১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভিয়েনা সন্মিলন কোন চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰ: ভিয়েনা সন্মিলন ১৮১৫ চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: ভিয়েনা সন্মিলনৰ মুখ্য পৰিচালক বা সভাপতি কোন আছিল?
উত্তৰ: অষ্ট্ৰিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী প্ৰিন্স মেটাৰনিক (Prince Metternich)।
প্ৰশ্ন ৩: ফ্ৰান্সত ১৮৩০ চনৰ ‘জুলাই বিপ্লৱ’ৰ সময়ত কোনগৰাকী ৰজাই শাসন কৰিছিল?
উত্তৰ: দশম চাৰ্লছ (Charles X)।
প্ৰশ্ন ৪: ১৮৪৮ চনৰ বিপ্লৱক আন কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰ: ১৮৪৮ চনৰ বিপ্লৱক 'জনগণৰ বসন্ত' (Spring of Nations) বা ফেব্ৰুৱাৰী বিপ্লৱ বুলি জনা যায়।
প্ৰশ্ন ৫: ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ প্ৰথমে কোনখন দেশত আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটেইনত (ইংলেণ্ড)।
প্ৰশ্ন ৬: পুঁজিবাদ (Capitalism) কি?
উত্তৰ: পুঁজিবাদ হ’ল এক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা য’ত উৎপাদনৰ আহিলাসমূহ ব্যক্তিগত মালিকীস্বত্ব আৰু লাভ অৰ্জনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
প্ৰশ্ন ৭: 'বুৰ্জোৱা' (Bourgeoisie) শব্দটোৱে সাধাৰণতে সমাজৰ কোনটো শ্ৰেণীক বুজায়?
উত্তৰ: মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী বা ধনী উদ্যোগপতি আৰু ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীক বুজায়।
প্ৰশ্ন ৮: কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ মতে 'সৰ্বহাৰা' (Proletariat) কোনসকল?
উত্তৰ: সৰ্বহাৰা হ’ল সমাজৰ সম্পত্তিহীন শ্ৰমিক শ্ৰেণী, যিয়ে নিজৰ শ্ৰম বিক্ৰী কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: জাৰ্মানীৰ ঔদ্যোগিক বিকাশৰ বাবে গঠিত হোৱা শুল্ক সংঘটোৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: জলভেৰিন (Zollverein)।
প্ৰশ্ন ১০: ৰাছিয়াত কোন চনত ভূমিদাস প্ৰথা (Serfdom) বিলুপ্ত কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৮৬১ চনত জাৰ দ্বিতীয় আলেকজেণ্ডাৰে ভূমিদাস প্ৰথা বিলুপ্ত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: ১৮৩০ চনৰ বিপ্লৱৰ ফলত ফ্ৰান্সৰ সিংহাসনত কোন অধিষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰ: লুই ফিলিপ (Louis Philippe)।
প্ৰশ্ন ১২: ভিয়েনা সন্মিলনৰ মূল নীতি এটা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বৈধতাৰ নীতি (Principle of Legitimacy)।
প্ৰশ্ন ১৩: কৃষি খণ্ডত পুঁজিবাদী বিকাশৰ এক উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ব্ৰিটেইনৰ বেৰা দিয়া আন্দোলন (Enclosure Movement)।
প্ৰশ্ন ১৪: ফ্ৰান্সত 'দ্বিতীয় প্ৰজাতন্ত্ৰ' (Second Republic) কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৮check৪৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী বিপ্লৱৰ পিছত।
প্ৰশ্ন ১৫: ইউৰোপত পুৰণি ৰাজতন্ত্ৰ আৰু সংৰক্ষণশীলতাক পুনৰুদ্ধাৰ কৰা সন্মিলনখন কি আছিল?
উত্তৰ: ১৮১৫ চনৰ ভিয়েনা সন্মিলন।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভিয়েনা সন্মিলনৰ দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: উদ্দেশ্য দুটা হ’ল:
(ক) নেপোলিয়নৰ যুদ্ধৰ ফলত ইউৰোপত সৃষ্টি হোৱা বিশৃংখলতা দূৰ কৰি পুৰণি ৰাজবংশসমূহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰা।
(খ) ইউৰোপত ক্ষমতাৰ ভাৰসাম্য (Balance of Power) প্ৰতিষ্ঠা কৰা যাতে ভৱিষ্যতে কোনো দেশে একক আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ২: ভিয়েনা সন্মিলনত গ্ৰহণ কৰা 'ক্ষতিপূৰণ নীতি' কি আছিল?
উত্তৰ: নেপোলিয়নৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰোঁতে যিবোৰ মিত্ৰশক্তিৰ ৰাষ্ট্ৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল, তেওঁলোকক ফ্ৰান্সৰ ভূখণ্ড বা ইউৰোপৰ অন্যান্য অঞ্চল ভগাই দি ক্ষতিপূৰণ দিয়াৰ ব্যৱস্থাই আছিল ক্ষতিপূৰণ নীতি।
প্ৰশ্ন ৩: মেটাৰনিক ব্যৱস্থা (Metternich System) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: অষ্ট্ৰিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী মেটাৰনিকে ইউৰোপত উদাৰতাবাদ, জাতীয়তাবাদ আৰু বৈপ্লৱিক আদৰ্শ ধূলিস্যাৎ কৰি পুৰণি সংৰক্ষণশীল ৰাজতন্ত্ৰ ধৰি ৰাখিবলৈ যি দমনমূলক নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল, তাকে মেটাৰনিক ব্যৱস্থা বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: ১৮৩০ চনৰ জুলাই বিপ্লৱৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: কাৰণ দুটা হ’ল:
(ক) ৰজা দশম চাৰ্লছৰ চৰম স্বেচ্ছাচাৰী আৰু সংৰক্ষণশীল শাসন নীতি।
(খ) ১৮৩০ চনৰ জুলাই মাহত জাৰি কৰা চাৰিখন দমনমূলক অধ্যাদেশ, যাৰ দ্বাৰা সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা হৰণ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ১৮৪৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী বিপ্লৱৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ফলাফল দুটা হ’ল:
(ক) ফ্ৰান্সৰ পৰা লুই ফিলিপৰ ৰাজতন্ত্ৰৰ অন্ত পৰে আৰু ফ্ৰান্সত দ্বিতীয় প্ৰজাতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা হয়।
(খ) এই বিপ্লৱৰ প্ৰভাৱত ইউৰোপৰ অন্যান্য প্ৰান্তত (যেনে অষ্ট্ৰিয়া, জাৰ্মানী, ইটালী) মেটাৰনিক ব্যৱস্থাৰ পতন ঘটে।
প্ৰশ্ন ৬: ব্ৰিটেইনত প্ৰথমে ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ হোৱাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰ: কাৰণ দুটা হ’ল:
(ক) ব্ৰিটেইনত প্ৰচুৰ পৰিমাণে কয়লা আৰু লোৰ খনিৰ উপস্থিতি।
(খ) বিশাল ঔপনিবেশিক বজাৰ আৰু যাতায়াত তথা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ বাবে উন্নত ভৌগোলিক অৱস্থিতি।
প্ৰশ্ন ৭: কৃষি বিপ্লৱে (Agricultural Revolution) উদ্যোগীকৰণত কেনেকৈ সহায় কৰিছিল?
উত্তৰ: কৃষি বিপ্লৱৰ ফলত উন্নত প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰেৰে খাদ্য উৎপাদন বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত চহৰৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে খাদ্য যোগান সহজ হৈছিল। লগতে, খেতিৰ পৰা উচ্ছেদ হোৱা কৃষকসকলে উদ্যোগবোৰত সুলভ শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিবলৈ লৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: ফ্ৰান্সৰ উদ্যোগীকৰণ ব্ৰিটেইনতকৈ লেহেমীয়া হোৱাৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: কাৰণ দুটা হ’ল:
(ক) ফ্ৰান্সত কয়লা আৰু লোহাৰ দৰে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অভাৱ আছিল।
(খ) ফ্ৰান্সৰ কৃষকসকল দীৰ্ঘদিন ধৰি নিজৰ সৰু সৰু ভূমিত আবদ্ধ আছিল, যাৰ ফলত চহৰৰ উদ্যোগসমূহলৈ শ্ৰমিকৰ প্ৰব্ৰজন কম হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯: জাৰ্মানীৰ উদ্যোগীকৰণত ৰেলপথৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰ: ৰেলপথে জাৰ্মানীৰ বিভিন্ন খণ্ডিত ৰাজ্যসমূহৰ মাজত দূৰত্ব হ্ৰাস কৰি একত্ৰীকৰণত সহায় কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি, কয়লা আৰু লোহা খনিৰ পৰা উদ্যোগসমূহলৈ কেঁচামাল কম খৰচত আৰু দ্ৰুতগতিত কঢ়িয়াই নি উদ্যোগীকৰণৰ গতি তৰান্বিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: ৰাছিয়াৰ উদ্যোগীকৰণৰ দুটা ব্যতিক্ৰমী বৈশিষ্ট্য কি আছিল?
উত্তৰ: বৈশিষ্ট্য দুটা হ’ল:
(ক) ৰাছিয়াত উদ্যোগীকৰণ ব্যক্তিগত উদ্যোগৰ পৰিৱৰ্তে মূলতঃ জাৰ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ পৃষ্ঠপোষকতাত আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণত হৈছিল।
(খ) ইয়াত ঘৰুৱা মূলধনৰ অভাৱ থকাৰ বাবে প্ৰচুৰ পৰিমাণে বিদেশী মূলধন (বিশেষকৈ ফৰাচী বিনিয়োগ) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১১: উগ্ৰপন্থী বা আমূল পৰিৱৰ্তনকামী (Radical) আন্দোলনকাৰীসকল কোন আছিল?
উত্তৰ: ৰেডিকেলসকল আছিল ইউৰোপৰ এনে এক ৰাজনৈতিক গোট, যিসকলে সমাজ আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ এক আমূল পৰিৱৰ্তন বিচাৰিছিল। তেওঁলোকে সকলো নাগৰিকৰে ভোটাধিকার (Universal Suffrage) আৰু সম্পূৰ্ণ গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ পোষকতা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১২: বুৰ্জোৱা শ্ৰেণীৰ উত্থানে ইউৰোপৰ ৰাজনীতিত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ: ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ পিছত অৰ্থনৈতিক শক্তি লাভ কৰি বুৰ্জোৱা শ্ৰেণীয়ে পুৰণি জমিদাৰ আৰু অভিজাত শ্ৰেণীৰ ৰাজনৈতিক একাধিপত্যক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। তেওঁলোকে নিজৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে উদাৰতাবাদ আৰু সাংবিধানিক চৰকাৰৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ ফলত শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ কেনেধৰণৰ সামাজিক বিভেদীকৰণ (Differentiation) ঘটিছিল?
উত্তৰ: শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ মাজত দক্ষ শ্ৰমিক (Skilled labor) আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকৰ (Unskilled labor) সৃষ্টি হৈছিল। দক্ষ শ্ৰমিকসকলে কিছু উন্নত মজুৰি আৰু মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল, আনহাতে অদক্ষ শ্ৰমিক আৰু মহিলা-শিশু শ্ৰমিকসকলে অতি কম মজুৰিত অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশত কাম কৰিবলগীয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাত ভূমিৰ গৰাকী শ্ৰেণীৰ (Land owning class) স্থান কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: পুঁজিবাদৰ বিকাশে পৰম্পৰাগত সামন্ত প্ৰভু বা ভূমিৰ গৰাকী শ্ৰেণীৰ প্ৰভাৱ লাহে লাহে হ্ৰাস কৰিছিল। বহুতো ভূ-স্বামীয়ে নিজৰ ভূমি ব্যৱসায়িক ভিত্তিত কৃষি বা উদ্যোগৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰি পুঁজিবাদী সমাজ ব্যৱস্থাৰ সৈতে খাপ খুৱাই লৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: উদাৰতাবাদী আন্দোলন আৰু বৈপ্লৱিক আন্দোলনৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: উদাৰতাবাদীসকলে সাধাৰণতে আইন আৰু সংবিধানৰ গণ্ডীৰ ভিতৰত থাকি ক্ৰমান্বয়ে সংস্কাৰ সাধন কৰাটো বিচাৰিছিল (যেনে- মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা, সীমিত ভোটাধিকাৰ)। আনহাতে, বৈপ্লৱিক আন্দোলনকাৰীসকলে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম বা গণ-বিপ্লৱৰ জৰিয়তে পুৰণি ব্যৱস্থাটো সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰি নতুন ব্যৱস্থা গঢ়িব বিচাৰিছিল।
5 নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নসমূহঃ
প্ৰশ্ন ১: ১৮১৫ চনৰ ভিয়েনা সন্মিলনৰ মূল নীতিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৮১৫ চনত অনুষ্ঠিত হোৱা ভিয়েনা সন্মিলন আছিল আধুনিক ইউৰোপৰ ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা। নেপোলিয়নৰ পতনৰ পিছত ইউৰোপৰ ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ পুনৰ গঠন কৰিবলৈ আৰু সংৰক্ষণশীল ব্যৱস্থা ঘূৰাই আনিবলৈ এই সন্মিলন আহ্বান কৰা হৈছিল। ভিয়েনা সন্মিলনত মূলতঃ তিনিটা নীতিৰ আধাৰত সিদ্ধান্তসমূহ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল:
বৈধতাৰ নীতি (Principle of Legitimacy): এই নীতিৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ফৰাচী বিপ্লৱ আৰু নেপোলিয়নৰ যুদ্ধৰ সময়ত ইউৰোপৰ যিবোৰ ৰাজবংশক সিংহাসনচ্যুত কৰা হৈছিল, সেই পুৰণি ৰাজবংশসমূহক পুনৰ নিজ নিজ সিংহাসনত অধিষ্ঠিত কৰা। এই অনুসৰি ফ্ৰান্স, স্পেইন আৰু নেপোলছত 'বৰ্বন' (Bourbon) ৰাজবংশক পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হয়।
ক্ষতিপূৰণ নীতি (Principle of Compensation): নেপোলিয়নৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত অংশগ্ৰহণ কৰি যিবোৰ মিত্ৰশক্তি (যেনে- অষ্ট্ৰিয়া, প্ৰাছিয়া, ৰাছিয়া আৰু ব্ৰিটেইন) ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল, তেওঁলোকক ইউৰোপৰ বিভিন্ন ভূখণ্ড বিতৰণ কৰি ক্ষতিপূৰণ দিয়া হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, ৰাছিয়াই পোলেণ্ডৰ এক বুজন অংশ লাভ কৰিছিল।
ভৱিষ্যতৰ আক্ৰমণ প্ৰতিৰোধ বা সুৰক্ষা নীতি: ফ্ৰান্সে যাতে ভৱিষ্যতে পুনৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিব নোৱাৰে, তাৰ বাবে ফ্ৰান্সৰ চাৰিওফালে শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰৰ এক বেষ্টনী গঢ়ি তোলা হৈছিল। ফ্ৰান্সৰ উত্তৰে হলেণ্ড আৰু বেলজিয়ামক একত্ৰিত কৰি নেডাৰলেণ্ডছ ৰাজ্য গঠন কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: ইউৰোপত ১৮৩০ চনৰ জুলাই বিপ্লৱৰ কাৰণসমূহ চমুকৈ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ১৮৩০ চনত ফ্ৰান্সত সংঘটিত হোৱা জুলাই বিপ্লৱে সমগ্ৰ ইউৰোপৰ সংৰক্ষণশীল ব্যৱস্থাটোক কঁপাই তুলিছিল। এই বিপ্লৱৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
দশম চাৰ্লছৰ স্বেচ্ছাচাৰী শাসন: ভিয়েনা সন্মিলনৰ পিছত ফ্ৰান্সৰ সিংহাসনত বহা বৰ্বন ৰজা দশম চাৰ্লছ আছিল চৰম সংৰক্ষণশীল আৰু স্বেচ্ছাচাৰী। তেওঁ ফৰাচী বিপ্লৱৰ উদাৰতাবাদী আদৰ্শসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে উপেক্ষা কৰি পুৰণি সামন্ততান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা ঘূৰাই আনিব বিচাৰিছিল।
অভিজাতসকলক ক্ষতিপূৰণ প্ৰদান: ৰজা দশম চাৰ্লছে ফৰাচী বিপ্লৱৰ সময়ত দেশ এৰি পলাই যোৱা আৰু সম্পত্তি হেৰুওৱা অভিজাতসকলক ৰাজকোষৰ ধনৰেক ক্ষতিপূৰণ দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। ইয়াৰ বাবে তেওঁ মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ ওপৰত কৰৰ বোজা জাপি দিছিল, যাৰ ফলত জনসাধাৰণ ক্ষুব্ধ হৈ পৰিছিল।
১৮৩০ চনৰ ৪খন অধ্যাদেশ (July Ordinances): জুলাই বিপ্লৱৰ তাৎক্ষণিক কাৰণ আছিল ৰজাই জাৰি কৰা চাৰিখন দমনমূলক অধ্যাদেশ। ইয়াৰ দ্বাৰা নব-নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি সভা ভংগ কৰা হয়, সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা সম্পূৰ্ণৰূপে হৰণ কৰা হয় আৰু ভোটাধিকাৰ সংকুচিত কৰি কেৱল উচ্চ ধনী শ্ৰেণীৰ হাতলৈ নিয়া হয়। এই অধ্যাদেশৰ প্ৰতিবাদতে পেৰিছৰ ৰাজপথত জনসাধাৰণে সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: ব্ৰিটেইনত ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ প্ৰথমে আৰম্ভ হোৱাৰ কাৰণসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰ: অষ্টাদশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত ইউৰোপৰ ভিতৰত কেৱল ব্ৰিটেইনতে (ইংলেণ্ড) প্ৰথমে ঔদ্যোগিক বিপ্লৱে গা কৰি উঠিছিল। ইয়াৰ আঁৰত থকা প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল:
প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ প্ৰাচুৰ্য: ব্ৰিটেইনৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশত লো আৰু কয়লাৰ খনিসমূহ অতি ওচৰা-উচৰিকৈ অৱস্থিত আছিল। যন্ত্ৰপাতি নিৰ্মাণৰ বাবে লোহা আৰু সেইবোৰ চলাবলৈ ইন্ধন হিচাপে কয়লাৰ সহজলভ্যতাই উদ্যোগীকৰণ সহজ কৰি তুলিছিল।
প্ৰচুৰ মূলধন আৰু বেংকিং ব্যৱস্থা: ঔপনিৱেশিক বাণিজ্যৰ জৰিয়তে ব্ৰিটেইনৰ ব্যৱসায়ীসকলে প্ৰচুৰ ধন বা মূলধন উপাৰ্জন কৰিছিল। লগতে ব্ৰিটেইনৰ উন্নত বেংকিং ব্যৱস্থাই (যেনে- বেংক অব্ ইংলেণ্ড) উদ্যোগীসকলক কম সূতত ঋণ প্ৰদান কৰি নতুন উদ্যোগ স্থাপনত উৎসাহিত কৰিছিল।
বৈজ্ঞানিক আৱিষ্কাৰ: এই সময়ছোৱাত ব্ৰিটেইনত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ যান্ত্ৰিক আৱিষ্কাৰ হৈছিল। যেনে— জন কে-ৰ 'ফ্লাইং চাটল', জেমছ হাৰগ্ৰীভছৰ 'স্পিনিং জেনী' আৰু জেমছ ৱাটৰ 'ভাপ ইঞ্জিন'। এই আৱিষ্কাৰসমূহে উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া বহুগুণে বৃদ্ধি কৰিছিল।
সুলভ শ্ৰমিকৰ যোগান: ব্ৰিটেইনত হোৱা 'বেৰা দিয়া আন্দোলন' (Enclosure Movement)-ৰ ফলত বহুতো সৰু খেতিয়ক ভূমিহীন হৈ পৰিছিল। এই জীৱিকাহীন গ্ৰাম্য লোকসকলে চহৰলৈ ঢাপলি মেলিছিল আৰু উদ্যোগসমূহত অতি কম মজুৰিতে কাম কৰিবলৈ সাজু আছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ফ্ৰান্স আৰু জাৰ্মানীৰ ঔদ্যোগিক বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়াটোৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ব্ৰিটেইনৰ পিছতেই ফ্ৰান্স আৰু জাৰ্মান ৰাজ্যসমূহত ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰম্ভ হৈছিল যদিও দুয়োখন দেশৰ বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু গতি সুকীয়া আছিল। ইহঁতৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:
| বৈশিষ্ট্য | ফ্ৰান্সৰ ঔদ্যোগিক বিকাশ | জাৰ্মানীৰ ঔদ্যোগিক বিকাশ |
| বিকাশৰ গতি | ফ্ৰান্সৰ উদ্যোগীকৰণৰ গতি আছিল অতি লেহেমীয়া আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান। | জাৰ্মানীৰ উদ্যোগীকৰণৰ গতি আছিল অতি দ্ৰুত আৰু আকস্মিক (বিশেষকৈ ১৮৭১ চনৰ একত্ৰীকৰণৰ পিছত)। |
| প্ৰাকৃতিক সম্পদ | ফ্ৰান্সত কয়লা আৰু উন্নত মানৰ লোৰ খনিৰ অভাৱ আছিল, যাৰ বাবে তেওঁলোকে ব্ৰিটেইনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল। | জাৰ্মানীৰ ৰুৰ (Ruhr) আৰু ছাৰ (Saar) অঞ্চলত প্ৰচুৰ পৰিমাণে উন্নত মানৰ কয়লা আৰু লোহাৰ ভাণ্ডাৰ আছিল। |
| কৃষি খণ্ডৰ প্ৰভাৱ | ফ্ৰান্সৰ কৃষকসকল নিজৰ সৰু সৰু ভূমিত আবদ্ধ আছিল। চহৰৰ উদ্যোগলৈ শ্ৰমিকৰ প্ৰব্ৰজন কম আছিল। | জাৰ্মানীৰ বিশেষকৈ প্ৰাছিয়া অঞ্চলত ডাঙৰ ডাঙৰ কৃষি পাম আছিল, য’ৰ পৰা সহজে অতিৰিক্ত শ্ৰমিক উদ্যোগ খণ্ডলৈ ওলাই আহিছিল। |
| ৰেলপথ আৰু বজাৰ | ফ্ৰান্সৰ অভ্যন্তৰীণ বজাৰ আৰু যাতায়াত ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠাত পলম হৈছিল। | একত্ৰীকৰণৰ পূৰ্বেই 'জলভেৰিন' (Zollverein) শুল্ক সংঘ আৰু দ্ৰুত ৰেলপথ নিৰ্মাণে জাৰ্মান অৰ্থনীতিক একত্ৰিত কৰিছিল। |
প্ৰশ্ন ৫: ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ ফলত ইউৰোপীয় সমাজত 'বুৰ্জোৱা' আৰু 'সৰ্বহাৰা' শ্ৰেণীৰ বিকাশ আৰু বিভেদীকৰণ কেনেকৈ হৈছিল?
উত্তৰ: ঔদ্যোগিক বিপ্লৱে ইউৰোপৰ পুৰণি সামন্তবাদী সমাজ ব্যৱস্থাৰ অন্ত পেলাই এক নতুন শ্ৰেণী-বিভক্ত সমাজৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই নতুন ব্যৱস্থাত মূলতঃ দুটা প্ৰধান সামাজিক শ্ৰেণীৰ ক্ৰমবিকাশ ঘটে:
বুৰ্জোৱা শ্ৰেণী (Bourgeoisie): ঔদ্যোগিক পুঁজিবাদৰ বিকাশৰ লগে লগে এই মধ্যবিত্ত বা ধনী ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীটোৰ উত্থান হয়। তেওঁলোক আছিল উৎপাদনৰ আহিলা যেনে- কল-কাৰখানা, কেঁচামাল, খনি আৰু মূলধনৰ গৰাকী। তেওঁলোকে সস্তাত শ্ৰমিক খটুৱাই বিপুল পৰিমাণৰ লাভ অৰ্জন কৰিছিল। অৰ্থনৈতিক শক্তি লাভ কৰাৰ পিছত তেওঁলোকে সমাজ আৰু ৰাজনীতিতো পুৰণি অভিজাত শ্ৰেণীক আঁতৰাই নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
সৰ্বহাৰা শ্ৰেণী (Proletariat): এই শ্ৰেণীটো মূলতঃ কাৰখানাৰ শ্ৰমিকসকলক লৈ গঠিত হৈছিল। গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা উচ্ছেদিত হোৱা কৃষক আৰু কাৰিকৰসকলে চহৰলৈ আহি এই শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি কৰিছিল। তেওঁলোকৰ নিজা বুলি কোনো সম্পত্তি বা উৎপাদনৰ আহিলা নাছিল। জীয়াই থাকিবলৈ তেওঁলোকে কেৱল নিজৰ দৈহিক শ্ৰম বুৰ্জোৱা শ্ৰেণীৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰিবলগীয়া হৈছিল।
সামাজিক বিভেদীকৰণ: এই দুই শ্ৰেণীৰ মাজত অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক বৈষম্য আকাশলংঘী আছিল। বুৰ্জোৱাসকলে যি সময়ত বিলাসী জীৱন কটাইছিল, সৰ্বহাৰা শ্ৰমিকসকলে সেই সময়ত লেতেৰা, আন্ধাৰ বস্তি অঞ্চলত অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশত থাকিবলগীয়া হৈছিল। শ্ৰমিকসকলৰ কামৰ সময় আছিল অত্যন্ত দীঘল (১৪-১৬ ঘণ্টা) আৰু মজুৰি আছিল তেনেই নগণ্য। এই শ্ৰেণী বিভেদীকৰণৰ ফলতেই পৰৱৰ্তী সময়ত ইউৰোপত শ্ৰমিক আন্দোলন আৰু সমাজবাদী আদৰ্শৰ (যেনে- মাৰ্ক্সবাদ) জন্ম হৈছিল।