য নোহোৱাৰ বাবে উপাদান হিচাপে স্বীকাৰ নকৰে।
৫. যিকোনো দুখন স্মৃতিগ্ৰন্থৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সনাতন পৰম্পৰাৰ দুখন প্ৰধান আৰু প্ৰাচীন স্মৃতিগ্ৰন্থ হ'ল:
১/ মনুস্মৃতি (বা মনুসংহিতা) আৰু
২/ যাজ্ঞবল্ক্যস্মৃতি।
৬. মহাভাৰতৰ যিকোনো দুটা পৰ্বৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: মহাভাৰতৰ ওঠৰটা পৰ্বৰ ভিতৰত দুটা উল্লেখযোগ্য পৰ্ব হ'ল:
১/ আদি পৰ্ব আৰু
২/ ভীষ্ম পৰ্ব (যাৰ অন্তৰ্গত ভগৱদ্গীতা অৱস্থিত)।
৭. যিকোনো দুখন শৈৱ পুৰাণৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: ভগৱান শিৱৰ মহিমা প্ৰকাশক দুখন প্ৰধান শৈৱ পুৰাণ হ'ল:
১/ শিৱ পুৰাণ আৰু
২/ লিঙ্গ পুৰাণ।
৮. বেদৰ তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ অংশৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: বেদৰ চাৰিটা অংশৰ ক্ৰম অনুসৰি তৃতীয় অংশ হ'ল আৰণ্যক (Aranyaka) আৰু চতুৰ্থ তথা অন্তিম অংশ হ'ল উপনিষদ (Upanishad)।
৯. যজুৰ্বেদৰ দুটা শাখা কি কি? [GU 2024]
উত্তৰ: যজুৰ্বেদৰ দুটা মূল শাখা হ'ল:
১/ শুক্ল যজুৰ্বেদ (য'ত কেৱল মন্ত্ৰ সন্নিৱিষ্ট) আৰু
২/ কৃষ্ণ যজুৰ্বেদ (য'ত মন্ত্ৰৰ লগতে গদ্য ব্যাখ্যান সন্নিৱিষ্ট)।
১০. মনুৱে উল্লেখ কৰা যিকোনো দুটা বিশেষ ধৰ্মৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: মনুসংহিতা অনুসৰি ব্যক্তিৰ সামাজিক অৱস্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল দুটা বিশেষ ধৰ্ম হ'ল:
১/ বৰ্ণধৰ্ম (ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আদি বৰ্ণভিত্তিক কৰ্তব্য) আৰু
২/ আশ্ৰমধৰ্ম (ব্ৰহ্মচৰ্য, গাৰ্হস্থ্য আদি আশ্ৰমভিত্তিক কৰ্তব্য)।
১১. ঐতৰেয় আৰু মুণ্ডক উপনিষদ কোন কোন বেদৰ অন্তৰ্গত? [GU 2023]
উত্তৰ: ঐতৰেয় উপনিষদ হৈছে ঋগ্বেদৰ অন্তৰ্গত আৰু মুণ্ডক উপনিষদ হৈছে অথৰ্ববেদৰ অন্তৰ্গত।
১২. জৈনসকলৰ দুবিধ বন্ধন কি কি? [GU 2023]
উত্তৰ: জৈন দৰ্শন অনুসৰি বন্ধন দুই প্ৰকাৰৰ:
১/ ভাব বন্ধন (আত্মাৰ অন্তৰৰ আসক্তি, ক্ৰোধ আদি মানসিক কাৰণ) আৰু
২/ দ্ৰব্য বন্ধন (আত্মাৰ সৈতে ভৌতিক পৌদ্গলিক কৰ্মকণাৰ প্ৰকৃত সংযোগ)।
১৩. জৈনসকলৰ যিকোনো দুটা মহাব্ৰতৰ নাম উল্লেখ কৰা। [GU 2023]
উত্তৰ: জৈন মুনিসকলে পালন কৰিবলগীয়া পাঁচটা মহাব্ৰতৰ ভিতৰত দুটা হ'ল:
১/ অহিংসা (কাৰো প্ৰতি হিংসা নকৰা) আৰু
২/ সত্য (সদায় সত্য ভাষণ কৰা)।
১৪. বৌদ্ধ দৰ্শন অনুসৰি ব্যক্তিসত্তাক গঠন কৰা পঞ্চস্কন্ধৰ যিকোনো দুটাৰ নাম লিখা। [GU 2023]
উত্তৰ: বুদ্ধদেৱৰ মতে মানৱ সত্তা গঠনকাৰী স্কন্ধসমূহৰ ভিতৰত দুটা হ'ল:
১/ ৰূপ স্কন্ধ (ভৌতিক শৰীৰ) আৰু
২/ বেদনা স্কন্ধ (অনুভূতি বা সংবেদন)।
১৫. মনুসংহিতাত উল্লিখিত ব্ৰহ্মযজ্ঞ আৰু পিতৃযজ্ঞৰ অৰ্থ কি? [GU 2023]
উত্তৰ: ব্ৰহ্মযজ্ঞৰ অৰ্থ হ'ল বেদ অধ্যয়ন আৰু অধ্যাপনাৰ জৰিয়তে ঋষি-মুনিসকলৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা জনোৱা; আনহাতে পিতৃযজ্ঞ হ'ল তৰ্পণ আৰু পিণ্ডদানৰ জৰিয়তে পূৰ্বপুৰুষসকলৰ প্ৰতি ঋণ পৰিশোধ কৰা।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১০ টা) :
১. সংহিতাৰ ব্ৰহ্মাণ্ডতত্ত্ব (Cosmology of Samhita) সম্পৰ্কে চমু আলোচনা কৰা। [GU 2024, GU 2023]
উত্তৰ: বৈদিক সংহিতা, বিশেষকৈ ঋগ্বেদত বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে এক অতি গভীৰ আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী পৰিলক্ষিত হয়। ঋগ্বেদৰ দশম মণ্ডলত থকা 'নাসদীয় সূক্ত' (Nasadiya Sukta) আৰু 'পুৰুষ সূক্ত'ত এই ব্ৰহ্মাণ্ডতত্ত্বৰ সুন্দৰ বিৱৰণ পোৱা যায়।
নাসদীয় সূক্ত অনুসৰি, সৃষ্টিৰ আদিম অৱস্থাত সৎ (অস্তিত্ব) বা অসৎ (অনস্তিত্ব) একোৱেই নাছিল। তাত আছিল কেৱল অন্ধকাৰ আৰু অগাধ জলৰাশিসদৃশ এক অব্যক্ত স্থিতি। সৃষ্টি কোনো শূন্যৰ পৰা হঠাৎ হোৱা নাই; বৰঞ্চ এক পৰম চৈতন্যৰ আদি ইচ্ছা বা 'কাম'ৰ ফলত সূক্ষ্মৰ পৰা স্থূললৈ এই জগতৰ ক্ৰমবিকাশ ঘটিছে। আনহাতে পুৰুষ সূক্তত কোৱা হৈছে যে এক অনন্ত 'বিৰাট পুৰুষ'ৰ আত্মাহুতি বা যজ্ঞৰ ফলতেই চন্দ্ৰ, সূৰ্য, পৃথিৱী, বায়ু আৰু সকলো জীৱ তথা বৰ্ণৰ উৎপত্তি হৈছে। বৈদিক চিন্তাধাৰাই বিশ্বজগতক এক নিৰ্দিষ্ট নৈতিক আৰু প্ৰাকৃতিক নিয়ম 'ঋত' (Rta)ৰ অধীন বুলি বিশ্বাস কৰে, যিয়ে সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
২. বৌদ্ধ দৰ্শনত নিৰ্বাণৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শনৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য হ'ল 'নিৰ্বাণ' লাভ। নিৰ্বাণ শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'নুমাই যোৱা' বা নিৰ্বাপিত হোৱা। যেনেকৈ তেল শেষ হ'লে চাকিৰ শিখা নুমাই যায়, তেনেকৈ মানুহৰ মনৰ পৰা অবিবেক, বাসনা, আসক্তি আৰু তৃষ্ণা সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্বাপিত হ'লে যি পৰম শান্তিৰ অৱস্থা লাভ হয়, সেয়াই নিৰ্বাণ।
নিৰ্বাণ মানে কোনো জড়তা বা শূন্যতা নহয়; ই হ'ল সাংসাৰিক দুখ আৰু পুনৰ্জন্মৰ চক্ৰৰ পৰা চিৰন্তন মুক্তি। বৌদ্ধ পৰম্পৰাত নিৰ্বাণক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে:
১/ সোপাধিশেষ নিৰ্বাণ (জীৱিত অৱস্থাত শৰীৰ থাকিও মোহ আৰু দুখৰ পৰা মুক্ত হোৱা স্থিতি) আৰু
২/ নিৰুপাধিশেষ নিৰ্বাণ বা পৰিনিৰ্বাণ (মৃত্যুৰ পিছত ভৌতিক শৰীৰৰ অন্ত পৰাৰ ফলত লাভ কৰা চূড়ান্ত মুক্তি)। অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ কঠোৰভাৱে অনুসৰণ কৰি চাৰি আৰ্যসত্যৰ জ্ঞান লাভ কৰিলে ব্যক্তিয়ে এই জীৱনতেই নিৰ্বাণ লাভ কৰিব পাৰে।
৩. জৈন দৰ্শনৰ 'পঞ্চমহাব্ৰত'ৰ তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: জৈন নীতিশাস্ত্ৰত আত্মশুদ্ধি আৰু মোক্ষ লাভৰ বাবে আচৰণৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। জৈন মুনিসকলে কঠোৰভাৱে পালন কৰিবলগীয়া পাঁচটা নৈতিক প্ৰতিজ্ঞাকে 'পঞ্চমহাব্ৰত' বোলা হয়। এইবোৰ হ'ল:
অহিংসা: কায়-মনো-বাক্যে কোনো জীৱকে কোনো প্ৰকাৰে আঘাত নকৰা। জৈন দৰ্শনত অহিংসাক সৰ্বোচ্চ ধৰ্ম বুলি গণ্য কৰা হয়।
সত্য: সঁচা কথা কোৱা আৰু যি কথাই আনৰ অনিষ্ট বা ক্ষতি সাধন কৰে তেনে কথা পৰিহাৰ কৰা।
অস্তেয়: কাৰো অনুমতি অবিহনে আনৰ কোনো বস্তু গ্ৰহণ নকৰা (চুৰি নকৰা)।
ব্ৰহ্মচৰ্য: সকলো ধৰণৰ ইন্দ্ৰিয়সুখ, যৌন কামনা আৰু লালসা সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰা।
অপৰিগ্ৰহ: প্ৰয়োজনতকৈ অধিক বস্তু বা সম্পত্তি নিজৰ বাবে সঞ্চয় নকৰা আৰু সকলো পাৰ্থিৱ বস্তুৰ প্ৰতি মোহ ত্যাগ কৰা।
গৃহীসকলৰ বাবে এই নিয়মবোৰ কিছু শিথিল কৰি 'অণুব্ৰত' হিচাপে পালন কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
৪. চাৰ্বাক দৰ্শনৰ জ্ঞানতত্ত্ব (Epistemology) আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: চাৰ্বাক দৰ্শন হৈছে ভাৰতীয় চিন্তাৰ এক চৰম বস্তুবাদী আৰু প্ৰত্যক্ষবাদী ধাৰা। চাৰ্বাক জ্ঞানতত্ত্বৰ মূল ভিত্তি হ'ল— প্ৰত্যক্ষই হৈছে একমাত্ৰ প্ৰমাণ (Pratyaksa is the only source of valid knowledge)।
চাৰ্বাকসকলৰ মতে, যিবোৰ বস্তু আমি আমাৰ পঞ্চেন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে অনুভৱ কৰিব পাৰোঁ, কেৱল সেইবোৰৰ হে প্ৰকৃত অস্তিত্ব আছে। তেওঁলোকে অনুমান (Inference), শব্দ (Testimony) বা উপমানক প্ৰমাণ হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে। তেওঁলোকৰ যুক্তি হ'ল— অনুমান সদায় 'ব্যাপ্তি জ্ঞান'ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু সকলো দেশ আৰু কালত হেতু আৰু সাধ্যৰ মাজত নিঃচৰ্ত সম্বন্ধ প্ৰত্যক্ষৰ দ্বাৰা প্ৰমাণ কৰা অসম্ভৱ।
ঠিক তেনেদৰে, চাৰ্বাকসকলে বেদক অপ্ৰামাণিক বুলি গণ্য কৰে কাৰণ বেদত পৰস্পৰবিৰোধী কথা থাকে আৰু অদৃশ্য স্বৰ্গ, নৰক, আত্মা বা ঈশ্বৰৰ ধাৰণা প্ৰত্যক্ষৰ অতীত। গতিকে জ্ঞানতত্ত্বৰ ফালৰ পৰা চাৰ্বাক দৰ্শন সম্পূৰ্ণৰূপে অনুভৱবাদী আৰু সংশয়বাদী।
৫. মহাভাৰতত বৰ্ণিত 'সামান্যধৰ্ম'ৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: মহাভাৰতত মানুহৰ কৰ্তব্য আৰু নীতি-নিয়মক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে— বিশেষধৰ্ম আৰু সামান্যধৰ্ম। বিশেষধৰ্ম নিৰ্দিষ্ট বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু সামান্যধৰ্ম হ'ল জাতি, কুল, লিংগ আৰু বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সকলো মানৱে পালন কৰিবলগীয়া সৰ্বজনীন মানৱীয় মূল্যবোধ।
মহাভাৰতৰ শান্তি পৰ্বত সামান্যধৰ্মৰ অন্তৰ্গত বহুতো মহৎ গুণৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰধান হ'ল:
১/ সত্যবাদিতা,
২/ অহিংসা আৰু দয়া,
৩/ অক্ৰোধ বা খং নিয়ন্ত্ৰণ,
৪/ ক্ষমাশীলতা,
৫/ সৰলতা,
৬/ ইন্দ্ৰিয় দমন, আৰু
৭/ সৰ্বজীৱৰ প্ৰতি প্ৰেমভাৱ।
মহাভাৰতৰ মতে, এজন ব্যক্তিয়ে যিয়েই বৰ্ণৰ নহওক কিয়, যদি তেওঁ সামান্যধৰ্ম পালন নকৰে তেন্তে তেওঁ ধৰ্মচ্যুত হয়। এই ধাৰণাটোৱে সামাজিক সংহতি, আন্তঃমানৱীয় সৌহাৰ্দ্য আৰু নৈতিক শৃংখলা ৰক্ষাত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৬. পুৰাণৰ 'পঞ্চলক্ষণ' সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: পুৰাণসমূহ হ'ল প্ৰাচীন ভাৰতীয় ধৰ্ম, ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ এক বিশাল ভঁৰাল। ধ্ৰুপদী সংস্কৃত লক্ষণ অনুসৰি এখন আদৰ্শ মহাপুৰাণৰ পাঁচটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য বা বিষয়বস্তু থাকিব লাগে, যাক 'পঞ্চলক্ষণ' বোলা হয়। এই পঞ্চলক্ষণসমূহ হ'ল:
সৰ্গ (Sarga): বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ আদি সৃষ্টিৰ বিৱৰণ, প্ৰকৃতি আৰু মহত্তত্ত্বৰ পৰা পঞ্চভূতৰ উৎপত্তিৰ ইতিহাস।
প্ৰতিসৰ্গ (Pratisarga): সৃষ্টিৰ লয় বা প্ৰলয়ৰ অন্তত পুনৰ হোৱা পৌনঃপুনিক সৃষ্টি আৰু বিকাশৰ ধাৰা।
বংশ (Vamsa): দেৱতা, মহৰ্ষি আৰু প্ৰাচীন প্ৰজাপতিসকলৰ বংশাৱলীৰ বিস্তৃত তালিকা।
মন্বন্তৰ (Manvantara): সৃষ্টিৰ ১৪টা মহাকল্প বা কালচক্ৰ, যাৰ প্ৰতিটোৰ অধিপতি এজন এজন নিৰ্দিষ্ট 'মনু'।
বংশানুচৰিত (Vamsanucarita): প্ৰাচীন সূৰ্যবংশ আৰু চন্দ্ৰবংশৰ ৰজাসকলৰ জীৱন-কাহিনী, চৰিত্ৰ আৰু ঐতিহাসিক ঘটনাৱলী।
এই পাঁচটা লক্ষণে পুৰাণক কেৱল ধৰ্মগ্ৰন্থই নহয়, ভাৰতৰ পৌৰাণিক ইতিহাসৰো দলিল কৰি তুলিছে।
৭. আৰণ্যকৰ স্বৰূপ আৰু তাৎপৰ্য আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: 'আৰণ্যক' শব্দটোৰ উৎপত্তি হৈছে 'অৰণ্য' (হাবি বা বন) শব্দৰ পৰা। বেদৰ চাৰিটা ভাগৰ তৃতীয় ভাগটোৱেই হ'ল আৰণ্যক। যিবোৰ বৈদিক পাঠ অৰণ্যত নিৰ্জনভাৱে বহি অধ্যয়ন আৰু ধ্যান কৰা হৈছিল, তাকে আৰণ্যক বোলা হয়।
ব্ৰাহ্মণ সাহিত্যৰ বাহ্যিক আৰু ব্যয়বহুল যাগ-যজ্ঞৰ পৰা উপনিষদৰ গভীৰ জ্ঞানমাৰ্গলৈ যোৱাৰ মধ্যৱৰ্তী সেতু হৈছে আৰণ্যক। ইয়াৰ মূল তাৎপৰ্যসমূহ হ'ল:
১/ আৰণ্যকত যাগ-যজ্ঞসমূহক বাহ্যিকভাৱে সমাপন কৰাৰ পৰিৱৰ্তে ধ্যান আৰু মানসিক যজ্ঞ (Symbolic meditation) হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
২/ গৃহস্থ আশ্ৰমৰ অন্তত যেতিয়া ব্যক্তি বানপ্ৰস্থ আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া তেওঁলোকৰ বাবে আৰণ্যকৰ সাধনা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয় আছিল।
৩/ ইয়াতেই প্ৰথমবাৰৰ বাবে আত্মা, পৰমাত্মা আৰু সৃষ্টিৰ ৰহস্য সম্পৰ্কে দাৰ্শনিক অনুসন্ধান আৰম্ভ হয়। প্ৰধান আৰণ্যকসমূহৰ ভিতৰত ঐতৰেয় আৰণ্যক, কৌষিতকী আৰণ্যক আৰু বৃহদাৰণ্যক বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।
৮. উপনিষদৰ ব্ৰহ্মৰ ধাৰণা (Concept of Brahman) ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024, GU 2023]
উত্তৰ: উপনিষদৰ সৰ্বোচ্চ দাৰ্শনিক উপলব্ধি হ'ল 'ব্ৰহ্ম'। ব্ৰহ্ম হ'ল এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ একমাত্ৰ পৰম সত্য, চৰম সত্তা আৰু সকলো দৃশ্যমান জগতৰ উপাদান আৰু নিমিত্ত কাৰণ। উপনিষদে ঘোষণা কৰিছে— "সৰ্বং খল্বিদং ব্ৰহ্ম" অৰ্থাৎ এই সমগ্ৰ বিশ্বই ব্ৰহ্মময়।
উপনিষদত ব্ৰহ্মৰ দুটা দিশ আলোচনা কৰা হৈছে:
নিৰ্গুণ বা পৰব্ৰহ্ম: ব্ৰহ্ম সকলো ধৰণৰ নাম, ৰূপ, গুণ আৰু সীমাৰ অতীত। মানুহৰ সীমিত ভাষা আৰু বুদ্ধিৰে তেওঁক নিৰ্দিষ্ট কৰিব নোৱাৰি বাবেই উপনিষদে "নেতি নেতি" (ই নহয়, ই নহয়) বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।
সগুণ ব্ৰহ্ম বা অপৰব্ৰহ্ম: যেতিয়া মায়াৰ উপাধিসম্পন্ন হৈ ব্ৰহ্মক জগতৰ স্ৰষ্টা, পালক আৰু সংহাৰকৰূপে কল্পনা কৰা হয়, তেতিয়া তেওঁক ঈশ্বৰ বা সগুণ ব্ৰহ্ম বোলে।
লগতে, উপনিষদে ব্যক্তিগত আত্মা (আত্মন্) আৰু পৰম সত্তা (ব্ৰহ্ম)ৰ অভেদত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰি মহাবাক্যত কৈছে— "তত্ত্বমসি" (তুমিই সেই পৰম সত্তা) আৰু "অহং ব্ৰহ্মাস্মি"। ব্ৰহ্মৰ স্বৰূপ হ'ল সচ্চিতানন্দ— সৎ (চিৰন্তন অস্তিত্ব), চিৎ (বিশুদ্ধ চৈতন্য) আৰু আনন্দ (পৰমানন্দ)।
৯. জৈন দৰ্শনৰ 'অনেকান্তবাদ' (Anekantavada) তত্ত্বটো আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: জৈন দৰ্শনৰ বাস্তৱবাদী দৃষ্টিভংগীৰ মূল আধাৰ হ'ল 'অনেকান্তবাদ'। এই তত্ত্ব অনুসৰি, এই জগতৰ প্ৰতিটো বস্তুৰেই অনন্ত ধৰ্ম বা গুণ থাকে ("অনন্তধৰ্মাত্মকমেব তত্ত্বম্" বা "অনন্তধৰ্মকং বস্তু" )। কিন্তু সীমিত বুদ্ধিসম্পন্ন সাধাৰণ মানুহে এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত বস্তু এটাৰ সকলো গুণ একেলগে জানিব নোৱাৰে; কেৱল এটা বা দুটা দৃষ্টিভংগীৰ পৰাহে জানিব পাৰে।
এই একদেশদৰ্শী বা আংশিক দৃষ্টিভংগীক জৈন পৰম্পৰাত 'নয়' (Naya) বোলা হয়। অন্ধ ব্যক্তিয়ে হাতীৰ একোটা অংগ স্পৰ্শ কৰি হাতীটোক খাম্বা বা চালনী বুলি ভবাৰ দৰে, ভিন্ন দৰ্শনে বস্তুটোৰ এটা দিশ চাই সমগ্ৰ বস্তুটোৰ সিদ্ধান্ত লয়, যাৰ ফলত মতভেদৰ সৃষ্টি হয়।
অনেকান্তবাদে আমাক শিকায় যে কোনো এটা মত সম্পূৰ্ণ সত্য বা সম্পূৰ্ণ মিছা নহয়। সত্য বহুধা বিভক্ত আৰু পৰিপূৰক। এই অনেকান্তবাদৰ যুক্তিগত আৰু ভাষিক প্ৰকাশক 'স্যাদবাদ' বোলা হয়, যিয়ে মতান্ধতা দূৰ কৰি সহনশীলতা আৰু উদাৰ দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
১০. মনুসংহিতা অনুসৰি ধৰ্মৰ স্বৰূপ আৰু ইয়াৰ উৎসসমূহ কি কি? [GU 2023]
উত্তৰ: মনুসংহিতাত 'ধৰ্ম' শব্দটো কোনো সংকীৰ্ণ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ অৰ্থত ব্যৱহাৰ হোৱা নাই; বৰঞ্চ সমাজ আৰু ব্যক্তিৰ জীৱনধাৰণৰ নৈতিক কৰ্তব্য, আইন, নীতি আৰু মহাজাগতিক শৃংখলা ৰক্ষা কৰা নিয়মক ধৰ্ম বোলা হৈছে।
মহৰ্ষি মনুৱে ধৰ্মৰ চাৰিটা মূল প্ৰত্যক্ষ উৎস নিৰ্দেশ কৰিছে ("বেদঃ স্মৃতিঃ সদাচাৰঃ স্বস্য চ প্ৰিয়মাত্মনঃ"):
বেদ (শ্ৰুতি): সনাতন ধৰ্ম আৰু নৈতিকতাৰ সৰ্বপ্ৰধান আৰু চূড়ান্ত প্ৰামাণিক উৎস।
স্মৃতিগ্ৰন্থ: বেদৰ শিক্ষাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বেদজ্ঞ ঋষি-মুনিসকলে ৰচনা কৰা নীতি-নিয়ম।
সদাচাৰ: সমাজৰ বিদ্বান, সৎ আৰু নীতিবান ব্যক্তিসকলে পালন কৰি অহা পৰম্পৰাগত সৎ আচৰণ।
আত্মতুষ্টি: কোনো কাৰ্য সম্পাদন কৰোঁতে বিবেক বা শুদ্ধ অন্তঃকৰণৰ পৰা পোৱা আত্মসন্তুষ্টি।
ইয়াৰ উপৰিও মনুৱে ধৃতি (ধৈৰ্য), ক্ষমা, দম (মন নিয়ন্ত্ৰণ), অস্তেয় (অচুৰি), শৌচ (পৱিত্ৰতা), ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, ধী (বুদ্ধি), বিদ্যা, সত্য আৰু অক্ৰোধ— এই দহোটা গুণক ধৰ্মৰ মূল লক্ষণ বুলি অভিহিত কৰিছে।
1-Mark Questions and Answers (15 Questions) :
1. Indian Philosophy starts from the Vedas and Upanishads. (True / False) [GU 2024]
Answer: True.
2. The Upanishads are also known as Vedanta. (True / False) [GU 2024]
Answer: True.
3. The Carvakas recognize the authority of the Vedas. (True / False) [GU 2024]
Answer: False (Carvaka is a heterodox, non-Vedic school that rejects Vedic authority).
4. The Ramayana is also known as Adi Kavya. (True / False) [GU 2024]
Answer: True.
5. Manusmriti is also known as Mahapurana. (True / False) [GU 2024]
Answer: False (Manusmriti is a legal and ethical treatise known as Dharmashastra/Smriti).
6. Kurma is a Vaishnavite Purana. (True / False) [GU 2023]
Answer: True.
7. According to the Jainas, liberation is the annihilation of the soul. (True / False) [GU 2023]
Answer: False (In Jainism, liberation is the realization of the soul's intrinsic perfection and freedom from karmic matter, not its destruction).
8. The concept of the Noble Eightfold Path is related to the Second Noble Truth of Buddhism. (True / False) [GU 2024]
Answer: False (The Eightfold Path constitutes the Fourth Noble Truth, which is the path leading to the cessation of suffering).
9. Into how many primary categories are the Puranas divided? [GU 2024]
Answer: The Puranas are primarily divided into two categories: Mahapuranas (major) and Upapuranas (minor).
10. In Jainism, the concept of Ananta Dharmakam Vastu is related to which theory? [GU 2024]
Answer: It is related to the theories of Anekantavada and Syadvada.
11. The Rigveda Samhita is the knowledge of sacrificial formulas. (True / False) [GU 2023]
Answer: False (The Rigveda is a collection of hymns and praises dedicated to deities; the Yajurveda contains sacrificial formulas).
12. What is the only valid source of knowledge (pramana) according to the Carvaka school?
Answer: Perception (Pratyaksha).
13. According to Manusamhita, what is the primary and ultimate source of dharma? [GU 2023]
Answer: The Vedas (Shruti).
14. What is the literal meaning of the word 'Nirvana' in Buddhism?
Answer: "Blowing out" or "extinction" (specifically the extinction of desire, craving, and ego).
15. Who is the author of the epic Mahabharata?
Answer: Sage Krishna Dvaipayana Vedavyasa.
2-Mark Questions and Answers (15 Questions) :
1. What are the two forms of Brahman found in the Upanishads? [GU 2024]
Answer: The Upanishads delineate two aspects of Brahman: Nirguna Brahman (the supreme, formless, unconditioned Absolute devoid of empirical attributes) and Saguna Brahman or Ishvara (the qualified Absolute manifest with attributes as the creator, preserver, and ruler of the universe).
2. Name any two Pitakas of Buddhist canonical literature. [GU 2024]
Answer: Two key pitakas of the Buddhist Tripitaka are:
Sutta Pitaka: Contains the discourses, dialogues, and core ethical teachings delivered by Gautama Buddha.
Vinaya Pitaka: Contains the disciplinary codes, monastic rules, and organizational conduct for monks and nuns (sangha).
3. What do you mean by Jnanakanda? [GU 2024]
Answer: Jnanakanda refers to the philosophical and contemplative portions of the Vedas (predominantly the Upanishads) that deal with metaphysical knowledge regarding the ultimate reality (Brahman), the individual self (Atman), and liberation, transcending ritualistic sacrifices.
4. What are the four material elements according to Carvaka? [GU 2024]
Answer: According to the Carvaka school, the material world is composed solely of four perceptible elements (bhutas): Earth (Kshiti), Water (Ap), Fire (Tejas), and Air (Marut). They reject space/ether (Akasha) because it cannot be empirically perceived.
5. Mention the names of any two Smritis. [GU 2024]
Answer: Two foundational Smriti texts in ancient Indian thought are:
Manusmriti (Laws of Manu)
Yajnavalkya Smriti
6. Name any two Parvas (books) of the Mahabharata. [GU 2024]
Answer: Two of the eighteen Parvas in the Mahabharata are:
Adi Parva (the introductory book detailing origins and lineages)
Bhishma Parva (the book containing the battlefield discourse of the Bhagavad Gita)
7. Name any two Shaivite Puranas. [GU 2024]
Answer: Two major Puranas dedicated to the veneration and philosophy of Lord Shiva are the Shiva Purana and the Linga Purana.
8. Name the third and fourth parts of the Vedas. [GU 2024]
Answer: The chronological parts of Vedic literature are:
Third part: The Aranyakas (Forest Treatises)
Fourth part: The Upanishads (Vedanta / Philosophical Treatises)
9. What are the two main branches/recensions of the Yajurveda? [GU 2024]
Answer: The Yajurveda is divided into:
Shukla Yajurveda (White Yajurveda, comprising clear, unaltered liturgical verses/mantras)
Krishna Yajurveda (Black Yajurveda, blending mantras with prose commentaries and explanations)
10. Mention any two specific duties (Visheshadharma) stated by Manu. [GU 2024]
Answer: Manu classifies contextual duties (Visheshadharma) into:
Varnadharma: Distinct socio-ethical duties assigned according to social classes (Brahmana, Kshatriya, Vaishya, Shudra).
Ashramadharma: Duties corresponding to the four stages of human life (Brahmacharya, Grihastha, Vanaprastha, Sannyasa).
11. Name the Vedas to which the Aitareya and Mundaka Upanishads belong. [GU 2023]
Answer: The Aitareya Upanishad is associated with the Rigveda, while the Mundaka Upanishad belongs to the Atharvaveda.
12. What are the two kinds of bondage recognized in Jain philosophy? [GU 2023]
Answer: Jainism recognizes:
Bhava Bandha (Subjective/Psychic Bondage): The internal mental defilements, passions (kashayas), and attachments that attract karmic particles.
Dravya Bandha (Material Bondage): The actual influx and influx-binding of physical karmic matter (pudgala) with the soul.
13. Name any two Great Vows (Mahavratas) of Jainism. [GU 2023]
Answer: Two of the five universal ascetic vows are:
Ahimsa: Absolute non-violence in thought, speech, and action.
Satya: Uncompromising adherence to truthfulness and avoiding harmful speech.
14. Name any two of the five aggregates (Skandhas) that constitute an individual in Buddhism. [GU 2023]
Answer: In the Buddhist analysis of empirical personality, two of the five khandhas are:
Rupa: The physical or material form/body.
Vedana: The feelings or sensations arising from sensory contact (pleasant, unpleasant, or neutral).
15. What are the meanings of Brahma-yajna and Pitri-yajna in Manusamhita? [GU 2023]
Answer:
Brahma-yajna: The offering made to sages through regular recitation, study, and teaching of the Vedas.
Pitri-yajna: The offering made to departed ancestors through oblations of water (tarpan) and food (pinda).
5-Mark Questions and Answers (10 Questions)
1. Briefly explain the Cosmology of the Samhita. [GU 2023-24]
Answer: Vedic Samhitas, particularly the Rigveda, present a profound philosophical outlook regarding cosmogony and the origin of the universe. Rather than postulating creation from absolute nothingness, Vedic thought describes the cosmos as an evolutionary unfoldment from a primordial, unmanifest unitary principle.
In the famous Nasadiya Sukta (Hymn of Creation, Rigveda X.129), the seer questions the primordial state: existence was not, nor was non-existence. Only an unmanifest, undifferentiated reality stirred through the power of internal heat (Tapas). Desire (Kama) then arose as the primal seed of consciousness, initiating the creative process.
Furthermore, the Purusha Sukta (Rigveda X.90) portrays creation as a cosmic sacrifice (yajna) of the Virat Purusha (Universal Being), out of whose self-immolation emerged celestial bodies, atmospheric realms, living beings, and the social order. Central to Vedic cosmology is Rta—the cosmic, moral, and physical order governing celestial rhythms, seasonal cycles, and human ethical behavior, ensuring the universe remains harmonious.
2. Discuss the Buddhist concept of Nirvana. [GU 2024]
Answer: In Buddhism, Nirvana is the ultimate summum bonum, signifying total liberation from the cycle of birth, death, and suffering (samsara). The term literally translates to "extinction" or "blowing out"—analogous to a flame extinguishing when its fuel is depleted. In this context, it represents the complete cessation of craving (tanha), ignorance (avijja), and ego-clinging.
Nirvana is not a state of nihilistic void or unconsciousness; rather, it is the realization of absolute peace, unconditioned reality, and supreme enlightenment. Buddhist philosophy categorizes Nirvana into two dimensions:
Sopadhisesha Nirvana (Nirvana with Remainder): Achieved during one's lifetime, wherein psychological defilements, egoism, and desires are destroyed, but the empirical mind-body complex (skandhas) continues until physical death.
Anupadhisesha Nirvana / Parinirvana (Nirvana without Remainder): Realized at the death of an enlightened individual (Arhat/Buddha), where the karmic continuity ceases entirely, eliminating any future rebirth.
It is realized pragmatically through the cultivation of wisdom (panna), ethical conduct (sila), and mental discipline (samadhi) via the Noble Eightfold Path.
3. Analyze the significance of the Panchamahavratas in Jain Ethics. [GU 2024]
Answer: Jain ethical philosophy is strictly teleological and ascetic, designed to arrest the inflow of karmic particles (samvara) and purge past karmas (nirjara) to attain liberation (moksha). The cornerstones of this ethical discipline are the Panchamahavratas (Five Great Vows) undertaken unconditionally by Jain ascetics:
Ahimsa (Non-violence): The supreme principle (Ahimsa Paramo Dharmah), demanding complete abstinence from injuring any living entity—including subtle, microscopic life forms—across mind, speech, and body.
Satya (Truthfulness): Speaking beneficial, blameless truth while avoiding falsehood, angry remarks, or deceitful communication.
Asteya (Non-stealing): Restraining oneself from taking anything not voluntarily offered or granted.
Brahmacharya (Chastity): Total renunciation of sensual desires, sexual indulgences, and carnal pleasures.
Aparigraha (Non-possession): Complete detachment from material wealth, worldly objects, and psychic attachments.
While ascetics follow these vows with rigorous precision, householders follow a moderate, practical version termed Anuvratas (Minor Vows), ensuring ethical balance within societal life.
4. Critically evaluate Carvaka Epistemology. [GU 2024]
Answer: The Carvaka (Lokayata) school represents the radical empirical and materialist wing of classical Indian thought. Its entire philosophical framework rests upon the epistemological premise that Perception (Pratyaksha) is the sole valid source of true knowledge (pramana).
Carvaka vigorously refutes the validity of:
Inference (Anumana): They argue that valid inference relies on universal invariable concomitance (Vyapti) between middle (hetu) and major (sadhya) terms. However, Vyapti cannot be established through perception because past and future instances cannot be directly observed. Establishing Vyapti via another inference leads to infinite regress (anavastha).
Testimony (Shabda): Verbal testimony is rejected as an independent pramana; it is either reducible to perception or represents unreliable speculation, particularly the Vedas, which Carvaka dismisses as priestly inventions ridden with tautology and contradictions.
Because imperceptible entities like God, soul (atman), karma, rebirth, and heaven cannot be empirically verified, Carvaka denies their existence outright. The physical body alone constitutes reality, consciousness being an emergent byproduct of the four physical elements.
5. Explain the concept of Samanyadharma in the Mahabharata. [GU 2024]
Answer: In the socio-ethical thought of the Mahabharata, human duties are systematically classified into Visheshadharma (context-specific duties based on caste, ashrama, or emergency situations) and Samanyadharma (universal ethical values binding on all humanity regardless of social hierarchy).
Articulated extensively in the Shanti Parva, Samanyadharma forms the fundamental moral fabric of society. It includes essential cardinal virtues:
Truthfulness (Satya)
Non-violence (Ahimsa)
Forgiveness (Kshama)
Control of anger (Akrodha)
Self-restraint (Dama)
Purity of mind and conduct (Shaucha)
Compassion toward all living beings (Daya)
The Mahabharata maintains that if an individual's specific caste or institutional duties conflict with universal human values, Samanyadharma must serve as the primary ethical anchor. It provides the universal moral ground necessary for social harmony, justice, and spiritual upliftment.
6. Write a short note on the Panchalakshana of the Puranas. [GU 2024]
Answer: The Puranas represent encyclopedic post-Vedic texts preserving ancient cosmological, mythological, and historical traditions. Classical Sanskrit tradition defines a complete Mahapurana by five distinguishing thematic characteristics known as the Panchalakshana:
Sarga (Primary Creation): Accounts describing the initial cosmic evolution of the universe from undifferentiated nature (Prakriti) and primal elements.
Pratisarga (Secondary Creation): The cyclic dissolution (pralaya) of the cosmos and its subsequent recreation across recurring cosmic ages.
Vamsa (Genealogy): The lineage and mythological ancestries of solar and lunar deities, devas, sages, and divine patriarchs.
Manvantara (Cosmic Epochs): The history and governance of the 14 vast time-cycles in a Kalpa, each presided over by an archetype Manu, along with its specific deities and rishis.
Vamsanucarita (Dynastic History): Royal annals, chronologies, and historical accounts of legendary rulers from the Solar (Suryavamsa) and Lunar (Chandravamsa) dynasties.
These five dimensions elevate the Puranas from mere religious literature to invaluable historical and sociophilosophical repositories of ancient India.
7. Discuss the nature and philosophical significance of the Aranyakas. [GU 2024]
Answer: The Aranyakas (derived from aranya, meaning wilderness or forest) constitute the third section of the Vedic corpus, occupying an evolutionary bridge between the ritual-centric Brahmanas and the highly metaphysical Upanishads. They were texts intended to be studied in seclusion in forest settings.
Their philosophical significance lies in the following points:
Internalization of Rituals: The Aranyakas mark a decisive transition from external physical sacrifices to interiorized mental meditation (Upasana) and symbolic sacrifice (Prana-Agnihotra).
Appropriateness for Vanaprastha: Designed for hermits who had completed their household responsibilities and retired to the forest, where performing elaborate external sacrifices was neither feasible nor required.
Inception of Metaphysical Inquiry: They contain the earliest systematic inquiries into the nature of the vital breath (Prana), the inner self, and cosmic forces, paving the way for the profound monistic philosophy articulated in the Upanishads. Prominent Aranyakas include the Aitareya Aranyaka and Brihadaranyaka.
8. Explain the Upanishadic Concept of Brahman. [GU 2023-24]
Answer: In Upanishadic philosophy, Brahman is the Ultimate Reality, the infinite, omnipresent, transcendent, and immanent ground of all existence. As the Chandogya Upanishad proclaims: "Sarvam Khalvidam Brahma" (All this universe is verily Brahman).
The Upanishads present Brahman in two distinct conceptual aspects:
Nirguna (Para Brahman): The unconditioned, formless Absolute devoid of all empirical qualifications, spatial-temporal limits, and conceptual categories. Human intellect and vocabulary cannot describe it positively; hence, it is characterized apophatically as "Neti, Neti" (Not this, not that).
Saguna (Apara Brahman or Ishvara): The Absolute conceived with attributes, functioning as the personal creator, sustainer, and controller of the empirical cosmos.
Metaphysically, Brahman is defined as Saccidananda—pure existence (Sat), pure consciousness (Cit), and absolute bliss (Ananda). The core insight of the Upanishads is the ontological non-difference between the innermost individual self (Atman) and the cosmic Absolute (Brahman), declared in the great aphorisms (Mahavakyas) such as "Tat Tvam Asi" (That Thou Art) and "Aham Brahmasmi" (I am Brahman).
9. Critically explain the Jaina doctrine of Anekantavada. [GU 2024]
Answer: Anekantavada (the doctrine of the manifold nature of reality) forms the metaphysical foundation of Jain philosophy. Jainism asserts that reality is infinitely complex, possessing infinite attributes (ananta-dharmatmakam vastu) and modes that constantly undergo change while retaining their essential substance.
Human intellect, being finite and conditioned by specific spatial, temporal, and sensory perspectives, can only comprehend one aspect of an object at a time. This limited, one-sided perspective is termed Naya. Mistaking an isolated partial view for the whole truth leads to dogmatism—illustrated classically by the parable of the blind men describing different parts of an elephant as the entire animal.
To avoid dogmatic fallacies, Anekantavada requires judgments to be qualified perspectivally, which is linguistically formulated in the dialectic of Syadvada (the doctrine of conditional predication using the term Syat or "in some respect"). Philosophically, Anekantavada promotes intellectual humility, pluralism, and non-violence (Ahimsa) in ideological discourse.
10. Discuss the nature and sources of Dharma according to Manusamhita. [GU 2023]
Answer: In the Manusamhita, Dharma is not treated as a narrow sectarian creed, but as an overarching cosmic, moral, legal, and duty-bound order that sustains individual well-being and social stability.
Manu defines four distinct, authoritative sources (Pramanas) of Dharma ("Vedo'khilo dharmamulam smrtishile ca tadvidam | Acarashcaiva sadhunamatmanastushtireva ca"):
The Vedas (Shruti): The primordial, foundational, and highest authority on Dharma.
Smritis (Traditions/Texts): Ethical treatises written by enlightened sages possessing Vedic knowledge.
Sadachara (Customary Conduct of the Virtuous): The exemplary behavior, customs, and ethical conventions followed by pious, learned individuals.
Atmanastushti (Inner Conscience): The internal approval and contentment of one's pure moral consciousness during moral deliberation.
Additionally, Manu summarizes Dharma through ten fundamental moral virtues: patience (dhriti), forgiveness (kshama), self-control (dama), non-stealing (asteya), internal and external purity (shaucha), sensory restraint (indriyanigraha), wisdom (dhi), knowledge (vidya), truthfulness (satya), and non-anger (akrodha).