অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: 'উপযোগিতাবাদ' (Utilitarianism) দৰ্শনৰ মূল নীতিটো কি?

উত্তৰ: উপযোগিতাবাদৰ মূল ভেটি হ’ল সৰ্বাধিকসংখ্যক লোকৰ বাবে সৰ্বোচ্চ পৰিমাণৰ সুখ বা কল্যাণ সাধন কৰা।

প্ৰশ্ন ২: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে স্বাধীনতাৰ ধাৰণাটোক প্ৰধানকৈ কেইটা ভাগত ভগাইছে?

উত্তৰ: মিলে মানুহৰ স্বাধীনতাৰ পৰিসৰক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে— আত্মকেন্দ্ৰিক কাৰ্য (Self-regarding actions) আৰু পৰকেন্দ্ৰিক কাৰ্য (Other-regarding actions)।

প্ৰশ্ন ৩: মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্টে ৰচনা কৰা নাৰীবাদৰ এক যুগান্তকাৰী গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: ১৭৯২ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ নাম হ’ল— 'এ ভিন্ডিকেশ্বন অৱ দ্য ৰাইটছ অৱ ৱমেন' (A Vindication of the Rights of Woman)।

প্ৰশ্ন ৪: কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ মতে মানৱ ইতিহাসৰ মূল চালিকা শক্তি কি?

উত্তৰ: মাৰ্ক্সৰ ঐতিহাসিক বস্তুবাদ অনুসৰি, মানৱ সমাজৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু ইতিহাসৰ মূল চালিকা শক্তি হ’ল অৰ্থনৈতিক উৎপাদন প্ৰণালী আৰু শ্ৰেণী সংগ্ৰাম।

প্ৰশ্ন ৫: মাৰ্ক্সীয় দৰ্শনত 'উদ্বৃত্ত মূল্য' (Surplus Value) বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: শ্ৰমিকে কৰা শ্ৰমৰ প্ৰকৃত মূল্য আৰু মালিকপক্ষই তেওঁলোকক দিয়া মজুৰিৰ মাজত থকা যি ব্যৱধান বা লাভৰ অংশ, তাকে উদ্বৃত্ত মূল্য বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৬: আলেকজেণ্ড্ৰা কোলানটাই কোনখন দেশৰ এগৰাকী সৰবৰহী মাৰ্ক্সীয় নাৰীবাদী নেত্ৰী আছিল?

উত্তৰ: তেওঁ পূৰ্বৰ ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ (ৰাছিয়া) এগৰাকী অগ্ৰণী বিপ্লৱী আৰু কূটনীতিবিদ আছিল।

প্ৰশ্ন ৭: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে যুক্তৰাজ্যৰ সংসদত কোনটো বিশেষ অধিকাৰৰ সপক্ষে সজোৰে ওকালতি কৰিছিল?

উত্তৰ: মিলে ব্ৰিটিছ সংসদৰ সদস্য হৈ থকাৰ সময়ত মহিলাৰ সম-ভোটাধিকাৰ সাব্যস্ত কৰাৰ সপক্ষে বলিষ্ঠ যুক্তি দাঙি ধৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: কাৰ্ল মাৰ্ক্স আৰু ফ্ৰেডৰিক এংগেলছে একেলগে যুটীয়াভাৱে ৰচনা কৰা বিখ্যাত ইস্তহাৰখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: ১৮৪৮ চনত প্ৰকাশিত এই ঐতিহাসিক দলিপত্ৰখনৰ নাম হ’ল 'কমিউনিষ্ট মেনিফেষ্ট’' (The Communist Manifesto)।

প্ৰশ্ন ৯: মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্টে তদানীন্তন সমাজৰ কোনটো ব্যৱস্থাক নাৰীৰ উন্নতিৰ প্ৰধান হেঙাৰ বুলি গণ্য কৰিছিল?

উত্তৰ: তেওঁ পুৰুষতান্ত্ৰিক সামাজিক ব্যৱস্থা আৰু নাৰী শিক্ষাত থকা বৈষম্যমূলক নীতিসমূহক প্ৰধান হেঙাৰ বুলি ভাবিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: আলেকজেণ্ড্ৰা কোলানটাইৰ মতে নাৰীৰ প্ৰকৃত মুক্তি কেনেকৈ সম্ভৱ?

উত্তৰ: কোলানটাইৰ মতে, পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাৰ অন্ত পেলাই ঘৰুৱা কাম-কাজৰ সামাজিকীকৰণ কৰিলেহে নাৰীৰ প্ৰকৃত মুক্তি ঘটিব।

প্ৰশ্ন ১১: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ মতে কোনো এখন সুস্থ সমাজত কাৰ মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা থকাটো জৰুৰী?

উত্তৰ: মিলৰ মতে, সমাজৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ লোকৰ উপৰি সমাজৰ আটাইতকৈ সংখ্যালঘু বা আনকি এজনমাত্ৰ বিপৰীতধৰ্মী মত পোষণ কৰা ব্যক্তিৰো মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা থকা উচিত।

প্ৰশ্ন ১২: মাৰ্ক্সৰ 'সৰ্বহাৰাৰ একনায়কত্ববাদ' (Dictatorship of the Proletariat) ধাৰণাটোৱে কি সূচায়?

উত্তৰ: ই পুঁজিবাদৰ পতনৰ পাছত আৰু সাম্যবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ পূৰ্বৱৰ্তী সময়ছোৱাত শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এক অন্তৱৰ্তীকালীন ৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাক সূচায়।

প্ৰশ্ন ১৩: কোলানটাইয়ে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা বিশ্বৰ প্ৰথম মহিলা ৰাষ্ট্ৰদূত হিচাপে তেওঁৰ কূটনৈতিক দায়িত্ব ক’ত আছিল?

উত্তৰ: ছোভিয়েট চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে নৰৱেত সম্পূৰ্ণ কূটনৈতিক মান্যতাৰে ৰাষ্ট্ৰদূত হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: মাৰ্ক্সৰ দৰ্শনত 'নিসংগতা বা বিচ্ছিন্নতাবোধ' (Alienation) শব্দটোৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: পুঁজিবাদী উৎপাদন ব্যৱস্থাত কাম কৰোঁতে কৰোঁতে শ্ৰমিকে নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী, প্ৰকৃতি আৰু সমাজৰ পৰা মানসিকভাবে যি আঁতৰি যোৱা অনুভৱ কৰে, তাকে বিচ্ছিন্নতাবোধ বোলে।

প্ৰশ্ন ১৫: ফৰাচী দাৰ্শনিক ৰুছ’ৰ শিক্ষা সম্পৰ্কীয় ধাৰণাটোক কোনে কঠোৰভাৱে সমালোচনা কৰিছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চিন্তাবিদ মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্টে ৰুছ’ৰ নাৰী শিক্ষাক অৱনমিত কৰা চিন্তাধাৰাক তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছিল।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ মতে 'প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ'ৰ দুটা প্ৰধান সবাটোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ গুণ কি কি?

উত্তৰ: মিলৰ মতে গুণ দুটা হ’ল— প্ৰথমতে, ই নাগৰিকসকলৰ মাজত ৰাজনৈতিক সচেতনতা বৃদ্ধি কৰি তেওঁলোকৰ নৈতিক আৰু বৌদ্ধিক চৰিত্ৰ উন্নত কৰে; দ্বিতীয়তে, ই সমাজৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ২: মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্টে পুৰুষতন্ত্ৰৰ বিৰুদ্ধে নাৰীৰ কি কি 'বৈধ অধিকাৰ'ৰ হকে মাত মাতিছিল?

উত্তৰ: উলষ্টনক্ৰাফ্টে নাৰীৰ বাবে সম-অৰ্থনৈতিক আৰু বৃত্তিমূলক সুযোগৰ লগতে পুৰুষৰ সমকক্ষ যুক্তিসংগত শিক্ষা আহৰণৰ আইনী আৰু সামাজিক অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰাৰ হকে মাত মাতিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ 'দ্বান্দ্বিক বস্তুবাদ' (Dialectical Materialism) সূত্ৰটো চমুকৈ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: এই সূত্ৰ অনুসৰি, সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড পদাৰ্থ বা বস্তুৰ দ্বাৰা গঠিত। সমাজৰ প্ৰতিটো পৰিৱৰ্তন কোনো ঐশ্বৰিক শক্তিৰ দ্বাৰা নহয়, বৰং বস্তুগত ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়া আৰু বিপৰীতমুখী আৰ্থিক শক্তিৰ সংঘাত বা দ্বন্দ্বৰ মাজেৰেহে সংঘটিত হয়।

প্ৰশ্ন ৪: আলেকজেণ্ড্ৰা কোলানটাইৰ 'মুক্ত প্ৰেম' ধাৰণাটো কি আছিল?

উত্তৰ: কোলানটাইৰ মতে, প্ৰেম কেৱল কোনো অৰ্থনৈতিক চুক্তি বা পুৰুষৰ অধীনতাৰ পাশ হ’ব নালাগে। ই হ’ব লাগে সম্পূৰ্ণ সাম্যবাদী সমাজৰ ভেটিত গঢ়ি উঠা দুজন সম-অধিকাৰসম্পন্ন মুক্ত ব্যক্তিৰ মাজৰ আত্মিক আৰু আৱেগিক একাত্মতা।

প্ৰশ্ন ৫: মিলৰ উপযোগিতাবাদী তত্ত্বটো বেস্থামৰ তত্ত্বতকৈ কিদৰে পৃথক আছিল?

উত্তৰ: জেনেমী বেস্থামে সুখৰ কেৱল পৰিমাণগত (Quantitative) দিশটোক গুৰুত্ব দিছিল। কিন্তু মিলে সুখৰ গুণগত (Qualitative) পাৰ্থক্য স্বীকাৰ কৰি কৈছিল যে মানসিক বা বৌদ্ধিক সুখ শাৰীৰিক সুখতকৈ বহুত বেছি শ্ৰেষ্ঠ।

প্ৰশ্ন ৬: মাৰ্ক্সৰ মতে শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ ফলস্বৰূপে সমাজত কেনেধৰণৰ পৰিৱৰ্তন আহে?

উত্তৰ: মাৰ্ক্সৰ মতে, শ্ৰেণী সংগ্ৰামে সমাজক এক পুৰণি শোষণকাৰী ব্যৱস্থাৰ পৰা নতুন ব্যৱস্থালৈ লৈ যায়। যেনে— দাস সমাজৰ পৰা সামন্তবাদ, তাৰ পৰা পুঁজিবাদ আৰু অৱশেষত শ্ৰমিক বিপ্লৱৰ জৰিয়তে সমাজ এখন শ্ৰেণীহীন সাম্যবাদৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়।

প্ৰশ্ন ৭: মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্টৰ শিক্ষা দৰ্শনৰ মূল লক্ষ্য কি আছিল?

উত্তৰ: তেওঁৰ শিক্ষা দৰ্শনৰ মূল লক্ষ্য আছিল নাৰীক কেৱল পুৰুষৰ মনোৰঞ্জনৰ আহিলা হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পৰিৱৰ্তে, তেওঁলোকক যুক্তিবাদী, স্বাধীন মনোভাৱাপন্ন আৰু সমাজৰ এগৰাকী দায়িত্বশীল অৰ্ধাংশ হিচাপে গঢ়ি তোলা।

প্ৰশ্ন ৮: নিকোলাচ লেনিন আৰু আলেকজেণ্ড্ৰা কোলানটাইৰ মাজত থকা মতপাৰ্থক্যৰ দুটা কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: প্ৰথমতে, লেনিনে বলচেভিক দলৰ কঠোৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু দলীয় অনুশাসন বিচাৰিছিল, আনহাতে কোলানটাইয়ে শ্ৰমিক ইউনিয়নসমূহক অধিক স্বায়ত্তশাসন দিয়াৰ সপক্ষে আছিল। দ্বিতীয়তে, দলৰ ভিতৰত গণতান্ত্ৰিক স্বাধীনতাৰ প্ৰশ্নতো তেওঁলোকৰ মাজত মতবিৰোধ ঘটিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে নাৰী সমাজৰ পৰাধীনতাক কিয় গৰিহণা দিছিল?

উত্তৰ: মিলৰ মতে, নাৰীক গৃহকৰ্ম আৰু সামাজিকভাৱে বন্দী কৰি ৰখাটো কেৱল মানৱ অধিকাৰৰ উলংঘনেই নহয়, বৰং ই সমাজৰ আধা জনসংখ্যাৰ মেধা আৰু বুদ্ধিমত্তাক চিৰদিনৰ বাবে ব্যৰ্থ কৰি সমগ্ৰ মানৱ জাতিৰে প্ৰগতিৰ গতি লেহেমীয়া কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ১০: মাৰ্ক্সবাদী তত্ত্ব অনুসৰি 'ৰাষ্ট্ৰ' (State) নামৰ অনুষ্ঠানটোৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা?

উত্তৰ: মাৰ্ক্সবাদৰ মতে, ৰাষ্ট্ৰ কোনো জনকল্যাণকামী বা নিৰপেক্ষ অনুষ্ঠান নহয়। ই হৈছে শোষক শ্ৰেণী বা পুঁজিবাদীসকলৰ হাতত থকা এটা যন্ত্ৰ, যাৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে সৰ্বহাৰা শ্ৰমিক শ্ৰেণীক শাসন আৰু শোষণ কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: ঘৰুৱা কাম-কাজৰ সামাজিকীকৰণ (Socialization of Domestic Labour) সম্পৰ্কে কোলানটাইৰ মতামত কি আছিল?

উত্তৰ: কোলানটাইৰ মতে, ৰন্ধন, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু শিশুৰ লালন-পালনৰ দৰে পৰম্পৰাগত ঘৰুৱা কামবোৰ অকলশৰীয়া পৰিয়ালৰ দায়িত্ব নহৈ ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত সামূহিক পাকঘৰ, লণ্ড্ৰী আৰু শিশুগৃহৰ জৰিয়তে ৰাজহুৱা কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ১২: মিলৰ ৰাজনৈতিক ধাৰণাৰ দুটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: প্ৰথমতে, তেওঁৰ স্বাধীনতাৰ ধাৰণাটো অতি মাত্ৰাত ব্যক্তিবাদী আছিল, যিয়ে সমাজৰ সামূহিক স্বাৰ্থক কেতিয়াবা আওকাণ কৰে। দ্বিতীয়তে, মিলে উপনিবেশসমূহৰ অনগ্ৰসৰ লোকসকলক পূৰ্ণ গণতন্ত্ৰ বা স্বাধীনতা উপভোগ কৰাৰ বাবে উপযুক্ত বুলি গণ্য কৰা নাছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ 'শ্ৰেণী সংগ্ৰাম' (Class Struggle) ধাৰণাত থকা প্ৰধান শ্ৰেণী দুটা কি কি?

উত্তৰ: পুঁজিবাদী সমাজ ব্যৱস্থাত থকা মূল শ্ৰেণী দুটা হ’ল— প্ৰথমতে, বুৰ্জোৱা (Bourgeoisie) অৰ্থাৎ উৎপাদনৰ উপাদানসমূহৰ গৰাকী বা মালিক পক্ষ আৰু দ্বিতীয়তে, সৰ্বহাৰা (Proletariat) বা নিজৰ শ্ৰম বিক্ৰী কৰা শ্ৰমিক শ্ৰেণী।

প্ৰশ্ন ১৪: মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্টৰ মতে নাৰীৰ দুৰ্বল সামাজিক স্থিতিৰ বাবে সমাজৰ কোনটো কু-প্ৰথা দায়ী?

উত্তৰ: তেওঁৰ মতে, বাল্যকালৰে পৰা ছোৱালীক কেৱল শাৰীৰিক সৌন্দৰ্য আৰু আৱেগিক চাতুৰীৰ শিক্ষা দি পুৰুষৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হ’বলৈ বাধ্য কৰোৱা সামাজিক প্ৰথা আৰু কু-সংস্কাৰসমূহেই ইয়াৰ বাবে প্ৰধানকৈ দায়ী।

প্ৰশ্ন ১৫: ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ বিকাশত জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান কি?

উত্তৰ: মিলে ধ্ৰুপদী উদাৰতাবাদৰ সংকীৰ্ণ পৰিসৰ ভাঙি তাক মানৱতাবাদী ৰূপ দিছিল। মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা, সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ ৰক্ষা আৰু নাৰীবাদৰ প্ৰাৰম্ভিক বিকাশত তেওঁ যুগান্তকাৰী অৱদান আগবঢ়াই গৈছে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ 'স্বাধীনতা সম্পৰ্কীয় ধাৰণা' (Concept of Liberty) আৰু ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: উদাৰনৈতিক ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ বুৰঞ্জীত জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ ব্যক্তিস্বাধীনতাৰ তত্ত্ব এক অনন্য মাইলৰ খুঁটি। মিলে তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'অন লিবাৰ্টী'ত (On Liberty) উল্লেখ কৰিছে যে মানুহৰ স্বকীয়তা আৰু ব্যক্তিত্বৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ বাবে স্বাধীনতা এক অপৰিহাৰ্য উপাদান। ৰাষ্ট্ৰ বা সমাজে যুক্তিসংগত কাৰণ অবিহনে ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত জীৱনৰ সিদ্ধান্তসমূহত হস্তক্ষেপ কৰাটো অনুচিত।

মিলে মানুহৰ কাৰ্যকলাপক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰি স্বাধীনতাৰ পৰিসৰ নিৰূপণ কৰিছে— 

১/ আত্মকেন্দ্ৰিক কাৰ্য (Self-regarding actions): এইবোৰ হৈছে ব্যক্তিজনৰ এনে কিছুমান ব্যক্তিগত কাম, যাৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ কেৱল নিজৰ ওপৰতহে পৰে (যেনে— খাদ্য গ্ৰহণ, পোছাক পৰিধান বা ধৰ্মীয় বিশ্বাস)। মিলৰ মতে, এই ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিক সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা দিব লাগে আৰু ৰাষ্ট্ৰই ইয়াত হস্তক্ষেপ কৰা উচিত নহয়। 

২/ পৰকেন্দ্ৰিক কাৰ্য (Other-regarding actions): এই শ্ৰেণীৰ কাৰ্যই সমাজৰ আন ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা বা স্বাৰ্থত ব্যাঘাত জন্মাব পাৰে (যেনে— ৰাজহুৱা স্থানত অশান্তি সৃষ্টি কৰা)। এই ক্ষেত্ৰত মিলে সমাজৰ সুৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণক সমৰ্থন কৰিছে, যাক তেওঁৰ ‘অনিষ্ট সাধনৰ নীতি’ (Harm Principle) বুলিও জনা যায়।

প্ৰশ্ন ২: মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্টৰ নাৰীবাদী চিন্তাধাৰা আৰু তদানীন্তন পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজৰ বিৰুদ্ধে তেওঁ কৰা সমালোচনাৰ এক চমু খতিয়ান ডাঙি ধৰা।

উত্তৰ: মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্টক আধুনিক নাৰীবাদী ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ অন্যতম পথপ্ৰদৰ্শক বুলি গণ্য কৰা হয়। অষ্টাদশ শতিকাৰ ইউৰোপীয় সমাজত যেতিয়া নাৰীক কেৱল পুৰুষৰ আৱেগিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা এক সঁজুলি হিচাপে চোৱা হৈছিল, তেতিয়া তেওঁ সেই ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰ প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। তেওঁৰ মূল বক্তব্য আছিল যে নাৰীৰ দুৰ্বল সামাজিক স্থিতি কোনো প্ৰকৃতিপ্ৰদত্ত নিয়ম নহয়, বৰং ই পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজখনে কৃত্ৰিমভাৱে নিৰ্মাণ কৰা এক কুফল।

উলষ্টনক্ৰাফ্টৰ নাৰীবাদী দৰ্শনৰ প্ৰধান দিশসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ—

• ৰুছ’ৰ শিক্ষা দৰ্শনৰ বিৰোধিতা: ফৰাচী দাৰ্শনিক জঁ-জাক ৰুছ’ই তেওঁৰ ‘ইমাইল’ (Emile) গ্ৰন্থত নাৰীৰ বাবে যি আৱেগসৰ্বস্ব আৰু বশম্বদ শিক্ষাৰ ওকালতি কৰিছিল, উলষ্টনক্ৰাফ্টে তাক কঠোৰভাৱে খণ্ডন কৰে। তেওঁ কয় যে নাৰীকো পুৰুষৰ দৰেই যুক্তিনিষ্ঠ শিক্ষা প্ৰদান কৰিব লাগে।

• যুক্তিবাদৰ প্ৰয়োগ: তেওঁ যুক্তি দিছিল যে যদিহে ঈশ্বৰে পুৰুষ আৰু নাৰী উভয়কে বিবেক আৰু বুদ্ধি উপহাৰ দিছে, তেন্তে কেৱল পুৰুষেই জ্ঞান চৰ্চাৰ অধিকাৰী কিয় হ’ব? নাৰীকো নিজৰ ভাগ্য নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে স্বতন্ত্ৰতা দিব লাগিব।

• নাৰীৰ বৈধ অধিকাৰ: তেওঁ নাৰীৰ বাবে সম-অৰ্থনৈতিক সুযোগ, আইনী সুৰক্ষা আৰু স্বতন্ত্ৰ নাগৰিকত্বৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল, যাতে তেওঁলোকে কাৰো ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ মৰ্যাদাৰে জীয়াই থাকিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৩: কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ 'শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ ধাৰণা' (Concept of Class Struggle) আৰু ইতিহাসৰ অৰ্থনৈতিক বাখ্যাৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ সমগ্ৰ সমাজতাত্ত্বিক আৰু ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ তত্ত্ব। মাৰ্ক্স আৰু তেওঁৰ সহযোগী ফ্ৰেডৰিক এংগেলছে 'কমিউনিষ্ট মেনিফেষ্ট’'ত ঘোষণা কৰিছিল যে, "এতিয়ালৈকে বিদ্যমান সমগ্ৰ মানৱ সমাজৰ ইতিহাস হ’ল শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ ইতিহাস।" মাৰ্ক্সৰ এই ধাৰণাটো তেওঁৰ ইতিহাসৰ অৰ্থনৈতিক বা বাখ্যাৰ (Historical Materialism) সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে সাঙোৰ খাই আছে।

মাৰ্ক্সৰ মতে, সমাজৰ পৰিৱৰ্তন কোনো আধ্যাত্মিক বা ঐশ্বৰিক শক্তিৰ দ্বাৰা নহয়, বৰং বস্তুগত আৰু আৰ্থিক উপাদানৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়। সমাজৰ ইতিহাসক তেওঁ কেইবাটাও অৰ্থনৈতিক পৰ্যায়ত ভাগ কৰিছে— 

১/ দাস সমাজ: য’ত প্ৰভু আৰু দাস— এই দুই বিপৰীত শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হৈছিল। 

২/ সামন্তবাদী সমাজ: য’ত জমিদাৰ আৰু ভূমিহীন কৃষক বা আধিয়াৰসকলৰ মাজত শোষণ চলিছিল। 

৩/ পুঁজিবাদী সমাজ: উদ্যোগীকৰণৰ পাছত সমাজখন স্পষ্টভাৱে বুৰ্জোৱা (পুঁজিৰ গৰাকী) আৰু সৰ্বহাৰা (শ্ৰমিক শ্ৰেণী)— এই দুই মেৰুত বিভক্ত হৈ পৰে।

মাৰ্ক্সৰ বিশ্লেষণ অনুসৰি, উৎপাদনৰ আহিলাসমূহ যাৰ হাতত থাকে, তেওঁলোকেই সমাজৰ শাসক আৰু শোষক শ্ৰেণীত পৰিণত হয়। আনহাতে, যিসকল কেৱল শ্ৰমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, তেওঁলোক শোষিত হয়। এই দুই বিপৰীত স্বাৰ্থৰ শ্ৰেণীৰ মাজত ক্ৰমাগতভাৱে চলি থকা সংঘাতৰ বাবেই পুৰণি সমাজ ব্যৱস্থা ভাঙি এক নতুন সমাজ ব্যৱস্থাৰ জন্ম হয়। পুঁজিবাদী সমাজৰ চৰম শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ শেষ পৰিণতি হ’ব এক সৰ্বহাৰা বিপ্লৱ, যাৰ ফলত শ্ৰেণীহীন আৰু ৰাষ্ট্ৰহীন সাম্যবাদী সমাজ প্ৰতিষ্ঠা হ’ব।

প্ৰশ্ন ৪: আলেকজেণ্ড্ৰা কোলানটাইৰ 'মাৰ্ক্সীয় নাৰীবাদ' (Marxist Feminism) আৰু ঘৰুৱা কাম-কাজৰ সামাজিকীকৰণৰ ধাৰণাটো মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ অগ্ৰণী বিপ্লৱী আৰু বিশ্বৰ প্ৰথম মহিলা ৰাষ্ট্ৰদূত আলেকজেণ্ড্ৰা কোলানটাইয়ে উদাৰনৈতিক নাৰীবাদৰ পৰা আঁতৰি আহি এক সুকীয়া 'মাৰ্ক্সীয় নাৰীবাদ'ৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁ অনুভৱ কৰিছিল যে কেৱল আইনী অধিকাৰ বা ভোটাধিকাৰ পালেই নাৰীৰ প্ৰকৃত মুক্তি নাহে, কাৰণ নাৰীৰ শোষণে পুঁজিবাদী অৰ্থনীতিৰ সৈতে খোপনি পুতি আছে। পুঁজিবাদ আৰু পুৰুষতন্ত্ৰই মিলি নাৰীক দুগুণ শোষণ কৰে— এফালে কাৰখানাত কম মজুৰিৰে আৰু আনফালে ঘৰৰ ভিতৰত বিনা মজুৰিৰ শ্ৰমেৰে।

কোলানটাইৰ নাৰীবাদী দৰ্শনৰ আটাইতকৈ ব্যতিক্ৰমী দিশটো আছিল 'ঘৰুৱা কাম-কাজৰ সামাজিকীকৰণ' (Socialization of Domestic Labour)। ইয়াৰ মূল বাখ্যাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—

• পৰম্পৰাগত পৰিয়ালৰ ধাৰণাৰ পৰিৱৰ্তন: কোলানটাইৰ মতে, পুঁজিবাদী সমাজে নাৰীক ঘৰুৱা কাম (যেনে— ৰন্ধা-বঢ়া, ধোৱা-পখলা) আৰু শিশু লালন-পালনৰ মাজতে আবদ্ধ কৰি ৰাখে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক চেতনা লোপ পায়।

• ৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্তব্য হিচাপে গৃহকৰ্ম: তেওঁ প্ৰস্তাৱ দিছিল যে ঘৰুৱা কামবোৰ কোনো ব্যক্তিগত বা একক পৰিয়ালৰ দায়িত্ব হ’ব নালাগে। সাম্যবাদী ৰাষ্ট্ৰই বৃহৎ পৰিসৰত সামূ্হিক পাকঘৰ, ৰাজহুৱা লণ্ড্ৰী আৰু আধুনিক শিশু যত্ন কেন্দ্ৰ (Creches) স্থাপন কৰিব লাগে।

• আৰ্থিক স্বতন্ত্ৰতা: যেতিয়া এই কামবোৰৰ দায়িত্ব সমাজে ল’ব, তেতিয়া নাৰীসকল ঘৰৰ চাৰিবেৰৰ পৰা ওলাই আহি উৎপাদনমূলক কামত অংশ ল’ব পাৰিব আৰু পুৰুষৰ ওপৰত থকা তেওঁলোকৰ চিৰদিনীয়া অৰ্থনৈতিক নিৰ্ভৰশীলতাৰ ওৰ পৰিব।

প্ৰশ্ন ৫: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ 'প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ' (Representative Government) সম্পৰ্কীয় ধাৰণা আৰু ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'কনচিডাৰেশ্যনছ অন ৰিপ্ৰেজেণ্টেটিভ গভৰ্নমেণ্ট'ত (Considerations on Representative Government) গণতন্ত্ৰ আৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক শাসন ব্যৱস্থাৰ সপক্ষে এলানি গুৰুত্বপূৰ্ণ যুক্তি আগবঢ়াইছে। মিলৰ মতে, প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰেই হৈছে সৰ্বোত্তম শাসন ব্যৱস্থা, কাৰণ ই নাগৰিকসকলক শাসন কাৰ্যত পৰোক্ষভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সুযোগ দিয়ে। ইয়াৰ ফলত জনসাধাৰণৰ মাজত দেশপ্ৰেম, দায়িত্ববোধ আৰু নৈতিক চেতনা বৃদ্ধি পায়।

অৱশ্যে, মিলে এক অনিয়ন্ত্ৰিত বা সংখ্যাৰ সৰহীয়া গণতন্ত্ৰক সমৰ্থন কৰা নাছিল। তেওঁৰ এই ধাৰণাটোত কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ আৰু সীমাবদ্ধতা দেখা পোৱা যায়—

• সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ স্বেচ্ছাচাৰিতাৰ ভয়: মিলে আশংকা কৰিছিল যে গণতন্ত্ৰত কেৱল সংখ্যাৰ জোৰত সিদ্ধান্ত ল’লে সংখ্যালঘুসকলৰ অধিকাৰ খৰ্ব হ’ব পাৰে। ইয়াৰ প্ৰতিকাৰ স্বৰূপে তেওঁ ‘আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব’ (Proportional Representation) ব্যৱস্থাৰ পোষকতা কৰিছিল।

• শিক্ষাৰ চৰ্ত আৰু বহুমুখী ভোটদান: মিলে সকলোৰে বাবে সমান ভোটৰ অধিকাৰক সম্পূৰ্ণ সমৰ্থন কৰা নাছিল। তেওঁৰ মতে, যিসকল শিক্ষিত আৰু বুদ্ধিদীপ্ত, তেওঁলোকৰ ভোটৰ মূল্য অধিক হোৱা উচিত (Plural Voting), যাতে অজ্ঞ বা অশিক্ষিত লোকে শাসন ব্যৱস্থাটোক ভুল দিশলৈ পৰিচালিত কৰিব নোৱাৰে।

• সাম্ৰাজ্যবাদী সীমাবদ্ধতা: মিলৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এক ডাঙৰ সীমাবদ্ধতা আছিল যে তেওঁ এই উন্নত প্ৰতিনিধিত্বমূলক শাসন ব্যৱস্থাটো কেৱল ইউৰোপৰ তথাকথিত ‘সভ্য’ সমাজৰ বাবেহে উপযোগী বুলি ভাবিছিল। এছিয়া বা আফ্ৰিকাৰ ব্ৰিটিছ উপনিবেশসমূহৰ অনগ্ৰসৰ লোকসকলক তেওঁ তেতিয়াও স্ব-শাসনৰ বাবে অনুপযুক্ত বুলি গণ্য কৰিছিল।

Very Short Answer Questions (1 Mark Each)

1. Who was J. S. Mill?

Answer: J. S. Mill was a British philosopher and political thinker who supported liberty, democracy, and utilitarianism.

2. What is Utilitarianism?

Answer: Utilitarianism is the idea that the best action is the one that brings the greatest happiness to the greatest number of people.

3. What is meant by Liberty according to J. S. Mill?

Answer: Liberty means the freedom of individuals to think, speak, and act freely as long as they do not harm others.

4. Who was Mary Wollstonecraft?

Answer: Mary Wollstonecraft was an English writer and an early advocate of women's rights and education.

5. Which famous book was written by Mary Wollstonecraft?

Answer: A Vindication of the Rights of Woman.

6. What was the main demand of Mary Wollstonecraft?

Answer: She demanded equal education and equal rights for women.

7. Who was Karl Marx?

Answer: Karl Marx was a German philosopher, economist, and political thinker who developed the theory of Marxism.

8. What is Historical Materialism?

Answer: Historical Materialism is the theory that economic conditions shape society and historical change.

9. What is Class Struggle?

Answer: Class struggle is the conflict between different social classes over wealth, power, and resources.

10. According to Marx, which two classes existed in capitalist society?

Answer: The bourgeoisie and the proletariat.

11. What is the meaning of Bourgeoisie?

Answer: The bourgeoisie are the owners of industries, factories, and capital.

12. Who are the Proletariat?

Answer: The proletariat are workers who sell their labour for wages.

13. What is the Harm Principle?

Answer: It states that people should be free unless their actions cause harm to others.

14. What is Equality?

Answer: Equality means providing equal rights, opportunities, and treatment to all individuals.

15. What is Marxism?

Answer: Marxism is a political and economic theory that seeks a classless society based on social ownership of production.

Short Answer Questions (2 Marks Each)

1. Define Utilitarianism.

Answer: Utilitarianism is a moral philosophy developed mainly by Jeremy Bentham and J. S. Mill. It states that an action is right if it produces the greatest happiness for the greatest number of people.

2. What is the importance of Liberty according to J. S. Mill?

Answer: Mill believed liberty helps individuals develop their talents, express opinions freely, and contribute to social progress while respecting the rights of others.

3. Explain the Harm Principle.

Answer: The Harm Principle states that society can limit a person's freedom only to prevent harm to others. Personal choices that do not harm others should remain free.

4. Why is J. S. Mill considered a liberal thinker?

Answer: Mill supported individual freedom, freedom of speech, representative government, and equal rights, making him one of the leading liberal philosophers.

5. Why is Mary Wollstonecraft called a pioneer of women's rights?

Answer: She argued that women deserve equal education, equal opportunities, and equal legal rights, laying the foundation for modern feminism.

6. What were Mary Wollstonecraft's views on women's education?

Answer: She believed women should receive the same quality of education as men because education develops intelligence and independence.

7. State two contributions of Mary Wollstonecraft.

Answer: She promoted women's education and argued for equal civil and political rights for women.

8. Define Historical Materialism.

Answer: Historical Materialism is Marx's theory that changes in economic systems and methods of production are the main forces behind historical development.

9. What is meant by Class Struggle?

Answer: Class struggle refers to the continuous conflict between the ruling class, which owns wealth, and the working class, which provides labour.

10. Differentiate between Bourgeoisie and Proletariat.

Answer: The bourgeoisie own factories, industries, and capital, while the proletariat work for wages and do not own the means of production.

11. What is the main objective of Marxism?

Answer: Marxism aims to establish a classless society where wealth and resources are owned collectively rather than by private individuals.

12. Why did Marx criticize capitalism?

Answer: Marx believed capitalism created economic inequality by allowing a small group of owners to profit from the labour of workers.

13. How did Mill support freedom of expression?

Answer: Mill believed that free discussion allows truth to emerge, corrects mistakes, and encourages intellectual progress.

14. What are the basic ideas of Liberalism?

Answer: Liberalism supports individual liberty, equality before the law, democracy, human rights, and limited government.

15. How are Liberalism and Marxism different?

Answer: Liberalism emphasizes individual freedom and private property, whereas Marxism focuses on economic equality, collective ownership, and the abolition of class divisions.

5 Marks Questions with Answers :

1. Explain J. S. Mill's Theory of Utilitarianism and Liberty. (5 Marks)

Answer: J. S. Mill was one of the greatest liberal political thinkers of the nineteenth century. He developed the theory of Utilitarianism, which states that the best action is the one that produces the greatest happiness for the greatest number of people. Unlike Jeremy Bentham, Mill believed that happiness is not only about physical pleasure but also about intellectual and moral satisfaction. He argued that higher pleasures, such as education, knowledge, and moral values, are more important than lower pleasures. Mill also strongly defended individual liberty. In his famous work On Liberty, he explained that every person has the right to think, speak, and act freely, provided that these actions do not harm others. This idea is known as the Harm Principle. According to Mill, freedom of speech is essential because it allows people to express different opinions and helps society discover the truth. He believed that liberty encourages creativity, personal development, and democratic values.

In conclusion, J. S. Mill combined the principles of happiness and freedom. His ideas continue to influence modern democracy, human rights, and liberal political thought throughout the world.

2. Discuss Mary Wollstonecraft's Views on Women and Rights. (5 Marks)

Answer: Mary Wollstonecraft was an English writer and one of the earliest advocates of women's rights. Her famous book, A Vindication of the Rights of Woman (1792), argued that women should enjoy the same rights and educational opportunities as men. She believed that women were not naturally inferior to men; instead, their lack of education prevented them from achieving their full potential. Wollstonecraft emphasized that education is the foundation of equality. She argued that educated women could become responsible citizens, better mothers, and active participants in society. She opposed the traditional belief that women should only manage household duties. Instead, she demanded equal opportunities in education, employment, and public life. She also believed that women should have equal legal and civil rights. According to her, a just society cannot exist if half of its population is denied freedom and equality. Her ideas inspired later feminist movements that fought for women's voting rights, education, and political participation.

In conclusion, Mary Wollstonecraft laid the foundation for modern feminism by promoting equality, justice, and education for women. Her ideas continue to influence discussions on gender equality and human rights across the world.

3. Explain Karl Marx's Theory of Historical Materialism. (5 Marks)

Answer: Karl Marx developed the theory of Historical Materialism to explain how societies change over time. According to Marx, the economic system of a society is the main force that shapes its political institutions, culture, laws, and social relationships. He believed that history is driven by changes in the methods of production and ownership of property. Marx divided society into two parts: the economic base and the superstructure. The economic base includes land, labour, factories, and production, while the superstructure includes government, law, religion, and education. He argued that changes in the economic base eventually bring changes in the superstructure. Marx explained that human history has passed through several stages, including primitive communism, slavery, feudalism, capitalism, socialism, and finally communism. Each stage developed because of conflicts arising from economic conditions. Historical Materialism also emphasizes that economic inequality creates tension between social classes. These conflicts lead to social and political change.

In conclusion, Historical Materialism explains history through economic development rather than individual actions. It remains one of the most influential theories in political science, sociology, and history for understanding social transformation.

4. Explain Karl Marx's Theory of Class Struggle. (5 Marks)

Answer: The theory of Class Struggle is one of the central ideas of Karl Marx. According to Marx, every society is divided into different social classes based on ownership of wealth and the means of production. These classes have opposing interests, leading to continuous conflict throughout history. In capitalist society, Marx identified two major classes: the bourgeoisie, who own factories, industries, and capital, and the proletariat, who own only their labour and work for wages. Marx believed that the bourgeoisie exploit workers by paying them low wages while earning large profits from their labour. As exploitation increases, workers become aware of their common interests. This awareness, called class consciousness, encourages them to unite against exploitation. Marx believed that this struggle would eventually lead to a workers' revolution, the end of capitalism, and the establishment of socialism. Ultimately, society would become classless under communism, where resources are owned collectively and exploitation no longer exists.

In conclusion, Marx's theory of class struggle explains social conflict as the driving force of historical change. It remains an important concept for understanding inequality, labour movements, and economic systems.

5. Compare Liberalism and Marxism. (5 Marks)

Answer: Liberalism and Marxism are two important political ideologies, but they differ in their views on freedom, equality, property, and the role of the state. Liberalism, represented by thinkers like J. S. Mill, emphasizes individual liberty, democracy, equality before the law, and the protection of private property. Liberals believe that governments should protect individual rights while allowing people the freedom to pursue their own goals. Marxism, developed by Karl Marx, focuses on economic equality and collective ownership of the means of production. Marx argued that private property creates class divisions and exploitation. Therefore, he believed that capitalism should be replaced by socialism and eventually by a classless communist society. Liberalism supports gradual social reform through democratic institutions, while Marxism believes that revolutionary change is necessary to end class exploitation. Liberalism values individual rights above all, whereas Marxism gives priority to collective welfare and economic justice. Despite these differences, both ideologies seek to improve society. Liberalism promotes freedom and democracy, while Marxism aims to eliminate inequality and exploitation. Together, they have had a lasting influence on modern political thought and continue to shape political debates around the world.