১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ফৰাচী বিপ্লৱ কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ১৭৮৯ খ্ৰীষ্টাব্দত।
প্ৰশ্ন ২: 'Ancien Regime' শব্দটোৱে ফ্ৰান্সৰ কোনটো সময়ক বুজায়?
উত্তৰ: ১৭৮৯ চনৰ ফৰাচী বিপ্লৱৰ পূৰ্বৰ ফ্ৰান্সৰ পুৰণি সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাক।
প্ৰশ্ন ৩: ফৰাচী বিপ্লৱৰ সময়ত ফ্ৰান্সৰ ৰজা কোন আছিল?
উত্তৰ: ষোড়শ লুই (Louis XVI)।
প্ৰশ্ন ৪: 'The Social Contract' (সামাজিক চুক্তি) নামৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: জঁ জেন ৰুচোৱে (Jean-Jacques Rousseau)।
প্ৰশ্ন ৫: ফৰাচী সমাজৰ কোনটো শ্ৰেণীক 'তৃতীয় সম্প্ৰদায়' (Third Estate) বুলি জনা গৈছিল?
উত্তৰ: সাধাৰণ বুৰ্জোৱা, কৃষক, শ্ৰমিক আৰু বুদ্ধিজীৱীসকলক।
প্ৰশ্ন ৬: কোনে ফ্ৰান্সক 'ভ্ৰান্ত অৰ্থনীতিৰ যাদুঘৰ' বুলি সমালোচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: বিখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ এডাম স্মিথে।
প্ৰশ্ন ৭: ফৰাচী বিপ্লৱৰ মূল আদৰ্শ বা বাণী তিনিটা কি কি আছিল?
উত্তৰ: স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভাতৃত্ববোধ (Liberty, Equality and Fraternity)।
প্ৰশ্ন ৮: 'টেনিছ ক'ৰ্টৰ শপত' (Tennis Court Oath) কেতিয়া লৈ থকা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৭৮৯ চনৰ ২০ জুনত।
প্ৰশ্ন ৯: বাস্তিল দুৰ্গৰ পতন কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: ১৭৮৯ চনৰ ১৪ জুলাইত।
প্ৰশ্ন ১০: ফ্ৰান্সত 'সত্ৰাসৰ ৰাজত্ব' (Reign of Terror) ৰ মূল পৰিচালক কোন আছিল?
উত্তৰ: মেক্সিমিলিয়ান ৰবচ্পিয়েৰ (Maximilien Robespierre)।
প্ৰশ্ন ১১: ফ্ৰান্সৰ ডাইৰেক্টৰী শাসনৰ (Directory Rule) অন্ত কোনে পেলাইছিল?
উত্তৰ: নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্ট।
প্ৰশ্ন ১২: নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্টে কেতিয়া নিজক ফ্ৰান্সৰ সম্ৰাট বুলি ঘোষণা কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৮০৪ খ্ৰীষ্টাব্দত।
প্ৰশ্ন ১৩: 'নেপোলিয়ন ক'ড' (Napoleonic Code) কি?
উত্তৰ: ১৮০৪ চনত নেপোলিয়নে প্ৰৱৰ্তন কৰা এক ইউনিফৰ্ম চিভিল আইন সংহিতা।
প্ৰশ্ন ১৪: কোনখন যুদ্ধক 'জাতিসমূহৰ যুদ্ধ' (Battle of the Nations) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: ১৮১৩ চনৰ লিপজিগৰ যুদ্ধক (Battle of Leipzig)।
প্ৰশ্ন ১৫: নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্ট চূড়ান্তভাৱে পৰাস্ত হোৱা ঐতিহাসিক যুদ্ধখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: ৱাটাৰ্লুৰ যুদ্ধ (Battle of Waterloo, 1815)।
২ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: পুৰণি ব্যৱস্থা বা 'Ancien Regime' ৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
(ক) ফৰাচী ৰাজকোষৰ ওপৰত যুদ্ধৰ ঋণৰ গধুৰ বোজা আৰু
(খ) ৰাজপ্ৰসাদৰ অপব্যয়ী খৰচ তথা ত্ৰুটিপূৰ্ণ কৰ ব্যৱস্থা, য'ত ধনী শ্ৰেণী কৰৰ পৰা মুক্ত আছিল।
প্ৰশ্ন ২: ফৰাচী বিপ্লৱৰ প্ৰাক-মুহূৰ্তত ফ্ৰান্সৰ ধৰ্মযাজক (Clergy) আৰু অভিজাত (Nobility) সকলৰ বিশেষাধিকাৰসমূহ কি আছিল ?
উত্তৰ: এই দুই শ্ৰেণীয়ে সমাজৰ প্ৰায় সকলো উচ্চ পদবী দখল কৰি ৰাখিছিল আৰু তেওঁলোকে চৰকাৰক কোনো ধৰণৰ প্ৰত্যক্ষ কৰ দিব নালাগিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ফৰাচী বিপ্লৱত মণ্টেস্কুৰ (Montesquieu) বৈদ্ধিক অৱদান কি আছিল?
উত্তৰ: মণ্টেস্কুৱে তেওঁৰ 'The Spirit of the Laws' গ্ৰন্থত ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি (Separation of Powers) আগবঢ়াইছিল, যিয়ে ফ্ৰান্সৰ স্বেচ্ছাচাৰী ৰাজতন্ত্ৰৰ ভেটি কঁপাই তুলিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: উদীয়মান বুৰ্জোৱা বা মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী বুলি কলে কাক বুজায়?
উত্তৰ: তৃতীয় সম্প্ৰদায়ৰ অন্তৰ্গত শিক্ষিত আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে সচ্ছল অংশ যেনে— ব্যৱসায়ী, চিকিৎসক, উকীল, শিক্ষক আদি, যিসকলে সামাজিক মৰ্যাদা আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰ বিচাৰি বিপ্লৱৰ নেতৃত্ব দিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: 'টেনিছ ক'ৰ্টৰ শপত' (Tennis Court Oath) ৰ মূল সংকল্প কি আছিল?
উত্তৰ: ১৭৮৯ চনৰ ২০ জুনত তৃতীয় সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিনিধিসকলে ফ্ৰান্সৰ বাবে এখন সংবিধান ৰচনা নকৰা পৰ্যন্ত একত্ৰিত হৈ থকাৰ আৰু ভাঙি নোযোৱাৰ দৃঢ় সংকল্প লৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬: বাস্তিল দুৰ্গৰ পতনৰ (Fall of Bastille) ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: বাস্তিল দুৰ্গ আছিল ফৰাচী ৰজাৰ স্বেচ্ছাচাৰী আৰু অত্যাচাৰী শাসনৰ প্ৰতীক। ইয়াৰ পতনে পুৰণি ব্যৱস্থাৰ পতন আৰু জনসাধাৰণৰ বিজয়ক সূচাইছিল।
প্ৰশ্ন ৭: ১৭৮৯ চনৰ 'মানুহ আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰ ঘোষণা পত্ৰ'ৰ (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পইণ্ট লিখা।
উত্তৰ:
(ক) জন্মসূত্ৰে সকলো মানুহ সমান আৰু স্বাধীন।
(খ) সাৰ্বভৌমত্বৰ মূল উৎস হ'ল সমগ্ৰ জাতি বা জনসাধাৰণ, কোনো ব্যক্তিবিশেষ নহয়।
প্ৰশ্ন ৮: ফ্ৰান্সৰ ইতিহাসত 'জাতীয় সন্মিলন' বা 'নেচনেল কনভেনচন' (National Convention, 1792-95) ৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰ: এই সন্মিলনে ফ্ৰান্সত ৰাজতন্ত্ৰৰ সম্পূৰ্ণ বিলুপ্তি ঘটাই ফ্ৰান্সক এখন গণৰাজ্য (Republic) বুলি ঘোষণা কৰিছিল আৰু ৰজা ষোড়শ লুইক মৃত্যুদণ্ড দিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: 'গিলোটিন' (Guillotine) কি? ফৰাচী বিপ্লৱত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কিয় হৈছিল?
উত্তৰ: গিলোটিন আছিল মূৰ কাটি মৃত্যুদণ্ড দিয়া এবিধ যন্ত্ৰ। সত্ৰাসৰ ৰাজত্বকালত (১৭৯৩-৯৪) বিপ্লৱৰ বিৰোধী বা সন্দেহযুক্ত লোকসকলক ক্ষিপ্ৰতাৰে শাস্তি দিবলৈ ইয়াৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০: ডাইৰেক্টৰী শাসন (Directory Rule) ব্যৱস্থা ব্যৰ্থ হোৱাৰ দুটা কাৰণ দৰ্শাওঁক।
উত্তৰ:
(ক) পাঁচজনীয়া ডাইৰেক্টৰসকলৰ মাজত থকা অভ্যন্তৰীণ দুৰ্নীতি আৰু অদক্ষতা।
(খ) দেশৰ অৰ্থনৈতিক দুৰৱস্থা আৰু আইন-শৃংখলা ৰক্ষা কৰাত তেওঁলোকৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৰ্থতা।
প্ৰশ্ন ১১: নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্টক কিয় 'বিপ্লৱৰ সন্তান' (Child of the Revolution) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: ফৰাচী বিপ্লৱে সৃষ্টি কৰা বিশৃংখল পৰিৱেশ আৰু মেধাৰ ভিত্তিত ওপৰলৈ উঠা সুযোগৰ বাবেই এজন সাধাৰণ সৈনিকৰ পৰা নেপোলিয়নে ফ্ৰান্সৰ সৰ্বোচ্চ শাসক হ'বলৈ সক্ষম হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২: নেপোলিয়ন ক'ড (Napoleonic Code) ৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
(ক) আইনৰ চকুত সকলো নাগৰিকৰে সমান অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
(খ) জন্মসূত্ৰে পোৱা সকলো ধৰণৰ সামন্তীয় বা শ্ৰেণীগত বিশেষাধিকাৰ বাতিল কৰা।
প্ৰশ্ন ১৩: নেপোলিয়নে প্ৰৱৰ্তন কৰা 'মহাদেশীয় ব্যৱস্থা' (Continental System) কি আছিল?
উত্তৰ: ইংলেণ্ডক অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল কৰাৰ উদ্দেশ্যে নেপোলিয়নে ইউৰোপৰ মহাদেশীয় মিত্ৰ শক্তিৰ দেশসমূহক ব্ৰিটিছ সামগ্ৰী ক্ৰয় আৰু ব্ৰিটেইনৰ সৈতে ব্যৱসায়িক সম্পৰ্ক ৰখাত নিষেধাজ্ঞা জাৰি কৰা এক অৰ্থনৈতিক অৱৰোধ ব্যৱস্থা।
প্ৰশ্ন ১৪: মহাদেশীয় ব্যৱস্থাই নেপোলিয়নৰ বাবে কেনেকৈ আত্মঘাতী প্ৰমাণিত হৈছিল?
উত্তৰ: এই ব্যৱস্থা বলপূৰ্বকভাৱে কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ গৈ নেপোলিয়নে স্পেইন আৰু ৰাছিয়া আক্ৰমণ কৰিবলগীয়া হয়, যাৰ ফলত তেওঁৰ সামৰিক শক্তি আৰু অৰ্থনীতি সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: নেপোলিয়নৰ সাম্ৰাজ্য সুদৃঢ়কৰণত ধৰ্মীয় চুক্তি বা 'কনকৰ্ডাট' (Concordat of 1801) ৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰ: এই চুক্তিৰ জৰিয়তে নেপোলিয়নে পোপৰ সৈতে থকা দীৰ্ঘদিনীয়া ধৰ্মীয় বিবাদৰ অন্ত পেলাইছিল। ইয়াৰ ফলত ফ্ৰান্সৰ কেথলিক জনসাধাৰণ আৰু ধৰ্মযাজকসকলৰ সমৰ্থন লাভ কৰি তেওঁ নিজৰ শাসন ব্যৱস্থা অধিক সুৰক্ষিত কৰিছিল।
5 নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নসমূহঃ
প্ৰশ্ন ১: ফৰাচী বিপ্লৱৰ প্ৰাক-মুহূৰ্তত ফ্ৰান্সৰ পুৰণি ব্যৱস্থা বা 'Ancien Regime' ৰ সামাজিক গাঁথনি কেনে আছিল আলোচনা কৰা l
উত্তৰ: ফৰাচী বিপ্লৱৰ পূৰ্বৰ সামাজিক ব্যৱস্থাক 'Ancien Regime' বুলি কোৱা হয়। এই সমাজ ব্যৱস্থা অত্যন্ত বৈষম্যমূলক আছিল আৰু সমগ্ৰ ফৰাচী সমাজখন মূলতঃ তিনিটা স্তৰ বা সম্প্ৰদায়ত (Estates) বিভক্ত আছিল:
প্ৰথম সম্প্ৰদায় (ধৰ্মযাজক): ইয়াৰ ভিতৰত গীৰ্জাৰ উচ্চ পদস্থ ধৰ্মযাজকসকল আছিল। তেওঁলোকৰ হাতত দেশৰ প্ৰচুৰ সম্পত্তি আছিল, কিন্তু তেওঁলোকে চৰকাৰক কোনো কৰ দিব নালাগিছিল। ওলোটাই তেওঁলোকে সাধাৰণ জনতাৰ পৰা 'টাইথ' (Tithe) নামৰ ধৰ্মীয় কৰহে সংগ্ৰহ কৰিছিল।
দ্বিতীয় সম্প্ৰদায় (অভিজাত শ্ৰেণী): এই শ্ৰেণীত ফ্ৰান্সৰ জমিদাৰ আৰু উচ্চ সামৰিক তথা প্ৰশাসনিক বিষয়াসকল আছিল। তেওঁলোকেও কৰ ৰেহাইৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ বিশেষাধিকাৰ ভোগ কৰিছিল আৰু সামন্তীয় প্ৰথাৰ জৰিয়তে কৃষকসকলক শোষণ কৰিছিল।
তৃতীয় সম্প্ৰদায় (সাধাৰণ শ্ৰেণী): ফ্ৰান্সৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৯৮ শতাংশই আছিল এই শ্ৰেণীৰ। ইয়াৰ ভিতৰত ধনী বুৰ্জোৱা (ব্যৱসায়ী, বুদ্ধিজীৱী) ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চহৰৰ শ্ৰমিক আৰু গ্ৰাম্য কৃষকসকল অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। ৰাষ্ট্ৰৰ সমস্ত কৰৰ বোজা কেৱল এই তৃতীয় সম্প্ৰদায়ৰ ওপৰত জাপি দিয়া হৈছিল। এই চৰম সামাজিক বৈষম্যই ফৰাচী বিপ্লৱৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: ফৰাচী বিপ্লৱৰ সূচনা কৰাত ফৰাচী দাৰ্শনিক আৰু বৈদ্ধিক চিন্তাৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৭৮৯ চনৰ ফৰাচী বিপ্লৱ কেৱল এক ৰাজনৈতিক বিদ্ৰোহ নাছিল, ইয়াৰ আঁৰত আছিল এক গভীৰ বৈদ্ধিক জাগৰণ। ফ্ৰান্সৰ চিন্তাবিদ আৰু দাৰ্শনিকসকলে জনসাধাৰণৰ মনত যুক্তিবাদৰ উদগনি যোগাইছিল:
মণ্টেস্কু (Montesquieu): তেওঁ তেওঁৰ 'The Spirit of the Laws' গ্ৰন্থত ৰজাৰ ঐশ্বৰিক ক্ষমতাৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁ চৰকাৰৰ তিনিটা অঙ্গ— কাৰ্যপালিকা, বিধানমণ্ডল আৰু ন্যায়পালিকাৰ মাজত 'ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি' (Separation of Powers) ৰ সপক্ষে যুক্তি দিছিল।
ভল্টেয়াৰ (Voltaire): ভল্টেয়াৰে তেওঁৰ চোকা ব্যংগাত্মক লেখাৰে কেথলিক গীৰ্জাৰ দুৰ্নীতি, অন্ধবিশ্বাস আৰু ধৰ্মযাজকসকলৰ ভণ্ডামিক সমাজৰ আগত উদঙাই দিছিল। তেওঁ ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু ধৰ্মীয় সহনশীলতাৰ বাবে যুঁজ দিছিল।
ৰুচো (Rousseau): ৰুচোক ফৰাচী বিপ্লৱৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী দাৰ্শনিক বুলি গণ্য কৰা হয়। তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'The Social Contract' (সামাজিক চুক্তি) ৰ মূল কথাই আছিল যে ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌম ক্ষমতা ৰজাৰ হাতত নহয়, জনসাধাৰণৰ 'সাধাৰণ ইচ্ছা' (General Will) ৰ ওপৰতহে প্ৰতিষ্ঠিত। তেওঁৰ "মানুহ জন্মসূত্ৰে স্বাধীন, কিন্তু সকলোতে সি শৃঙ্খলিত" বাণীয়ে ফৰাচী জনতাক বিপ্লৱৰ বাবে জপিয়াই পৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ফৰাচী বিপ্লৱৰ ইতিহাসত ১৭৮৯ চনৰ পৰা ১৭৯১ চনলৈকে 'সংবিধান সভা' (National Assembly) ৰ কাৰ্যাৱলী আৰু গুৰুত্ব মূল্যাংকন কৰা।
উত্তৰ: ১৭৮৯ চনৰ টেনিছ ক'ৰ্টৰ শপত গ্ৰহণৰ পিছত ফ্ৰান্সৰ জাতীয় সভাই নিজকে সংবিধান সভা (Constituent Assembly) বুলি ঘোষণা কৰে। এই সভাই ফ্ৰান্সৰ পুৰণি গাঁথনি সলনি কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল:
সামন্ত প্ৰথাৰ বিলুপ্তি: ১৭৮৯ চনৰ ৪ আগষ্টৰ ঐতিহাসিক নিশা সংবিধান সভাই এক আইন যোগে ফ্ৰান্সৰ পৰা যুগ যুগ ধৰি চলি অহা সামন্তীয় কৰ, জমিদাৰী প্ৰথা আৰু ধৰ্মযাজকসকলৰ বিশেষাধিকাৰসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত কৰে।
মানৱ অধিকাৰ ঘোষণা: ১৭৮৯ চনৰ ২৬ আগষ্টত সভাই 'মানুহ আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰ ঘোষণা পত্ৰ' জাৰি কৰে। ইয়াত স্বাধীনতা, সমতা, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ আৰু আইনী সুৰক্ষাক মানুহৰ জন্মগত অধিকাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়।
গীৰ্জাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ: 'Civil Constitution of the Clergy' আইনৰ জৰিয়তে গীৰ্জাৰ সম্পত্তি ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হয় আৰু ধৰ্মযাজকসকলক চৰকাৰৰ বেতনভুগী কৰ্মচাৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।
১৭৯১ চনৰ সংবিধান: এই সভাই ফ্ৰান্সৰ ইতিহাসৰ প্ৰথম লিখিত সংবিধান প্ৰস্তুত কৰে, যাৰ জৰিয়তে ৰজাৰ নিৰঙ্কুশ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰি ফ্ৰান্সক এখন 'সীমিত বা সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ' (Constitutional Monarchy) হিচাপে গঢ়ি তোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: ফ্ৰান্সত মেক্সিমিলিয়ান ৰবচ্পিয়েৰৰ নেতৃত্বত চলা 'সত্ৰাসৰ ৰাজত্ব' (Reign of Terror, 1793-94) ৰ এটি চমু আভাস দিয়া l
উত্তৰ: ফৰাচী বিপ্লৱৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ আৰু ৰক্তাক্ত পৰ্যায়টো আছিল ১৭৯৩ চনৰ জুন মাহৰ পৰা ১৭৯৪ চনৰ জুলাই মাহলৈকে চলা 'সত্ৰাসৰ ৰাজত্ব'। জেকোবিন দলৰ নেতা মেক্সিমিলিয়ান ৰবচ্পিয়েৰ (Maximilien Robespierre) আছিল ইয়াৰ মূল পৰিচালক:
সত্ৰাসৰ উদ্দেশ্য: এই সময়ছোৱাত ফ্ৰান্সৰ অভ্যন্তৰীণ কন্দল আৰু বৈদেশিক আক্ৰমণৰ পৰা বিপ্লৱক ৰক্ষা কৰিবলৈ চৰকাৰে অতি কঠোৰ নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। 'জন সুৰক্ষা সমিতি' (Committee of Public Safety) ৰ হাতত অপৰিসীম ক্ষমতা অৰ্পণ কৰা হৈছিল।
গিলোটিনৰ ব্যৱহাৰ: ৰবচ্পিয়েৰৰ মতে, গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ হ'লে শত্ৰুক সন্ত্ৰাসৰ দ্বাৰা দমন কৰিব লাগিব। সেইবাবে 'সন্দেহযুক্ত আইন' (Law of Suspects) প্ৰণয়ন কৰি বিপ্লৱৰ বিৰোধী বা সামান্য সন্দেহ থকা যিকোনো ব্যক্তিক— লাগিলে তেওঁ অভিজাত হওক বা সাধাৰণ নাগৰিক— বিচাৰৰ নামত 'গিলোটিন' যন্ত্ৰত শিৰশ্ছেদ কৰা হৈছিল। আনকি ৰাণী মেৰী এণ্টইনেট আৰু বহুতো বিপ্লৱী নেতাকো এই সময়তে হত্যা কৰা হয়।
পতন: এই চৰম অত্যাচাৰৰ বাবে অৱশেষত ৰবচ্পিয়েৰ নিজৰ দলৰ মাজতে অকলশৰীয়া হৈ পৰে। ১৭৯৪ চনৰ ২৭ জুলাইত তেওঁক বন্দী কৰা হয় আৰু পিছদিনা তেওঁকো গিলোটিনত মৃত্যুদণ্ড দিয়া হয়। ইয়াৰ লগতে সত্ৰাসৰ ৰাজত্বৰ অন্ত পৰে।
প্ৰশ্ন ৫: নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্টৰ আভ্যন্তৰীণ সংস্কাৰসমূহ আলোচনা কৰা আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজাই লিখা।
উত্তৰ: ১৭৯৯ চনত ক্ষমতা দখল কৰাৰ পিছত নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্টে ফ্ৰান্সত এক সুস্থিৰ প্ৰশাসন গঢ়ি তুলিবলৈ বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ সংস্কাৰ হাতত লৈছিল। সেইসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল:
নেপোলিয়ন ক'ড (Napoleonic Code, 1804): এইটো আছিল তেওঁৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত কৃতি। সমগ্ৰ ফ্ৰান্সৰ বাবে তেওঁ এখন সুষম দেৱানী আইন সংহিতা প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা আইনৰ চকুত সকলোৰে সমতা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা দিয়া হয় আৰু মেধাৰ ভিত্তিত চাকৰিৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ: দেশৰ ভাঙি পৰা অৰ্থনীতি পুনৰুদ্ধাৰ কৰিবলৈ তেওঁ ১৮০০ চনত 'বেংক অৱ ফ্ৰান্স' (Bank of France) প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কৰ সংগ্ৰহ প্ৰক্ৰিয়া নিয়মীয়া কৰে আৰু চোৰাং বজাৰ বন্ধ কৰিবলৈ কঠোৰ পদক্ষেপ লয়।
ধৰ্মীয় সংস্কাৰ (Concordat of 1801): বিপ্লৱৰ সময়ত পোপ আৰু গীৰ্জাৰ সৈতে হোৱা সংঘাত দূৰ কৰিবলৈ নেপোলিয়নে পোপ সপ্তম পিয়াছৰ সৈতে 'কনকৰ্ডাট' নামৰ এখন ধৰ্মীয় চুক্তি কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা কেথলিক ধৰ্মক গৰিষ্ঠসংখ্যক ফৰাচী লোকৰ ধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত সমাজত ধৰ্মীয় শান্তি ঘূৰি আহে।
শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ উন্নয়ন: নেপোলিয়নে শিক্ষাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁ ফ্ৰান্সত প্ৰাথমিক স্কুলৰ পৰা বিশ্ববিদ্যালয় পৰ্যায়লৈকে এক কেন্দ্ৰীকৃত চৰকাৰী শিক্ষা ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলে আৰু বিজ্ঞান তথা কাৰিকৰী শিক্ষাক উদগনি যোগায়।
Very Short Answer Questions :
1. What is meant by the term “Ancien Régime”?
Answer: The Ancien Régime refers to the political and social system of France before the French Revolution of 1789, characterised by monarchy, privileges, and inequality.
2. Who was the king of France at the beginning of the French Revolution?
Answer: Louis XVI was the king of France when the French Revolution began in 1789.
3. In which year did the French Revolution begin?
Answer: The French Revolution began in 1789.
4. What was the Bastille?
Answer: The Bastille was a royal fortress-prison in Paris that was attacked by revolutionaries on 14 July 1789.
5. Name the three estates of French society before the Revolution.
Answer: The three estates were the Clergy, the Nobility, and the Third Estate.
6. Who wrote “The Social Contract”?
Answer: Jean-Jacques Rousseau wrote “The Social Contract”.
7. What was the main slogan of the French Revolution?
Answer: The main slogan was “Liberty, Equality, Fraternity.”
8. Who were the Jacobins?
Answer: The Jacobins were a radical political group that played an important role during the French Revolution.
9. What was the Reign of Terror?
Answer: The Reign of Terror was a period of severe political repression in France from 1793 to 1794.
10. Who was Maximilien Robespierre?
Answer: Maximilien Robespierre was a leading Jacobin leader during the French Revolution.
11. When did Napoleon Bonaparte become Emperor of France?
Answer: Napoleon Bonaparte became Emperor of France in 1804.
12. What was the Napoleonic Code?
Answer: The Napoleonic Code was a civil law system introduced by Napoleon in 1804.
13. What was the Estates-General?
Answer: The Estates-General was a representative assembly of the three estates of France.
14. Who were the bourgeoisie?
Answer: The bourgeoisie were the middle-class people, including merchants, professionals, and businessmen.
15. When did the French Revolution end?
Answer: The French Revolution ended in 1799 with Napoleon Bonaparte’s rise to power.
Short Answer Questions (2 Marks Each)
1. Explain the meaning of the Ancien Régime in France.
Answer: The Ancien Régime was the traditional social and political order of France before 1789. It was based on absolute monarchy and a system of social privileges. The clergy and nobility enjoyed special rights, while the Third Estate carried most of the taxation burden. This inequality created dissatisfaction among the people and contributed to the outbreak of the French Revolution.
2. What were the main social divisions in France before the Revolution?
Answer: French society before the Revolution was divided into three estates. The First Estate consisted of the clergy, the Second Estate included nobles, and the Third Estate comprised peasants, workers, and the middle class. The first two estates enjoyed privileges, while the Third Estate faced heavy taxes and limited political rights.
3. Mention two intellectual causes of the French Revolution.
Answer: The ideas of Enlightenment thinkers such as Jean-Jacques Rousseau, Voltaire, and Montesquieu influenced the French Revolution. They criticised absolute monarchy and supported ideas like individual freedom, equality before law, and popular sovereignty. These ideas encouraged people to demand political and social reforms.
4. How did economic problems contribute to the French Revolution?
Answer: France faced severe financial difficulties due to costly wars, royal extravagance, and an inefficient taxation system. The government had large debts, while common people suffered from rising prices and food shortages. These economic problems increased public anger against the monarchy.
5. What was the importance of the Tennis Court Oath?
Answer: The Tennis Court Oath of 20 June 1789 was an important event in which members of the Third Estate promised not to separate until they had created a constitution for France. It marked a major challenge to royal authority and showed the demand for political change.
6. Describe the significance of the Storming of the Bastille.
Answer: The Storming of the Bastille on 14 July 1789 symbolised the beginning of popular revolution in France. The event represented the people’s opposition to royal authority and became a powerful symbol of freedom and resistance against oppression.
7. What role did the bourgeoisie play in the French Revolution?
Answer: The bourgeoisie played a leading role in the French Revolution by demanding political representation, equality before law, and an end to aristocratic privileges. Many educated middle-class people supported Enlightenment ideas and helped shape revolutionary reforms.
8. Explain the role of Enlightenment thinkers in the French Revolution.
Answer: Enlightenment thinkers criticised traditional authority and promoted reason, liberty, and equality. Their writings influenced educated French people and encouraged opposition to absolute monarchy and social inequality. Their ideas provided an intellectual foundation for revolutionary changes.
9. What were the main phases of the French Revolution?
Answer: The French Revolution passed through several phases: the constitutional monarchy phase (1789–1792), the republican phase (1792–1794), the Directory period (1795–1799), and finally Napoleon’s rise to power in 1799.
10. Why was the monarchy abolished in France?
Answer: The monarchy was abolished in 1792 because revolutionary leaders believed that the king had failed to protect the nation and had opposed revolutionary reforms. France was declared a republic, ending centuries of absolute monarchy.
11. Describe the Reign of Terror briefly.
Answer: The Reign of Terror (1793–1794) was a period when the revolutionary government took strict measures against suspected enemies of the Revolution. Led mainly by Robespierre and the Jacobins, it aimed to protect the republic but resulted in widespread political violence.
12. What were the major reforms introduced during the French Revolution?
Answer: The Revolution introduced several reforms, including the abolition of feudal privileges, declaration of citizens’ rights, equality before law, and changes in government structure. These reforms influenced modern democratic ideas.
13. How did Napoleon consolidate his power in France?
Answer: Napoleon consolidated his power by establishing a strong central government, introducing administrative reforms, creating the Napoleonic Code, and strengthening France’s military position. In 1804, he declared himself Emperor of France.
14. Mention two important features of the Napoleonic Code.
Answer: The Napoleonic Code established equality before law and protected private property rights. It removed many feudal practices and created a uniform legal system throughout France.
15. What were the effects of the French Revolution on Europe?
Answer: The French Revolution spread ideas of liberty, equality, and nationalism across Europe. It challenged traditional monarchies and inspired political movements demanding constitutional government and social reforms in many European countries.
5 Marks Questions with Answers :
1. Explain the Crisis of the Ancien Régime in France before the French Revolution. (5 Marks)
Answer: The Ancien Régime was the political and social system of France before 1789. It was ruled by an absolute monarchy under King Louis XVI. Society was divided into three estates: the First Estate (Clergy), the Second Estate (Nobility), and the Third Estate (Common People).
The First and Second Estates enjoyed special privileges such as exemption from most taxes, while the Third Estate, which formed about 97% of the population, paid almost all taxes. France also faced a severe financial crisis due to expensive wars, royal extravagance, and poor tax collection.
Bad harvests in 1788 caused food shortages and rising bread prices, leading to widespread suffering. The monarchy failed to solve these problems, resulting in public dissatisfaction. Enlightenment ideas further challenged absolute rule and demanded liberty and equality.
Thus, political inequality, economic hardship, social injustice, and financial bankruptcy together created the crisis of the Ancien Régime, which eventually led to the French Revolution in 1789.
2. Discuss the Intellectual Currents that Inspired the French Revolution. (5 Marks)
Answer: The French Revolution was strongly influenced by the Enlightenment, an intellectual movement of the eighteenth century. Enlightenment thinkers encouraged people to question traditional authority and promote reason, freedom, and equality.
Montesquieu argued that government power should be divided among different institutions to prevent tyranny. Voltaire defended freedom of speech, religious tolerance, and civil liberties while criticising injustice. Jean-Jacques Rousseau believed that political power should come from the people and expressed this idea in The Social Contract. Denis Diderot, through the Encyclopédie, spread scientific knowledge and critical thinking.
These ideas inspired educated people, especially the middle class, to oppose absolute monarchy and social privileges. They demanded equality before law, constitutional government, and popular sovereignty.
Therefore, Enlightenment philosophy provided the intellectual foundation of the French Revolution by encouraging the French people to seek political reform and social justice.
3. Explain the Different Phases of the French Revolution (1789–1799). (5 Marks)
Answer: The French Revolution developed through several important phases between 1789 and 1799.
The first phase (1789–1792) began with the meeting of the Estates-General and the formation of the National Assembly. The Bastille was stormed, feudal privileges were abolished, and France became a constitutional monarchy.
The second phase (1792–1794) saw the abolition of the monarchy and the establishment of a republic. King Louis XVI was executed, and the Jacobins under Robespierre introduced the Reign of Terror to suppress opposition.
The third phase (1795–1799) was the rule of the Directory. Although it restored some political stability, corruption and economic difficulties weakened the government.
In 1799, Napoleon Bonaparte overthrew the Directory through a coup known as the Coup of 18 Brumaire, ending the Revolution and beginning the Consulate.
Each phase reflected changing political conditions and shaped modern democratic ideas.
4. Discuss Napoleon Bonaparte's Reforms and His Contribution to France. (5 Marks)
Answer: Napoleon Bonaparte came to power in 1799 and introduced several reforms that strengthened France.
His greatest achievement was the Napoleonic Code (1804), which established equality before law, protected private property, and abolished feudal privileges. He reorganised the administration by appointing efficient officials and creating a strong central government.
Napoleon improved education by establishing state-controlled schools and encouraged merit-based appointments in public service. He also introduced financial reforms by creating the Bank of France, which helped stabilise the economy.
His military victories expanded French influence across Europe and spread revolutionary ideals such as legal equality and secular administration. However, his continuous wars caused heavy losses and eventually led to his downfall.
Despite the fall of his empire, Napoleon's legal and administrative reforms had a lasting impact on France and many other countries.
5. Examine the Causes of the French Revolution with Special Reference to the Emerging Social Classes. (5 Marks)
Answer: The French Revolution resulted from political, social, economic, and intellectual causes. A major factor was the emergence of the bourgeoisie, the educated middle class consisting of merchants, lawyers, doctors, and professionals.
Although economically strong, the bourgeoisie had little political power because important positions were reserved for the nobility. They demanded equal rights, political representation, and opportunities based on merit rather than birth.
The peasants suffered under heavy taxes and feudal dues, while urban workers faced unemployment and rising food prices. At the same time, the privileged clergy and nobility enjoyed tax exemptions and special rights.
Enlightenment ideas encouraged the bourgeoisie and other sections of society to challenge inequality and absolute monarchy. Combined with France's financial crisis and weak leadership under Louis XVI, these social tensions led to the outbreak of the French Revolution in 1789.