পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠ্যক্ৰমটোত বিশ্বৰ দ্ৰুতগতিত বিকশিত হোৱা পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আৰু ইয়াৰ ভৌগোলিক তথা অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত প্ৰকৃতি সংৰক্ষণৰ আধাৰত গঢ়ি উঠা ‘পৰিৱেশ-পৰ্যটন’, ঐতিহ্য আৰু লোক-সংস্কৃতি প্ৰদৰ্শক ‘সাংস্কৃতিক পৰ্যটন’, আৰু ৰোমাঞ্চকৰ ক্ৰিয়াকলাপযুক্ত ‘দুঃসাহসিক পৰ্যটন’ৰ ধাৰণা দাঙি ধৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও, উন্নত চিকিৎসাৰ বাবে কৰা ‘চিকিৎসা পৰ্যটন’ আৰু ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ ‘তীৰ্থযাত্ৰা’ৰ গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ভৱিষ্যতৰ গোলকীয় সুৰক্ষাৰ বাবে ‘বহনক্ষম পৰ্যটন’ আৰু আধুনিক কৰ্পোৰেট জগতৰ বাবে অত্যন্ত লাভজনক ‘MICE পৰ্যটন’ৰ প্ৰাসংগিকতাও এই পাঠটিত সুন্দৰকৈ ফঁহিয়াই দেখুওৱা হৈছে। সংক্ষেপে, ই পৰ্যটন আৰু ভূগোলৰ এক অপূৰ্ব সংযোগ।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ প্ৰশ্ন: প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ ক্ষতি নকৰাকৈ প্ৰকৃতিৰ বুকুত ভ্ৰমণ কৰা পৰ্যটন ব্যৱস্থাটোক কি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: পৰিৱেশ-পৰ্যটন বা ইক'-টুৰিজিম (Eco-Tourism)।

২/ প্ৰশ্ন: গোলকীয় পৰ্যটন উদ্যোগত বহুলভাৱে ব্যৱহৃত 'MICE' শব্দটোৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: Meetings (সভা), Incentives (উদগনিমূলক ভ্ৰমণ), Conventions (সন্মিলন) আৰু Exhibitions (প্ৰদৰ্শনী)।

৩/ প্ৰশ্ন: কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ ঐতিহাসিক ঐতিহ্য, থলুৱা লোক-সংস্কৃতি আৰু জীৱনশৈলীৰ অভিজ্ঞতা লাভৰ বাবে কৰা যাত্ৰাক কি বোলে?

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক পৰ্যটন (Cultural Tourism)।

৪/ প্ৰশ্ন: উন্নত বা বিশেষ চিকিৎসা সেৱা গ্ৰহণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে নিজ বাসস্থানৰ পৰা অন্য ঠাইলৈ বা বিদেশলৈ কৰা ভ্ৰমণক কি শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়?

উত্তৰ: চিকিৎসা পৰ্যটন (Medical Tourism)।

৫/ প্ৰশ্ন: ধৰ্মীয় বিশ্বাস, আধ্যাত্মিক শান্তি আৰু পবিত্ৰ ধৰ্মীয় স্থানসমূহ দৰ্শন কৰাৰ উদ্দেশ্যে কৰা দীঘলীয়া যাত্ৰাক কি বুলা হয়?

উত্তৰ: তীৰ্থযাত্ৰা (Pilgrimage)।

৬/ প্ৰশ্ন: শাৰীৰিক সক্ষমতা আৰু মানসিক দৃঢ়তাৰ পৰীক্ষা লওঁতা হিচাপে ট্ৰেকিং, পৰ্বতাৰোহণ বা ৰাফটিং আদি ৰোমাঞ্চকৰ ক্ৰিয়াকলাপ জড়িত পৰ্যটনবিধ কি?

উত্তৰ: দুঃসাহসিক বা এডভেন্সাৰ পৰ্যটন (Adventure Tourism)।

৭/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ আৰু সমাজৰ ক্ষতি নকৰাকৈ ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদসমূহ সুৰক্ষিত ৰাখি পৰিচালনা কৰা পৰ্যটনৰ আধুনিক ধাৰণাটোক কি বোলে?

উত্তৰ: বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism)।

৮/ প্ৰশ্ন: কৰ্পোৰেট খণ্ডত কৰ্মচাৰীসকলৰ কৰ্মদক্ষতা বৃদ্ধিৰ বাবে কোম্পানীসমূহে পুৰস্কাৰ স্বৰূপে প্ৰদান কৰা ভ্ৰমণক MICE ৰ কোনটো আখৰে বুজায়?

উত্তৰ: 'I' আখৰটোৱে, যাৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ হ'ল Incentives (উদগনিমূলক ভ্ৰমণ)।

৯/ প্ৰশ্ন: বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ নদী দ্বীপ মাজুলীৰ সত্ৰীয়া সংস্কৃতি আৰু ৰাসোৎসৱ উপভোগ কৰিবলৈ অহা পৰ্যটন কোনবিধ পৰ্যটনৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ?

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক পৰ্যটন।

১০/ প্ৰশ্ন: কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানলৈ এক খড়্গযুক্ত গঁড় দৰ্শনৰ বাবে অহা দেশী-বিদেশী পৰ্যটকসকল মূলতঃ কোনবিধ পৰ্যটনৰ দ্বাৰা আকৰ্ষিত হয়?

উত্তৰ: প্ৰকৃতি পৰ্যটন বা ইক'-টুৰিজিম।

১১/ প্ৰশ্ন: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বা ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত বাণিজ্যিক লেনদেন আৰু নতুন সামগ্ৰীৰ প্ৰদৰ্শনৰ বাবে আয়োজিত মেলাসমূহ কোন পৰ্যটনৰ অংশ?

উত্তৰ: MICE পৰ্যটনৰ অন্তৰ্গত প্ৰদৰ্শনী (Exhibitions) পৰ্যটন।

১২/ প্ৰশ্ন: স্থানীয় সম্প্ৰদায়ৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতা আৰু প্ৰকৃতি সংৰক্ষণৰ মাজত সন্তুলন ৰক্ষা কৰা পৰ্যটনৰ মূল আধাৰ কি?

উত্তৰ: বহনক্ষম পৰ্যটন।

১৩/ প্ৰশ্ন: দক্ষিণ ভাৰতৰ কেৰালা ৰাজ্যলৈ পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদিক পুনৰুজ্জীৱন (Ayurvedic Rejuvenation) চিকিৎসাৰ বাবে বিদেশী লোকৰ আগমন ঘটাটো কি পৰ্যটন?

উত্তৰ: চিকিৎসা পৰ্যটন।

১৪/ প্ৰশ্ন: অসমৰ মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ মানাহ নদীত কৰা 'ৰিভাৰ ৰাফটিং' (River Rafting) ক কোন শ্ৰেণীৰ পৰ্যটন বুলিব পাৰি?

উত্তৰ: দুঃসাহসিক (এডভেন্সাৰ) পৰ্যটন।

১৫/ প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ প্ৰাচীনতম চহৰ বাৰাণসী (কাশী) অথবা উত্তৰাখণ্ডৰ চাৰিধাম যাত্ৰাক ভৌগোলিকভাৱে কি পৰ্যটন হিচাপে চিহ্নিত কৰা হয়?

উত্তৰ: তীৰ্থযাত্ৰা।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ-পৰ্যটন বা ইক'-টুৰিজিমৰ দুটা মূল ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ক) ই প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণত পোনপটীয়া অৰিহণা যোগায়।

খ) ই স্থানীয় জনসাধাৰণক পৰ্যটন প্ৰক্ৰিয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰি তেওঁলোকৰ অৰ্থনৈতিক দিশটো সবল কৰে।

২/ প্ৰশ্ন: সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে সমাজ এখনৰ ঐতিহ্য ৰক্ষাত কেনেকৈ সহায় কৰে?

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে কোনো এক অঞ্চলৰ প্ৰাচীন কলা, ঐতিহ্যবাহী স্থাপত্য, পৰম্পৰাগত উৎসৱ আৰু খাদ্যসম্ভাৰক বিশ্বদৰবাৰত পৰিচিত কৰায়। ইয়াৰ ফলত বিলুপ্তপ্ৰায় থলুৱা শিল্পসমূহ সংৰক্ষিত হোৱাৰ লগতে নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত স্ব-নিয়োজনৰ পথ মুকলি হয়।

৩/ প্ৰশ্ন: দুঃসাহসিক পৰ্যটন বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ দুটা জনপ্ৰিয় মাধ্যমৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: যি পৰ্যটনত শাৰীৰিক প্ৰত্যাহ্বান, উচ্চ বিপদাশংকা আৰু অপৰিচিত তথা দুৰ্গম প্ৰাকৃতিক অঞ্চলৰ ৰোমাঞ্চকৰ অভিজ্ঞতা সাঙুৰি লোৱা হয়, তাকে দুঃসাহসিক পৰ্যটন বোলে। ইয়াৰ দুটা মাধ্যম হ’ল— পৰ্বতাৰোহণ (Mountaineering) আৰু পেৰাগ্লাইডিং (Paragliding)।

৪/ প্ৰশ্ন: বৰ্তমান সময়ত চিকিৎসা পৰ্যটন দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: ক) নিজ দেশৰ তুলনাত অন্য ঠাইত অতি কম খৰচতে বিশ্বমানৰ আধুনিক চিকিৎসা সেৱা উপলব্ধ হোৱা।

খ) জটিল ৰোগ নিৰাময়ৰ বাবে উন্নত প্ৰযুক্তি আৰু বিশেষজ্ঞ চিকিৎসকৰ সেৱা অতি সহজে আৰু কম সময়ৰ ভিতৰত লাভ কৰা।

৫/ প্ৰশ্ন: গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) ধাৰণাটো কিয় অপৰিহাৰ্য?

উত্তৰ: অত্যধিক পৰ্যটকৰ আগমনে যাতে কোনো এখন স্থানৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ বিনষ্ট কৰিব নোৱাৰে আৰু স্থানীয় সমাজ-সংস্কৃতিলৈ ভাবুকি আনিব নোৱাৰে, তাৰ বাবে বহনক্ষম পৰ্যটন প্ৰয়োজনীয়। ই ভৱিষ্যতৰ বাবে সম্পদ সংৰক্ষণ কৰি দীৰ্ঘম্যাদী উপাৰ্জন নিশ্চিত কৰে।

৬/ প্ৰশ্ন: MICE পৰ্যটনে দেশ এখনৰ অৰ্থনৈতিক আন্তঃগাঁথনিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?

উত্তৰ: MICE পৰ্যটনে বিশ্বৰ প্ৰতিষ্ঠিত ব্যৱসায়ী, উদ্যোগপতি আৰু বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰ বিশেষজ্ঞসকলক একত্ৰিত কৰে। ইয়াৰ ফলত বিলাসী হোটেল, পৰিবহণ ব্যৱস্থা আৰু সন্মিলন কক্ষ আদিৰ দৰে উচ্চমানৰ আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশ ঘটে, যিয়ে দেশৰ অৰ্থনীতিলৈ বুজন পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বোৱাই আনে।

৭/ প্ৰশ্ন: ভৌগোলিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰা আৰু সাধাৰণ মনোৰঞ্জনমূলক পৰ্যটনৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰ: তীৰ্থযাত্ৰাৰ মূল চালিকা শক্তি হ’ল মানুহৰ অন্তৰ্নিহিত ধৰ্মীয় বিশ্বাস, আধ্যাত্মিক কৰ্তব্য আৰু মানসিক পবিত্ৰতা লাভৰ প্ৰয়াস। আনহাতে, সাধাৰণ পৰ্যটন মূলতঃ দৈনন্দিন ব্যস্ততাৰ পৰা আঁতৰি জিৰণি লোৱা, আমোদ-প্ৰমোদ কৰা বা নতুন ঠাই চোৱাৰ কৌতুহলৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

৮/ প্ৰশ্ন: উদগনিমূলক ভ্ৰমণ (Incentive Tourism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: বিভিন্ন কৰ্পোৰেট প্ৰতিষ্ঠান বা বাণিজ্যিক কোম্পানীসমূহে নিজৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ কৰ্মদক্ষতা বৃদ্ধিৰ বাবে বা নিৰ্ধাৰিত ব্যৱসায়িক লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ পুৰস্কাৰ স্বৰূপে নিজা খৰচত যি বিলাসী ভ্ৰমণ বা ছুটিৰ ব্যৱস্থা কৰে, তাকে উদগনিমূলক ভ্ৰমণ বোলা হয়।

৯/ প্ৰশ্ন: প্ৰকৃতি পৰ্যটনে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বিত্তীয় দিশটো কেনেকৈ সবল কৰে?

উত্তৰ: প্ৰকৃতি পৰ্যটনৰ বাবে অভয়াৰণ্য বা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানসমূহত প্ৰৱেশ শুল্ক, চাফাৰী মাচুল আদিৰ জৰিয়তে যি ৰাজহ সংগ্ৰহ হয়, সেই ধন বন্যপ্ৰাণীৰ সুৰক্ষা, বনকৰ্মীৰ দৰমহা আৰু প্ৰকৃতি সুৰক্ষাৰ বিভিন্ন প্ৰকল্পত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১০/ প্ৰশ্ন: MICE পৰ্যটনৰ অন্তৰ্গত 'সন্মিলন' (Conventions) আৰু 'সভা' (Meetings) ৰ মাজৰ মূল প্ৰভেদ কি?

উত্তৰ: 'সভা' (Meetings) সাধাৰণতে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ব্যৱসায়িক গোট বা সংগঠনৰ সীমিত সংখ্যক লোকৰ মাজত অন্তৰংগ তথা কম সময়ৰ বাবে অনুষ্ঠিত হয়। আনহাতে, 'সন্মিলন' (Conventions) এক বৃহৎ পৰিসৰত বিভিন্ন দেশ বা প্ৰান্তৰ শ শ প্ৰতিনিধিৰ অংশগ্ৰহণৰে কোনো এক উমৈহতীয়া গোলকীয় বিষয়ৰ বিস্তৃত চৰ্চাৰ বাবে আয়োজন কৰা হয়।

১১/ প্ৰশ্ন: থলুৱা গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ দুটা ইতিবাচক প্ৰভাৱ লিখা।

উত্তৰ: ক) ই স্থানীয় শিপিনী, হস্তশিল্পী আৰু লোক-শিল্পীসকলক নিজৰ গৃহভূমিতেই পোনপটীয়া উপাৰ্জনৰ সুযোগ দিয়ে।

খ) গ্ৰাম্য অঞ্চলত থকা গৃহ-নিবাস (Homestay) ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে পৰ্যটকক থলুৱা আতিথ্য প্ৰদান কৰি গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি টনকিয়াল কৰিব পাৰি।

১২/ প্ৰশ্ন: অসমৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতি অনুসৰি দুঃসাহসিক পৰ্যটনৰ সম্ভাৱনা থকা দুটা বিশেষ ক্ষেত্ৰৰ নাম উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ক) ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ইয়াৰ উত্তৰ পাৰৰ উপনৈসমূহৰ খৰস্ৰোতা অঞ্চলত জলক্ৰীড়া যেনে— ৰিভাৰ ৰাফটিং আৰু কায়াকিং (Kayaking)।

খ) ডিমা হাছাও আৰু কাৰ্বি আংলং জিলাৰ পাহাৰীয়া ভূ-প্ৰকৃতি ট্ৰেকিং (Trekking) আৰু পৰ্বতাৰোহণৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী।

১৩/ প্ৰশ্ন: বহনক্ষম পৰ্যটনৰ তিনিটা প্ৰধান স্তম্ভ বা আধাৰ কি কি?

উত্তৰ: বহনক্ষম পৰ্যটনৰ তিনিটা প্ৰধান স্তম্ভ হ’ল—

১/ পৰিৱেশগত ভাৰসাম্য ৰক্ষা (Environmental Sustainability),

২/ সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংহতি বজায় ৰখা (Socio-cultural Integrity), আৰু

৩/ দীৰ্ঘম্যাদী অৰ্থনৈতিক লাভালাভ (Economic Viability)।

১৪/ প্ৰশ্ন: চিকিৎসা পৰ্যটনৰ বিশ্ব মানচিত্ৰত ভাৰতবৰ্ষই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান লাভ কৰাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: ক) ভাৰতত থকা উন্নত কাৰিকৰী সঁজুলিৰে সমৃদ্ধ হাস্পতাল আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত চিকিৎসক তথা শৈল্য চিকিৎসকৰ সহজলভ্যতা।

খ) আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ সৈতে ভাৰতৰ প্ৰাচীন যোগ, আয়ুৰ্বেদ আৰু প্ৰাকৃতিক চিকিৎসা পদ্ধতিৰ এক সুন্দৰ সমন্বয়।

১৫/ প্ৰশ্ন: প্ৰদৰ্শনী পৰ্যটনে (Exhibition Tourism) বিভিন্ন উদ্যোগসমূহক নিজৰ সামগ্ৰীৰ বজাৰ সম্প্ৰসাৰণত কেনেকৈ সহায় কৰে?

উত্তৰ: প্ৰদৰ্শনী পৰ্যটনে সমগ্ৰ বিশ্বৰ উৎপাদনকাৰী, পাইকাৰী বিক্ৰেতা আৰু ক্ৰেতাসকলক একেখন মঞ্চতে মুখামুখি হোৱাৰ সুযোগ দিয়ে। ইয়াৰ জৰিয়তে উদ্যোগসমূহে তেওঁলোকৰ শেহতীয়া উদ্ভাৱন বা সামগ্ৰীসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰি থিতাতৈয়ে ডাঙৰ ডাঙৰ বাণিজ্যিক চুক্তি (B2B Deals) সম্পাদন কৰিবলৈ সমৰ্থ হয়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

১/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ-পৰ্যটন বা ইক’-টুৰিজিম (Eco-Tourism) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মূল নীতিসমূহ আৰু একবিংশ শতিকাত ইয়াৰ ভৌগোলিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

ধাৰণা: পৰিৱেশ-পৰ্যটন বা ইক’-টুৰিজিম হৈছে এনে এক দ্বায়িত্বশীল ভ্ৰমণ প্ৰক্ৰিয়া, য’ত পৰ্যটকে কোনো এক অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ ক্ষতি নকৰাকৈ প্ৰকৃতিৰ অনাবিল সৌন্দৰ্য উপভোগ কৰে। ই কেৱল প্ৰকৃতি দৰ্শনতে আৱদ্ধ নহয়, বৰং ইয়াৰ সৈতে স্থানীয় পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সুৰক্ষা আৰু থলুৱা মানুহৰ অৰ্থনৈতিক কল্যাণো জড়িত হৈ থাকে।

মূল নীতিসমূহ:

• ন্যূনতম প্ৰভাৱ: পৰ্যটকৰ কাৰ্যকলাপৰ দ্বাৰা প্ৰকৃতিৰ ওপৰত পৰা ঋণাত্মক প্ৰভাৱ (যেনে আৱৰ্জনা, শব্দ প্ৰদূষণ আদি) আটাইতকৈ কম কৰা।

• সংৰক্ষণৰ সজাগতা: প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ সুৰক্ষাৰ বাবে পৰ্যটক আৰু স্থানীয় সমাজ উভয়ৰে মাজত সজাগতা বৃদ্ধি কৰা।

• স্থানীয় অৰ্থনীতিলৈ অৰিহণা: পৰ্যটনৰ পৰা প্ৰাপ্ত আয়ৰ এক বুজন অংশ স্থানীয় সংৰক্ষণ প্ৰকল্প আৰু স্থানীয় লোকৰ জীৱন ধাৰণৰ মান উন্নত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা।

ভৌগোলিক গুৰুত্ব:

গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু দ্ৰুত নগৰীকৰণৰ যুগত ইক’-টুৰিজিমৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। ই স্পৰ্শকাতৰ ভৌগোলিক অঞ্চলসমূহ, যেনে— বৰ্ষাৰণ্য, নদী দ্বীপ (উদাহৰণস্বৰূপে অসমৰ মাজুলী বা আমাজান অৱবাহিকাৰ বনাঞ্চল) আৰু পাৰ্বত্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰক ধ্বংস হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। ই বন্যপ্ৰাণী আৰু মানুহৰ মাজৰ সংঘাত হ্ৰাস কৰি এক বহনক্ষম ভৌগোলিক ভাৰসাম্য বৰ্তাই ৰখাত সহায় কৰে।

২/ প্ৰশ্ন: সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে (Cultural Tourism) কোনো এখন সমাজৰ পৰম্পৰা আৰু গোলকীয় অৰ্থনীতিত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলায়? উদাহৰণসহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ:

সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ ভূমিকা: সাংস্কৃতিক পৰ্যটন হৈছে মানুহৰ এনে এক প্ৰবৃত্তি যিটোৱে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ অনন্য জীৱনশৈলী, স্থাপত্য, ধৰ্ম, শিল্পকলা আৰু উৎসৱ-পাৰ্বনসমূহক জানিবলৈ আৰু অনুভৱ কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে। ই সমাজ এখনক গোলকীয় মঞ্চত প্ৰতিষ্ঠা কৰাত এক শক্তিশালী অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে।

সমাজ আৰু পৰম্পৰাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ:

• ঐতিহ্যৰ পুনৰুজ্জীৱন: বহুত সময়ত আধুনিকতাৰ ধামখুমিয়াত হেৰাই যাব খোজা থলুৱা লোক-নৃত্য, লোক-সংগীত বা হস্তশিল্পসমূহ সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ বাবেই পুনৰ সজীৱ হৈ উঠে।

• সাংস্কৃতিক বিনিময়: ই পৰ্যটক আৰু স্থানীয় লোকৰ মাজত এক সুস্থ বুজাবুজিৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত বৰ্ণবাদ বা আঞ্চলিকতাবাদৰ দৰে সংকীৰ্ণ ধাৰণাসমূহ দূৰ হয়।

গোলকীয় অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ (উদাহৰণসহ):

সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে সেৱা খণ্ডক (Service Sector) চহকী কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতৰ ৰাজস্থানৰ ঐতিহাসিক দূৰ্গসমূহ, ইউৰোপৰ ইটালীৰ ৰোম চহৰৰ প্ৰাচীন ক'লচিয়াম (Colosseum) অথবা অসমৰ শিৱসাগৰৰ আহোম যুগৰ স্থাপত্যসমূহ চাবলৈ প্ৰতিবছৰে লাখ লাখ দৰ্শক আহে। ইয়াৰ ফলত হোটেল উদ্যোগ, পৰিবহণ আৰু হস্তশিল্পৰ বিশাল বজাৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) বৃদ্ধিত আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰা অৰ্জনত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

৩/ প্ৰশ্ন: দুঃসাহসিক বা এডভেন্সাৰ পৰ্যটন (Adventure Tourism) কি? ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰি ইয়াৰ সৈতে জড়িত থকা ভৌগোলিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

সংজ্ঞা: কোনো এক অপৰিচিত, দুৰ্গম আৰু ভৌগোলিকভাৱে প্ৰত্যাহ্বানমূলক অঞ্চললৈ গৈ শাৰীৰিক সক্ষমতা আৰু মানসিক সাহসৰ পৰীক্ষা লৈ কৰা ৰোমাঞ্চকৰ ভ্ৰমণকে দুঃসাহসিক বা এডভেন্সাৰ পৰ্যটন বোলে।

শ্ৰেণীবিভাজন: দুঃসাহসিক পৰ্যটনক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি—

১/ কঠিন দুঃসাহসিক পৰ্যটন (Hard Adventure): য’ত অতি উচ্চ পৰ্যায়ৰ বিপদাশংকা আৰু পেছাদাৰী প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন হয়। যেনে— হিমালয় পৰ্বতমালাৰ এভাৰেষ্ট শৃংগ আৰোহণ (Mountaineering), গভীৰ সাগৰৰ তলত স্কুবা ডাইভিং (Scuba Diving) আদি।

২/ কোমল দুঃসাহসিক পৰ্যটন (Soft Adventure): য’ত বিপদাশংকা তুলনামূলকভাৱে কম আৰু সাধাৰণ লোকেও অংশ ল’ব পাৰে। যেনে— বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যত ট্ৰেকিং (Trekking) কৰা, পাহাৰীয়া নদীৰ শান্ত সোঁতত কায়াকিং কৰা আদি।

ভৌগোলিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ:

এডভেন্সাৰ পৰ্যটন সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ ভৌগোলিক অৱয়ব আৰু জলবায়ুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

• বতৰৰ অনিশ্চয়তা: পাহাৰীয়া অঞ্চলত হঠাতে হোৱা ভূমিস্খলন, ডাৱৰ বিস্ফোৰণ (Cloudburst) বা তুষাৰ ধুমুহাই পৰ্যটকৰ জীৱন বিপন্ন কৰিব পাৰে।

• পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ক্ষতি: দুৰ্গম অঞ্চললৈ মানুহৰ যাতায়াত বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত সেই ঠাইৰ কুমাৰী প্ৰকৃতি (Virgin Nature) দূষিত হয় আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য হেৰাই যায়।

৪/ প্ৰশ্ন: বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) বুলিলে কি বুজা? ভৱিষ্যতৰ গোলকীয় পৰ্যটন উদ্যোগত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা ফঁহিয়াই লিখা।

উত্তৰ:

বহনক্ষম পৰ্যটনৰ মূল অৰ্থ: বহনক্ষম পৰ্যটন হৈছে এনে এক পৰিকল্পিত ব্যৱস্থা, যাৰ জৰিয়তে বৰ্তমান সময়ৰ পৰ্যটক, পৰ্যটন উদ্যোগ আৰু স্থানীয় সমাজৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবেও প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক সম্পদসমূহ অক্ষত অৱস্থাত সংৰক্ষণ কৰা হয়। ই হঠাতে হোৱা অনিয়ন্ত্ৰিত বাণিজ্যিকীকৰণৰ বিপৰীতে এক সুদূৰপ্ৰসাৰী দৃষ্টিভংগী।

ভৱিষ্যতৰ গোলকীয় পৰ্যটন উদ্যোগত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা:

বৰ্তমান সময়ত ‘অত্যধিক পৰ্যটন’ বা ওভাৰ-টুৰিজিম (Over-tourism) এক ডাঙৰ সমস্যা হৈ পৰিছে। ইয়াৰ বাবে বহনক্ষম আৰ্হিটো অতি প্ৰাসংগিক:

• সম্পদ সংৰক্ষণ: ই কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট পৰ্যটন স্থলীৰ কঢ়িওৱা ক্ষমতা (Carrying Capacity) নিৰ্ধাৰণ কৰে, যাতে ক্ষমতাৰ অধিক পৰ্যটকে পৰিৱেশ তন্ত্ৰ নষ্ট কৰিব নোৱাৰে।

• অৰ্থনৈতিক স্থায়িত্ব: এই ব্যৱস্থাত হোৱা লাভাংশ কেৱল ডাঙৰ কৰ্পোৰেট প্ৰতিষ্ঠানে নাপায়, বৰং স্থানীয় গ্ৰাম্য হোম-ষ্টে’ (Homestay) বা থলুৱা গাইডসকলৰ মাজলৈ যায়। ইয়াৰ ফলত অৰ্থনীতি দীৰ্ঘদিন ধৰি সুস্থিৰ হৈ থাকে।

• সাংস্কৃতিক সুৰক্ষা: ই গোলকীয় সংস্কৃতিৰ গ্ৰাসৰ পৰা থলুৱা সমাজৰ স্বকীয়তাক সুৰক্ষিত কৰে। সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, ভৱিষ্যতে যদি পৰ্যটন উদ্যোগ জীয়াই ৰাখিব লগা হয়, তেন্তে বহনক্ষমতাৰ বাহিৰে দ্বিতীয় কোনো বিকল্প নাই।

৫/ প্ৰশ্ন: আধুনিক গোলকীয় বাণিজ্য আৰু পৰ্যটনত MICE (Meetings, Incentives, Conventions, and Exhibitions) পৰ্যটনৰ ভূমিকা আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

MICE পৰ্যটনৰ ভূমিকা: MICE হৈছে আধুনিক পৰ্যটন উদ্যোগৰ আটাইতকয়ে দ্ৰুতগতিত বিকাশশীল আৰু সৰ্বাধিক উপাৰ্জনকাৰী এটা বিশেষ অংশ। ই সাধাৰণ অৱকাশকালীন পৰ্যটন নহয়, বৰং ই সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৱসায়, বাণিজ্য, শিক্ষা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্কৰ সৈতে জড়িত এক বিশেষ প্ৰকাৰৰ কৰ্পোৰেট পৰ্যটন (Corporate Tourism)।

প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:

• উচ্চ অৰ্থনৈতিক প্ৰমূল্য (High Yield): MICE পৰ্যটনৰ অন্তৰ্গত ভ্ৰমণ কৰা প্ৰতিনিধিসকলৰ ব্যয় কৰাৰ ক্ষমতা সাধাৰণ পৰ্যতকতকৈ বহু বেছি। তেওঁলোকে বিলাসী হোটেল, উচ্চমানৰ পৰিবহণ আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰে।

• ঋতুভিত্তিক নহয় (Non-Seasonal): সাধাৰণ পৰ্যটন বতৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে (যেনে শীতকাল বা গৰমৰ বন্ধ), কিন্তু MICE পৰ্যটন বৰ্ষটোৰ যিকোনো সময়তে ব্যৱসায়িক প্ৰয়োজন অনুসৰি অনুষ্ঠিত হ’ব পাৰে।

• আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশ: ইয়াৰ বাবে চহৰসমূহত অতি উচ্চমানৰ সন্মিলন কক্ষ (Convention Centers), ফাইভ-ষ্টাৰ হোটেল আৰু উন্নত যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন হয়।

গোলকীয় বাণিজ্যত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:

MICE পৰ্যটনে গোলকীয়ীকৰণক খৰতকীয়া কৰে। বিশ্বৰ ডাঙৰ ডাঙৰ চহৰসমূহ, যেনে— ছিংগাপুৰ, ডুবাই, বা ভাৰতৰ নতুন দিল্লী আৰু মুম্বাই আদি চহৰসমূহ আজি গোলকীয় MICE হাব (Hub) লৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে বিভিন্ন দেশৰ মাজত নতুন বাণিজ্যিক চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়, প্ৰযুক্তিৰ আদান-প্ৰদান ঘটে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিনিয়োগৰ নতুন দ্বাৰ মুকলি হয়।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

Q1. What is Nature Tourism?

Answer: Nature tourism is travel to natural areas to enjoy landscapes, wildlife, forests, rivers, mountains, and other natural attractions.

Q2. What is Eco-Tourism?

Answer: Eco-tourism is responsible travel to natural areas that conserves the environment and benefits local communities.

Q3. Who is called an eco-tourist?

Answer: An eco-tourist is a traveller who visits natural areas while respecting the environment and local culture.

Q4. What is biodiversity?

Answer: Biodiversity is the variety of plants, animals, and microorganisms found in a particular region.

Q5. Name one objective of eco-tourism.

Answer: One major objective is to conserve natural resources and biodiversity.

Q6. Which type of tourism focuses on environmental conservation?

Answer: Eco-tourism focuses on environmental conservation.

Q7. Name one popular eco-tourism destination in India.

Answer: Kaziranga National Park in Assam is a famous eco-tourism destination.

Q8. What is a protected area?

Answer: A protected area is a region reserved for conserving wildlife and natural ecosystems.

Q9. What is sustainable use of natural resources?

Answer: It means using natural resources without reducing their availability for future generations.

Q10. Mention one activity of nature tourism.

Answer: Bird watching is a common activity in nature tourism.

Q11. Why is wildlife important for eco-tourism?

Answer: Wildlife attracts tourists and promotes biodiversity conservation.

Q12. What is environmental awareness?

Answer: Environmental awareness means understanding and protecting the natural environment.

Q13. What is a national park?

Answer: A national park is a protected area established for conserving wildlife and ecosystems.

Q14. Give one benefit of eco-tourism to local people.

Answer: It creates employment and income opportunities for local communities.

Q15. What is conservation?

Answer: Conservation is the protection and proper management of natural resources.

Part B – Short Answer Questions (2 Marks)

Q1. Define Nature Tourism.

Answer: Nature tourism refers to travelling to natural environments such as forests, mountains, rivers, beaches, and wildlife sanctuaries for recreation, education, and appreciation of nature. It promotes awareness about the importance of conserving natural resources.

Q2. Define Eco-Tourism.

Answer: Eco-tourism is responsible travel to natural areas that protects the environment, conserves biodiversity, and improves the well-being of local communities. It encourages environmentally friendly tourism practices.

Q3. Mention two objectives of eco-tourism.

Answer: The main objectives are to conserve natural ecosystems and biodiversity, and to provide economic benefits to local communities through responsible tourism activities while creating environmental awareness among visitors.

Q4. State two characteristics of eco-tourism.

Answer: Eco-tourism is environmentally responsible and supports conservation. It also promotes respect for local culture and encourages tourists to minimize their impact on nature.

Q5. Write two differences between Nature Tourism and Eco-Tourism.

Answer: Nature tourism mainly focuses on enjoying natural attractions, whereas eco-tourism combines nature appreciation with environmental conservation. Eco-tourism also emphasizes community participation and sustainable development.

Q6. Why is biodiversity important in eco-tourism?

Answer: Biodiversity provides attractive natural habitats and wildlife for tourists. It also maintains ecological balance, making eco-tourism both educational and environmentally significant.

Q7. Mention two benefits of eco-tourism.

Answer: Eco-tourism generates employment for local people and supports conservation of forests and wildlife. It also increases environmental awareness among tourists.

Q8. What are the responsibilities of an eco-tourist?

Answer: An eco-tourist should avoid littering, respect wildlife, conserve natural resources, follow park regulations, and support local communities by purchasing local products and services.

Q9. Explain the role of local communities in eco-tourism.

Answer: Local communities provide accommodation, guiding services, handicrafts, and cultural experiences. Their participation helps conserve natural resources while improving their income and livelihoods.

Q10. Name two eco-tourism activities.

Answer: Bird watching and nature trekking are popular eco-tourism activities. Wildlife photography and nature interpretation are also common.

Q11. Why are protected areas important for eco-tourism?

Answer: Protected areas conserve wildlife, forests, and biodiversity. They also provide opportunities for education, research, and responsible tourism.

Q12. State two environmental impacts of uncontrolled tourism.

Answer: Uncontrolled tourism may cause pollution, habitat destruction, loss of biodiversity, and excessive pressure on natural resources.

Q13. Mention two eco-tourism destinations in India.

Answer: Kaziranga National Park in Assam and Periyar National Park in Kerala are well-known eco-tourism destinations.

Q14. How does eco-tourism support sustainable development?

Answer: Eco-tourism promotes conservation, generates local employment, and encourages the responsible use of natural resources, ensuring benefits for both present and future generations.

Q15. Why is environmental education important in eco-tourism?

Answer: Environmental education helps tourists understand the value of nature, encourages responsible behaviour, and promotes long-term conservation of ecosystems and biodiversity.

5 Important Long Questions and Answer : 

Q1. Define Nature Tourism. Explain its characteristics and importance.

Answer: Nature tourism refers to travelling to natural areas such as forests, mountains, rivers, deserts, beaches, national parks, and wildlife sanctuaries for recreation, education, and appreciation of nature. It allows visitors to experience the beauty of the natural environment while promoting awareness of environmental conservation.

Characteristics:

• Focuses on natural landscapes and biodiversity.
• Encourages outdoor recreational activities.
• Promotes environmental education.
• Supports conservation of natural resources.
• Provides opportunities for wildlife observation.

Importance:

Nature tourism generates employment and income for local communities through guiding, accommodation, transport, and handicrafts. It also promotes environmental awareness and encourages the protection of forests, wildlife, and ecosystems. Responsible nature tourism contributes to sustainable development by balancing economic growth with environmental conservation. India has several famous nature tourism destinations such as Kaziranga National Park, Jim Corbett National Park, and Sundarbans National Park.

Q2. What is Eco-Tourism? Discuss its principles and objectives.

Answer: Eco-tourism is a form of responsible tourism that involves travelling to natural areas while conserving the environment and improving the well-being of local people. It aims to minimize the negative impacts of tourism and promote sustainable development.

Principles of Eco-Tourism:

• Conservation of biodiversity.
• Responsible use of natural resources.
• Respect for local culture and traditions.
• Participation of local communities.
• Environmental education for tourists.
• Reduction of pollution and waste.

Objectives:

• Protect natural ecosystems.
• Generate income for local communities.
• Increase awareness about environmental conservation.
• Encourage sustainable tourism practices.
• Preserve wildlife and cultural heritage.

Eco-tourism benefits both nature and society by creating employment opportunities, supporting conservation projects, and ensuring that tourism activities do not harm the environment.

Q3. Explain the benefits and challenges of Eco-Tourism.

Answer: Eco-tourism offers several environmental, economic, and social benefits. It helps conserve forests, wildlife, and biodiversity while creating employment opportunities for local communities. Income earned from eco-tourism supports conservation programmes, infrastructure development, and environmental education. It also encourages visitors to respect nature and local traditions.

However, eco-tourism also faces several challenges. Unplanned tourism development can damage fragile ecosystems and disturb wildlife. Excessive tourist numbers may cause pollution, waste generation, and habitat destruction. Lack of environmental awareness, inadequate infrastructure, and weak management reduce the effectiveness of eco-tourism. Commercialization may also threaten local culture and traditions.

To overcome these challenges, proper planning, strict environmental regulations, community participation, and responsible tourist behaviour are essential. Sustainable management ensures that eco-tourism continues to benefit both the environment and local people.

Q4. Discuss the role of local communities in the development of Eco-Tourism.

Answer: Local communities play a vital role in the success of eco-tourism. Their participation helps conserve natural resources while improving their livelihoods. Community members provide accommodation, food services, transportation, guiding, handicrafts, and cultural performances for visitors.

When local people benefit economically from tourism, they become more interested in protecting forests, wildlife, and biodiversity. Their traditional knowledge also helps visitors understand local ecosystems and cultural heritage. Community participation reduces conflicts between conservation and development and promotes sustainable resource management.

Governments and tourism organizations should provide training, financial support, and awareness programmes to strengthen community participation. Eco-tourism is most successful when local communities are active partners in planning, managing, and benefiting from tourism activities.

Q5. Explain the significance of Nature Tourism in sustainable development.

Answer: Nature tourism contributes significantly to sustainable development by balancing environmental conservation, economic growth, and social welfare. It creates employment opportunities in rural and remote areas through tourism-related services such as hotels, transport, guiding, and handicrafts.

Nature tourism encourages the conservation of forests, wildlife, wetlands, and protected areas because these resources attract visitors. It promotes environmental education and increases awareness about biodiversity conservation among tourists and local residents.

The revenue generated through nature tourism supports conservation projects and improves local infrastructure. It also preserves traditional knowledge and cultural values associated with natural landscapes.

However, sustainable planning is essential to prevent environmental degradation. Proper waste management, visitor control, and community participation ensure that natural resources remain protected for future generations. Thus, nature tourism is an important tool for achieving sustainable development while maintaining ecological balance.