অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা)
১. ধ্ৰুপদী উদাৰতাবাদৰ পিতৃ বুলি কাক কোৱা হয়? [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: জন লকক (John Locke) ধ্ৰুপদী উদাৰতাবাদৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।
২. 'A Vindication of the Rights of Woman' গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল? [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: মেৰী ৱলষ্টনক্ৰাফটে (Mary Wollstonecraft)।
৩. তলত উল্লেখ কৰা কোনজন উদাৰতাবাদী চিন্তাবিদ নহয়— John Locke, J. S. Mill, John Rawls, Karl Marx? [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: কাৰ্ল মাৰ্ক্স (Karl Marx)।
৪. এগৰাকী প্ৰখ্যাত উদাৰবাদী নাৰীবাদী চিন্তাবিদৰ নাম লিখা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: মেৰী ৱলষ্টনক্ৰাফট (Mary Wollstonecraft)।
৫. 'The Communist Manifesto' গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: কাৰ্ল মাৰ্ক্স আৰু ফ্ৰেডৰিক এংগেলছে।
৬. ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ কোনটো দৃষ্টিভংগীয়ে 'বাস্তৱিক তথ্য'তকৈ 'আদৰ্শ আৰু মূল্যবোধ'ৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে?
উত্তৰ: নীতিগত বা আদৰ্শগত দৃষ্টিভংগীয়ে (Normative Approach)।
৭. অভিজ্ঞতাবাদী/প্ৰত্যক্ষবাদী (Empirical) দৃষ্টিভংগীৰ মূল ভিত্তি কি?
উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ পৰ্যবেক্ষণ, বাস্তৱিক তথ্য আৰু বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষণ।
৮. 'ব্যক্তিগত বিষয়বোৰেই ৰাজনৈতিক' (The Personal is Political)— এই বিখ্যাত শ্লোগানটো কোনটো তত্ত্বৰ লগত জড়িত?
উত্তৰ: নাৰীবাদ (Feminism)।
৯. 'The Second Sex' গ্ৰন্থখনৰ লেখিকা কোন?
উত্তৰ: চিমোন দ্য বোভোৱাৰ (Simone de Beauvoir)।
১০. উত্তৰ-আধুনিকতাবাদৰ (Post-modernism) এগৰাকী মুখ্য তাত্ত্বিকৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: মিচেল ফুকো (Michel Foucault)।
১১. ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগীৰ (Historical Approach) এজন প্ৰধান সমৰ্থকৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: জৰ্জ এইচ. চাবাইন (George H. Sabine) বা মেকিয়াভেলি।
১২. উদাৰতাবাদৰ মূল ভেটি বা কেন্দ্ৰবিন্দু কি?
উত্তৰ: ব্যক্তি স্বাধীনতা আৰু ব্যক্তিৰ অধিকাৰ।
১৩. মাৰ্ক্সীয় তত্ত্বৰ মতে সমাজ পৰিৱৰ্তন আৰু মানৱ ইতিহাসৰ চালিকা শক্তি কি?
উত্তৰ: শ্ৰেণী সংগ্ৰাম (Class Struggle)।
১৪. উত্তৰ-আধুনিকতাবাদী তত্ত্বই 'ক্ষমতা'ক (Power) কিদৰে ব্যাখ্যা কৰে?
উত্তৰ: ক্ষমতা কেৱল ৰাষ্ট্ৰতে সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ সমাজৰ সকলো সম্পৰ্ক আৰু ভাষা-জ্ঞানৰ মাজত বিকেন্দ্ৰীকৃত হৈ থাকে।
১৫. 'লেছেছ-ফেয়াৰ' (Laissez-faire) নীতিৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো ধৰণৰ হস্তক্ষেপ নকৰা নীতি।
৫০ শব্দৰ চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা)
১. ধ্ৰুপদী উদাৰতাবাদ আৰু আধুনিক উদাৰতাবাদৰ মাজৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ:
ধ্ৰুপদী উদাৰতাবাদে ৰাষ্ট্ৰৰ নূন্যতম ভূমিকাক সমৰ্থন কৰে আৰু নেতিবাচক স্বাধীনতাত বিশ্বাস কৰে।
বিপৰীতে, আধুনিক উদাৰতাবাদে সমাজ কল্যাণ, সামাজিক ন্যায় আৰু দুখীয়া শ্ৰেণীৰ বিকাশৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰৰ ধনাত্মক হস্তক্ষেপক সমৰ্থন জনায়।
২. নাৰীবাদৰ দুটা মূল বিষয়বস্তু বা বৈশিষ্ট্য লিখা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ:
পিতৃতন্ত্ৰৰ বিৰোধিতা: পুৰুষকেন্দ্ৰিক সামাজিক গাঁথনি আৰু বৈষম্যমূলক মানসিকতা নাইকিয়া কৰা।
লিংগ সমতা: শিক্ষা, ৰাজনীতি, আৰু অৰ্থনীতিকে ধৰি সকলো ক্ষেত্ৰতে নাৰীক পুৰুষৰ সমমৰ্যাদা আৰু সমান অধিকাৰ প্ৰদান কৰা।
৩. ঐতিহাসিক বস্তুবাদৰ ওপৰত এটি চমু টোকা লিখা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: ঐতিহাসিক বস্তুবাদ হ’ল কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ ইতিহাস ব্যাখ্যাৰ এক বৈজ্ঞানিক ধাৰণা। তেওঁৰ মতে, মানৱ সমাজৰ বিকাশ আৰু ইতিহাসৰ মূল চালিকা শক্তি হৈছে উৎপাদন প্ৰণালী আৰু অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা; কোনো আধ্যাত্মিক বা ধাৰ্মিক চিন্তা নহয়।
৪. নাৰীবাদৰ দ্বিতীয় ঢৌ (Second Wave of Feminism) বুলিলে কি বুজা? [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: ১৯৬০ৰ দশকৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা নাৰীবাদী আন্দোলনক দ্বিতীয় ঢৌ বোলা হয়। ই কেৱল ভোটদান বা আইনী অধিকাৰতে সীমাবদ্ধ নাছিল; বৰঞ্চ পৰিয়ালৰ ভিতৰত হোৱা বৈষম্য, শ্ৰমৰ বিভাজন, যৌন নিৰ্যাতন আৰু ব্যক্তিগত জীৱনৰ সমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।
৫. ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ নীতিগত/আদৰ্শগত (Normative) দৃষ্টিভংগী কি?
উত্তৰ: নীতিগত দৃষ্টিভংগী হৈছে ৰাজনীতি অধ্যয়নৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতি, যিয়ে 'সমাজখন কি হোৱা উচিত' (What ought to be) তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াত ন্যায়, স্বাধীনতা, সমতা আৰু নৈতিক আদৰ্শৰ দৰে মূল্যবোধসমূহ যুক্তিসঙ্গতভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হয়।
৬. ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগীৰ (Historical Approach) মূল ধাৰণা কি?
উত্তৰ: ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগী অনুসৰি কোনো ৰাজনৈতিক ধাৰণা বা চিন্তাক সঠিকভাৱে বুজিবলৈ হ’লে তাৰ ঐতিহাসিক পটভূমি জনাটো প্ৰয়োজনীয়। অতীতৰ ঘটনা, পৰিৱেশ আৰু পৰিস্থিতিৰ আধাৰত বৰ্তমানৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা আৰু তত্ত্বসমূহ অধ্যয়ন কৰাই ইয়াৰ উদ্দেশ্য।
৭. প্ৰত্যক্ষবাদী বা অভিজ্ঞতাবাদী (Empirical) দৃষ্টিভংগী বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষবাদী দৃষ্টিভংগীয়ে কোনো কাল্পনিক বা নৈতিক মূল্যবোধৰ পৰিৱৰ্তে বাস্তৱিক তথ্য, পৰ্যবেক্ষণ আৰু বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰাজনৈতিক পৰিঘটনা বিশ্লেষণ কৰে। ই 'কি হোৱা উচিত'তকৈ 'বাস্তৱত কি ঘটি আছে' তাৰ অনুসন্ধান কৰে।
৮. উত্তৰ-আধুনিকতাবাদৰ (Post-modernism) দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
ই কোনো একমুখী বা সাৰ্বজনীন পৰম সত্যত (Grand Narratives) বিশ্বাস নকৰে।
সমাজত জ্ঞান আৰু ক্ষমতাৰ আন্তঃসম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে আৰু বিভিন্ন স্তৰৰ বহুত্ববাদক সমৰ্থন কৰে।
৯. উদাৰতাবাদৰ দুটা মূল নীতি উল্লেখ কৰা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ:
ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা: সমাজৰ সকলো ব্যক্তি চিন্তা, মত প্ৰকাশ আৰু ধৰ্ম পালনৰ ক্ষেত্ৰত স্বতন্ত্ৰ।
আইনৰ শাসন: আইনৰ দৃষ্টিত সকলো নাগৰিক সমান আৰু কোনো ব্যক্তি আইনৰ ঊৰ্ধ্বত নহয়।
১০. মাৰ্ক্সীয় তত্ত্ব অনুসৰি 'শ্ৰেণী সংগ্ৰাম' মানে কি? [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: মাৰ্ক্সৰ মতে, মানৱ ইতিহাস হৈছে শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ ইতিহাস। উৎপাদনৰ আহিলাৰ ওপৰত থকা মালিকীস্বত্বৰ ভিত্তিত সমাজখন শোষক (বুৰ্জোৱা) আৰু শোষিত (শ্ৰমিক) দুটা শ্ৰেণীত বিভক্ত হৈ থাকে আৰু এই দুই শ্ৰেণীৰ মাজত অবিৰত সংঘাত চলি থাকে।
১১. মাৰ্ক্সৰ 'উদ্বৃত্ত মূল্য' (Surplus Value) তত্ত্বটো কি? [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: এজন শ্ৰমিকে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ প্ৰকৃত বজাৰ মূল্য আৰু তাক দিয়া মজুৰিৰ মাজৰ যি পাৰ্থক্য, সেয়াই হ’ল উদ্বৃত্ত মূল্য। এই অতিৰিক্ত ধন বা মুনাফাখিনি পুঁজিপতিসকলে আত্মসাৎ কৰি শ্ৰমিকক শোষণ কৰে।
১২. নাৰীবাদ অনুসৰি 'Sex' আৰু 'Gender'-ৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: 'Sex' বা জৈৱিক লিংগ হৈছে প্ৰাকৃতিক বা জৈৱিক গঠন। আনহাতে, 'Gender' বা সামাজিক লিংগ হৈছে সমাজখনে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া পৃথক পৃথক ভূমিকা, আচৰণ আৰু দায়িত্ব।
১৩. নব্য-উদাৰতাবাদ (Neo-Liberalism) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: বিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে গঢ় লৈ উঠা এই ধাৰণাটোৱে মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতি, ব্যক্তিগতকৰণ, গোলকীকৰণ আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ হ্ৰাস কৰাৰ পোষকতা কৰে।
১৪. মাৰ্ক্সীয় তত্ত্বৰ দুগৰাকী বিশিষ্ট দাৰ্শনিকৰ নাম লিখা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: কাৰ্ল মাৰ্ক্স (Karl Marx) আৰু ফ্ৰেডৰিক এংগেলছ (Friedrich Engels)।
১৫. উত্তৰ-আধুনিকতাবাদী তত্ত্বই 'প্ৰতিষ্ঠানিক কৰ্তৃত্ব'ক কিয় সমালোচনা কৰে?
উত্তৰ: কাৰণ তেওঁলোকৰ মতে পৰম্পৰাগত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে সত্য আৰু যুক্তিৰ নাম লৈ সমাজৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ষমতা কাঠামো জীয়াই ৰাখে আৰু সাধাৰণ মানুহৰ ভিন্ন দৃষ্টিভংগীক দমন কৰে।
২০০ শব্দৰ দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (১০ টা) :
১. উদাৰবাদী ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শৰ উৎপত্তি আৰু ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ বহলাই লিখা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: উদাৰতাবাদ হৈছে আধুনিক যুগৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ অন্যতম প্ৰধান মতাদৰ্শ। সপ্তদশ শতিকাত সামন্তবাদ আৰু ধৰ্মীয় স্বেচ্ছাচাৰিতাৰ বিৰোধিতা কৰি ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ বাবে এই দৰ্শনৰ বিকাশ ঘটিছিল। জন লকক উদাৰতাবাদৰ আদি পিতৃ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
উদাৰতাবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
ব্যক্তিস্বতন্ত্ৰ্যবাদ: উদাৰতাবাদৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল ব্যক্তি। প্ৰতিজন ব্যক্তিয়েই যুক্তিপূৰ্ণ সত্তা আৰু সমাজ বা ৰাষ্ট্ৰৰ সৃষ্টি হৈছে ব্যক্তিৰ বিকাশৰ স্বাৰ্থত।
মৌলিক অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতা: প্ৰতিজন মানুহৰে জন্মগতভাৱে জীৱন, স্বাধীনতা আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ আছে। এইবোৰ কাঢ়ি লোৱাৰ অধিকাৰ কাৰো নাই।
সীমিত ৰাষ্ট্ৰ ব্যৱস্থা: ৰাষ্ট্ৰই ব্যক্তিৰ জীৱন আৰু কাৰ্যকলাপত অযথা হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰে। চৰকাৰৰ কাম কেৱল শান্তি-শৃংখলা ৰক্ষা কৰা।
আইনৰ শাসন আৰু সাংবিধানিক চৰকাৰ: সকলো ব্যক্তি আৰু চৰকাৰ নিজেই আইনৰ অধীন। কোনো এজন ব্যক্তিৰ স্বৈৰাচাৰী শাসন ইয়াত গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ আৰু সহনশীলতা: মুক্ত চিন্তা, ভিন্ন মতৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা আৰু শান্তিপূৰ্ণ নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে চৰকাৰ গঠনত উদাৰতাবাদ বিশ্বাসী।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে উদাৰতাবাদ এক গতিশীল ধাৰণা, যি পৰৱৰ্তী সময়ত কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰৰ ৰূপত আধুনিক উদাৰতাবাদলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে।
২. মাৰ্ক্সবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আৰু ঐতিহাসিক ভিত্তি আলোচনা কৰা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাত কাৰ্ল মাৰ্ক্স আৰু ফ্ৰেডৰিক এংগেলছে পুঁজিবাদী শোষণৰ বিকল্প হিচাপে যি বৈজ্ঞানিক সমাজবাদী তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল, সেয়াই মাৰ্ক্সবাদ নামে পৰিচিত।
মাৰ্ক্সবাদৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:
দ্বন্দ্বমূলক বস্তুবাদ: মাৰ্ক্সৰ মতে পৃথিৱীৰ সকলো বস্তু আৰু পৰিঘটনা অহৰহ পৰিৱৰ্তনশীল। এই পৰিৱৰ্তন কোনো ঈশ্বৰীয় শক্তিৰ দ্বাৰা নহয়, বস্তুৰ আভ্যন্তৰীণ বিৰোধ বা দ্বন্দ্বৰ জৰিয়তে ঘটে।
ঐতিহাসিক বস্তুবাদ: সমাজৰ ইতিহাস অৰ্থনৈতিক উৎপাদন প্ৰণালীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সমাজৰ ভেটি (Base) হ’ল অৰ্থনীতি আৰু তাৰ ওপৰতে আইন, ৰাজনীতি আৰু সংস্কৃতিৰ দৰে উপৰিকাঠামো (Superstructure) গঢ় লয়।
শ্ৰেণী সংগ্ৰাম: সমাজত সৰ্বদা ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজত শ্ৰেণী স্বাৰ্থৰ সংঘাত চলি থাকে। এই সংঘাতেই পুৰণি ব্যৱস্থা ধ্বংস কৰি নতুন ব্যৱস্থাৰ জন্ম দিয়ে।
উদ্বৃত্ত মূল্য আৰু শোষণ: শ্ৰমিকে যি পৰিমাণৰ মূল্য উৎপাদন কৰে, তাৰ তুলনাত অতি কম মজুৰি পায়। বাকী মূল্য পুঁজিপতিয়ে কাঢ়ি লয়, যিয়ে পুঁজিপতি আৰু শ্ৰমিকৰ ব্যৱধান বৃদ্ধি কৰে।
ৰাষ্ট্ৰহীন আৰু শ্ৰেণীহীন সমাজ: বিপ্লৱৰ জৰিয়তে পুঁজিবাদ ধ্বংস কৰি সৰ্বহাৰাৰ একনায়কত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু অৱশেষত শ্ৰেণীহীন, শোষণমুক্ত সাম্যবাদী সমাজ গঢ়াই মাৰ্ক্সবাদৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য।
৩. মাৰ্ক্সবাদী তত্ত্বৰ শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ (Class Struggle) ধাৰণাটোৰ সমালোচনাত্মক মূল্যায়ন কৰা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: মাৰ্ক্সীয় তত্ত্বৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাটো হৈছে শ্ৰেণী সংগ্ৰাম। মাৰ্ক্স আৰু এংগেলছে তেওঁলোকৰ 'কমিউনিষ্ট মেনিফেষ্টো'ত ঘোষণা কৰিছিল যে— "এতিয়ালৈকে সকলো সমাজৰ ইতিহাস হৈছে শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ ইতিহাস।"
ধাৰণাটোৰ মূল দিশ:
মাৰ্ক্সৰ মতে, আদিম সাম্যবাদী সমাজৰ বাহিৰে প্ৰতিটো ঐতিহাসিক পৰ্যায়ত সমাজ দুটা পৰস্পৰবিৰোধী শ্ৰেণীত ভাগ হৈ আহিছে— যেনে দাস সমাজত দাস-মালিক, সামন্তবাদী সমাজত সামন্ত প্ৰভু-কৃষক, আৰু পুঁজিবাদী সমাজত বুৰ্জোৱা-শ্ৰমিক। উৎপাদনৰ আহিলা হাতত থকা শ্ৰেণীটোৱে আনটো শ্ৰেণীক শোষণ কৰে আৰু ইয়াৰ ফলতেই সৃষ্টি হোৱা অসন্তোষে বিপ্লৱৰ জন্ম দিয়ে। পুঁজিবাদী সমাজত এই সংগ্ৰামে চৰম সীমা পায় আৰু শ্ৰমিক বিপ্লৱৰ জৰিয়তে সাম্যবাদ প্ৰতিষ্ঠা হয়।
সমালোচনাত্মক দিশ:
অৰ্থনৈতিক দিশত অতিৰিক্ত গুৰুত্ব: সমালোচকসকলৰ মতে, মানুহৰ সংঘাত কেৱল অৰ্থনীতিৰ বাবেই নহয়; জাতি, ধৰ্ম, ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ বাবেও সংঘাত হয়।
মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ ভূমিকা: মাৰ্ক্সে সমাজখন কেৱল দুটা শ্ৰেণীত বিভক্ত হ’ব বুলি ভাবিছিল, কিন্তু বাস্তৱত এক বিশাল মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ বিকাশ ঘটিছে।
শান্তিপূৰ্ণ সংস্কাৰ: কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ আৰু শ্ৰম আইনে হিংসাত্মক বিপ্লৱৰ পৰিৱৰ্তে শান্তিপূৰ্ণ উপায়েৰে শ্ৰমিকৰ জীৱনমান উন্নত কৰিছে।
এই সমালোচনা থকা সত্ত্বেও শোষিত জনসাধাৰণৰ অধিকাৰৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰাত এই তত্ত্ব অতি প্ৰভাৱশালী।
৪. নাৰীবাদৰ মূল মতাদৰ্শ আৰু ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: নাৰীবাদ হৈছে এনে এক সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক আন্দোলন তথা তত্ত্ব, যিয়ে পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজৰ শোষণৰ বিৰুদ্ধে নাৰীৰ মৰ্যাদা, মুক্তি আৰু পুৰুষৰ সৈতে সমান অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ দাবী জনায়।
নাৰীবাদৰ প্ৰধান ভাগসমূহ:
উদাৰতাবাদী নাৰীবাদ (Liberal Feminism): এই ধাৰাই আইন, শিক্ষা আৰু ভোটাধিকাৰৰ জৰিয়তে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ সমতা বিচাৰে। মেৰী ৱলষ্টনক্ৰাফট আৰু জে. এছ. মিল ইয়াৰ প্ৰধান পৃষ্ঠপোষক আছিল। তেওঁলোকে শান্তিপূৰ্ণ আৰু সাংবিধানিক উপায়েৰে সমাজ সংস্কাৰৰ পোষকতা কৰে।
আমূল পৰিৱৰ্তনকামী নাৰীবাদ (Radical Feminism): তেওঁলোকৰ মতে নাৰী নিৰ্যাতনৰ মূল কাৰণ হ’ল 'পিতৃতন্ত্ৰ' (Patriarchy) আৰু জৈৱিক ভূমিকা। তেওঁলোকে পৰিয়াল আৰু সমাজ ব্যৱস্থাক সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি কৰি নাৰীৰ নিজৰ শৰীৰ আৰু সিদ্ধান্তৰ ওপৰত পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ বিচাৰে।
সমাজবাদী বা মাৰ্ক্সবাদী নাৰীবাদ (Socialist/Marxist Feminism): এই মতবাদে বিশ্বাস কৰে যে পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাই নাৰীক গৃহকৰ্ম আৰু কম মজুৰিৰ নামত অধিক শোষণ কৰে। পুঁজিবাদ ধ্বংস নহ’লে নাৰী মুক্তি অসম্ভৱ।
নাৰীবাদী তত্ত্বে সমাজৰ 'লিংগভিত্তিক শ্ৰম বিভাজন'ৰ বিৰুদ্ধে সজাগতা সৃষ্টি কৰি ব্যক্তিগত পৰিয়ালকো ৰাজনৈতিক আলোচনাৰ অংশ কৰি তুলিছে।
৫. ৰাজনৈতিক তত্ত্ব অধ্যয়নৰ নীতিগত (Normative) আৰু অভিজ্ঞতাবাদী (Empirical) দৃষ্টিভংগীৰ মাজৰ তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ বিকাশত নীতিগত আৰু অভিজ্ঞতাবাদী— এই দুয়োটা দৃষ্টিভংগীয়েই অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।
নীতিগত দৃষ্টিভংগী (Normative Approach):
ই হৈছে পৰম্পৰাগত পদ্ধতি, যাৰ সূচনা প্লেটো আৰু এৰিষ্টটলৰ সময়ৰ পৰাই হৈছিল।
ই সমাজত 'কি ঘটিছে' তাৰ সলনি 'কি হোৱা উচিত' (What ought to be) তাৰ অন্বেষণ কৰে।
ইয়াৰ প্ৰধান বিষয় হ’ল ন্যায়, সমতা, স্বাধীনতা, কৰ্তব্য আৰু নৈতিকতাৰ বিচাৰ-বিশ্লেষণ।
ইয়াত দাৰ্শনিক আৰু যুক্তিভিত্তিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
অভিজ্ঞতাবাদী দৃষ্টিভংগী (Empirical Approach):
ই মূলতঃ বিংশ শতিকাৰ আচৰণবাদী আন্দোলনৰ (Behavioralism) ফলত গঢ় লৈ উঠে।
ই 'কি হোৱা উচিত'তকৈ 'বাস্তৱত কি হৈ আছে' (What is) তাৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন কৰে।
ই নিৰ্বাচনী আচৰণ, ৰাজনৈতিক দলৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু ক্ষমতাৰ বাস্তৱিক প্ৰয়োগৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
ইয়াত তথ্য সংগ্ৰহ, পৰিসংখ্যা আৰু নিৰপেক্ষ পৰ্যবেক্ষণৰ দৰে বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উপসংহাৰ: নীতিগত দৃষ্টিভংগীয়ে ৰাজনীতিক এক সঠিক নৈতিক দিশ আৰু লক্ষ্য প্ৰদান কৰে, আনহাতে অভিজ্ঞতাবাদী দৃষ্টিভংগীয়ে সমাজৰ বাস্তৱ ছবিখন তুলি ধৰে। গতিকে ৰাজনীতিৰ সম্পূৰ্ণ বুজাবুজিৰ বাবে দুয়োটাৰে সমন্বয় অপৰিহাৰ্য।
৬. ৰাজনৈতিক তত্ত্ব অধ্যয়নত ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগীৰ (Historical Approach) গুৰুত্ব আৰু সীমাবদ্ধতা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগী অনুসৰি ৰাজনৈতিক তত্ত্ব আৰু চিন্তাধাৰাসমূহ শূন্যৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা নাই; বৰঞ্চ নিৰ্দিষ্ট সময়, যুগৰ সংকট আৰু পৰিৱেশৰ পৰাই জন্ম হৈছে।
গুৰুত্ব:
পটভূমিৰ সঠিক জ্ঞান: প্লেটো, মেকিয়াভেলি বা হবছৰ দৰে চিন্তাবিদসকলে কিয় নিৰ্দিষ্ট ধাৰণা আগবঢ়াইছিল, সেয়া বুজিবলৈ তেতিয়াৰ ঐতিহাসিক আৰু সামাজিক পটভূমি জনাটো জৰুৰী।
ধাৰণাসমূহৰ ক্ৰমবিকাশ: স্বাধীনতা, অধিকাৰ, ৰাষ্ট্ৰ আদি শব্দবোৰৰ অৰ্থ সময়ৰ লগে লগে কিদৰে পৰিৱৰ্তন হৈ বৰ্তমানৰ ৰূপ পাইছে, সেয়া বুজাত ইতিহাসে সহায় কৰে।
ভৱিষ্যতৰ শিক্ষা: অতীতৰ ৰাজনৈতিক সফলতা আৰু ভুল-ক্ৰতিসমূহ বিশ্লেষণ কৰি বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ শাসন ব্যৱস্থা উন্নত কৰিব পাৰি।
সীমাবদ্ধতা:
বহুসময়ত কেৱল অতীতৰ তথ্য আৰু ইতিহাসৰ বৰ্ণনাতে সীমাবদ্ধ থাকে, যাৰ ফলত নতুন সিদ্ধান্ত বা তত্ত্ব গঠন কৰাটো কঠিন হয়।
ইতিহাসবিদৰ নিজা ধাৰণা বা পক্ষপাতে অতীতৰ সঠিক ৰাজনৈতিক ব্যাখ্যা বিকৃত কৰিব পাৰে।
তথাপিও, ৰাজনৈতিক ধাৰণাসমূহৰ গভীৰ শিপা বুজিবলৈ ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগী অপৰিহাৰ্য।
৭. উত্তৰ-আধুনিকতাবাদী (Post-Modernist) ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল নীতিসমূহ পৰ্যালোচনা কৰা।
উত্তৰ: বিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে আধুনিকতাবাদৰ যুক্তি, বস্তুনিষ্ঠতা আৰু সাৰ্বজনীন সত্যৰ দাবীক প্ৰত্যাহ্বান জনাই উত্তৰ-আধুনিকতাবাদৰ উন্মেষ ঘটে। জাঁ-ফ্ৰাঁচোৱা লিয়তাৰ্ড, মিচেল ফুকো আৰু জাক ডেৰিডা এই মতাদৰ্শৰ প্ৰধান চিন্তাবিদ।
মূল নীতিসমূহ:
সাৰ্বজনীন সত্যৰ অস্বীকাৰ: উত্তৰ-আধুনিকতাবাদে বিশ্বাস নকৰে যে কোনো এটা মতাদৰ্শই (যেনে উদাৰতাবাদ বা মাৰ্ক্সবাদ) সমগ্ৰ মানৱ সমাজৰ সকলো সমস্যা ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে। তেওঁলোকৰ মতে কোনো সাৰ্বজনীন 'একক সত্য' নাই, সত্য সদায় আপেক্ষিক।
জ্ঞান আৰু ক্ষমতাৰ সম্পৰ্ক: মিচেল ফুকোৰ মতে, জ্ঞান আৰু ক্ষমতা পৰস্পৰ জড়িত। যিয়ে ক্ষমতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তেৱেঁই নিজৰ স্বাৰ্থত সমাজত 'জ্ঞান' বা 'সত্য' নিৰ্মাণ কৰে।
ভাষা আৰু বিনিৰ্মাণ (Deconstruction): জাক ডেৰিডাৰ মতে ভাষা কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ নহয়। গতিকে প্ৰচলিত ৰাজনৈতিক পাঠ আৰু ব্যৱস্থাসমূহ বিশ্লেষণ কৰি তাৰ মাজত থকা অসামঞ্জস্য উদঙাই দিয়া প্ৰয়োজন।
বহুত্ববাদ আৰু স্থানীয়তা: ই কোনো কেন্দ্ৰীভূত ব্যৱস্থাক সমৰ্থন নকৰে, বৰঞ্চ স্থানীয় অভিজ্ঞতা, সংখ্যালঘুৰ কণ্ঠ আৰু সামাজিক বৈচিত্ৰ্যক গুৰুত্ব দিয়ে।
উত্তৰ-আধুনিকতাবাদে ৰাজনৈতিক তত্ত্বক প্ৰচলিত অন্ধবিশ্বাস আৰু গোড়ামিৰ পৰা মুক্ত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছে।
৮. ধ্ৰুপদী উদাৰতাবাদ আৰু আধুনিক কল্যাণকামী উদাৰতাবাদৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আৰু পাৰ্থক্য বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: উদাৰতাবাদ এক পৰিৱৰ্তনশীল মতাদৰ্শ। পৰিস্থিতিৰ দাবী অনুসৰি ই সপ্তদশ শতিকাৰ ধ্ৰুপদী ৰূপৰ পৰা বিংশ শতিকাত আধুনিক কল্যাণকামী ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে।
ধ্ৰুপদী উদাৰতাবাদ (Classical Liberalism):
মুখ্য প্ৰবক্তা: জন লক, এডাম স্মিথ, জেৰেমি বেন্থাম।
ইয়াত নেতিবাচক স্বাধীনতাত বিশ্বাস কৰা হয়, অৰ্থাৎ ব্যক্তিৰ কাম-কাজত কোনো বাহ্যিক বাধা থাকিব নালাগে।
ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকাক 'নৈশ প্ৰহৰী'ৰ (Night-watchman State) দৰে সীমিত ৰাখিব লাগে, যাতে কেৱল নিৰাপত্তা আৰু আইন-শৃংখলা ৰক্ষা কৰিব পাৰে।
মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতি আৰু অবাধ ব্যক্তিস্বতন্ত্ৰ্যবাদ ইয়াৰ মূল ভেটি।
আধুনিক উদাৰতাবাদ (Modern Liberalism):
মুখ্য প্ৰবক্তা: টি. এইচ. গ্ৰীণ, এল. টি. হবহাউছ, জন ৰলচ।
ইয়াত ইতিবাচক স্বাধীনতাত গুৰুত্ব দিয়া হয়, অৰ্থাৎ কেৱল বাধা আঁতৰোৱাই নহয়, ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ বাবে সুচল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা।
সমাজৰ দৰিদ্ৰ আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ কল্যাণৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰই শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু নিয়োগৰ দায়িত্ব ল'ব লাগে বুলি গণ্য কৰে (কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ)।
বজাৰ অৰ্থনীতিক সমাজৰ স্বাৰ্থত ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সমৰ্থন কৰে।
দুয়োৰে মাজত পাৰ্থক্য থাকিলেও ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু মুক্তিক সুৰক্ষা দিয়াই দুয়োটাৰে চূড়ান্ত লক্ষ্য।
৯. সমসাময়িক ৰাজনৈতিক তত্ত্বত নাৰীবাদৰ সমালোচনাত্মক অৱদান আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত ৰাজনৈতিক তত্ত্বত বহু সময় ধৰি কেৱল ৰাষ্ট্ৰ, চৰকাৰ, আইন আৰু ক্ষমতাৰ পুৰুষকেন্দ্ৰিক অধ্যয়নেই চলিছিল। নাৰীবাদী তত্ত্বই এই পৰম্পৰাক গভীৰভাৱে প্ৰত্যাহ্বান জনাই ৰাজনীতিৰ পৰিসৰ সম্প্ৰসাৰিত কৰে।
প্ৰধান অৱদানসমূহ:
ৰাজনীতিৰ নতুন সংজ্ঞা: নাৰীবাদে দেখুৱাই দিলে যে ৰাজনীতি কেৱল সংসদ বা চৰকাৰতে সীমাবদ্ধ নহয়। পৰিয়াল আৰু সমাজৰ ব্যক্তিগত স্তৰতো ক্ষমতাৰ সংগ্ৰাম আৰু বৈষম্য চলে। সেইবাবেই "The Personal is Political" শ্লোগানে ব্যক্তিগত জীৱনৰ সমস্যাক ৰাজনৈতিক আলোচনাৰ কেন্দ্ৰলৈ আনে।
পিতৃতন্ত্ৰৰ উন্মোচন: সমাজত নাৰীৰ অধস্তন স্থান কোনো প্ৰাকৃতিক বা জৈৱিক কাৰণত নহয়, বৰঞ্চ মানৱসৃষ্ট পুৰুষতান্ত্ৰিক নীতি-নিয়মৰ বাবেহে— এই সত্য নাৰীবাদে স্পষ্টকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
অধিকাৰ আৰু ন্যায়ৰ ধাৰণাৰ সম্প্ৰসাৰণ: পৰম্পৰাগত ন্যায় আৰু সমতাৰ তত্ত্বে ঘৰুৱা হিংসা, প্ৰজনন অধিকাৰ আৰু বিনাবেতনৰ গৃহশ্ৰমৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা নাছিল। নাৰীবাদী দৃষ্টিকোণে এইবোৰ বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত কৰি সামাজিক ন্যায়ক অধিক অৰ্থপূৰ্ণ কৰি তুলিছে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে নাৰীবাদে ৰাজনৈতিক তত্ত্বক অধিক মানৱীয়, সৰ্বাংগীন আৰু বাস্তৱমুখী কৰি গঢ়ি তুলিছে।
১০. মাৰ্ক্সৰ 'বিচ্ছিন্নতা তত্ত্ব' (Theory of Alienation) বহলাই ব্যাখ্যা কৰা। [২০২৩ - ২৪]
উত্তৰ: কাৰ্ল মাৰ্ক্সে তেওঁৰ 'Economic and Philosophic Manuscripts of 1844' নামৰ গ্ৰন্থত পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাত শ্ৰমিকৰ মানসিক আৰু সামাজিক অৱস্থা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ 'বিচ্ছিন্নতা তত্ত্ব' আগবঢ়াইছিল।
মাৰ্ক্সৰ মতে, কাম বা উৎপাদন হ’ল মানুহৰ সৃজনশীলতাৰ প্ৰকাশ। কিন্তু পুঁজিবাদত শ্ৰমিকৰ শ্ৰম কেৱল এটা বিক্ৰীযোগ্য পণ্য হৈ পৰে, যাৰ ফলত শ্ৰমিক চাৰিটা স্তৰত বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে:
উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ পৰা বিচ্ছিন্নতা: শ্ৰমিকে যি সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে, তাৰ ওপৰত তাৰ কোনো অধিকাৰ নাথাকে। সেই সামগ্ৰীৰ মালিক হয় পুঁজিপতি। যিমানেই বেছি বস্তু উৎপাদন কৰে, সিমানেই শ্ৰমিক নিঃকিন হৈ পৰে।
উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা বিচ্ছিন্নতা: কামটো শ্ৰমিকৰ বাবে কোনো আনন্দদায়ক বা সৃজনশীল বিষয় নহয়; বৰঞ্চ পেটলৈ ভাত মোকলোৱাৰ বাবে এক যন্ত্ৰণাদায়ক আৰু বাধ্যবাধকতামূলক কাৰ্য হৈ পৰে।
মানৱীয় প্ৰকৃতিৰ পৰা বিচ্ছিন্নতা: মুক্ত আৰু সৃজনশীল কাম কৰাটো মানুহৰ মূল বৈশিষ্ট্য। কিন্তু পুঁজিবাদে শ্ৰমিকক এটা যন্ত্ৰৰ অংশত পৰিণত কৰি তাৰ মানৱীয় সত্তাক নিঃশেষ কৰে।
সহকৰ্মী আৰু সমাজৰ পৰা বিচ্ছিন্নতা: কামৰ ঠাইত শ্ৰমিকসকলৰ মাজত সহযোগিতাৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰতিযোগিতাৰ সৃষ্টি হয়। ইজনে সিজনক প্ৰতিদ্বন্দ্বী হিচাপে চাবলৈ লয়, যাৰ ফলত মানুহ মানুহৰ পৰা আঁতৰি যায়।
মাৰ্ক্সৰ মতে, পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাৰ অৱসান ঘটি সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠা হ’লেই মানুহ এই বিচ্ছিন্নতাৰ পৰা মুক্ত হ’ব পাৰিব।
One-Mark Questions with Answers
1. What is Liberalism?
Answer: Liberalism is a political tradition that gives importance to individual liberty, rights, equality, constitutional government and the rule of law.
2. What is Marxism?
Answer: Marxism is a political and social theory associated mainly with Karl Marx and Friedrich Engels, which explains society through class relations, material conditions and class struggle.
3. Who is regarded as a major thinker of Classical Liberalism? (2023 PYQ)
Answer: John Locke is regarded as one of the major thinkers of Classical Liberalism.
4. What is Class Struggle? (2024 PYQ)
Answer: Class struggle refers to the conflict between different social classes over economic interests, power and control of resources.
5. What is Scientific Socialism? (2024 PYQ)
Answer: Scientific Socialism is the Marxist explanation of socialism based on the analysis of historical and economic development, rather than merely moral or ideal arguments.
6. What is the Normative approach to Political Theory?
Answer: The normative approach studies political ideas in terms of values and ideals, asking what political institutions and society ought to be.
7. What is the Historical approach to Political Theory?
Answer: The historical approach studies political ideas by examining their development and historical context over time.
8. What is the Empirical approach to Political Theory?
Answer: The empirical approach studies politics through observable facts, evidence, behaviour and experience.
9. Who wrote A Vindication of the Rights of Woman? (2023 PYQ)
Answer: Mary Wollstonecraft wrote A Vindication of the Rights of Woman.
10. What is Feminism? (2024 PYQ)
Answer: Feminism is a political and intellectual perspective that seeks to understand and challenge gender-based inequality and the subordination of women.
11. What is the Second Wave of Feminism? (2024 PYQ)
Answer: The Second Wave of Feminism refers to the feminist movement that became especially influential from the 1960s onward, focusing on equality, discrimination, family, work and women's social position.
12. Who is a liberal feminist thinker mentioned in the 2024 PYQ? (2024 PYQ)
Answer: Mary Wollstonecraft is an important early liberal feminist thinker.
13. What is Post-Modernism?
Answer: Post-modernism is a contemporary perspective that questions universal truths, fixed identities and grand explanations and emphasizes plurality, difference and the role of discourse and power.
14. What is Historical Materialism? (2024 PYQ)
Answer: Historical materialism is Marx's method of explaining historical change through material conditions, production and changing relations between social classes.
15. What is Classical Liberalism? (2024 PYQ)
Answer: Classical liberalism emphasizes individual freedom, private property, limited government, free choice and protection of individual rights.
PART B: 15 Short-Answer Questions
Approximately 50 words each
1. What are the main features of Liberalism?
Answer: The main features of liberalism are individual liberty, equality before law, individual rights, constitutional government, rule of law and political participation. Liberalism generally considers the individual an important unit of political life. It supports limitations on arbitrary state power and seeks political institutions that protect individual freedom and rights.
2. What is Classical Liberalism? (2024 PYQ)
Answer: Classical liberalism is an early form of liberal political thought that strongly emphasizes individual freedom, private property, limited government and free choice. Thinkers such as John Locke are associated with this tradition. It believes that government should have limited powers and should primarily protect individual rights and liberty.
3. What is Marxism?
Answer: Marxism explains society mainly through material conditions, economic relations and class divisions. Karl Marx argued that the economic structure of society strongly influences its political and social institutions. Marxism criticizes capitalism for exploitation and inequality and seeks a society in which class domination is overcome.
4. What is Scientific Socialism? (2024 PYQ)
Answer: Scientific socialism is the socialist theory developed by Marx and Engels through an analysis of the historical development of society. Unlike utopian socialism, it attempts to explain why capitalism develops contradictions and how class conflict can lead to social transformation. It is therefore based on historical and economic analysis.
5. What is Class Struggle? (2024 PYQ)
Answer: Class struggle means conflict between social classes whose economic interests differ. In Marxist theory, capitalist society is mainly divided between the bourgeoisie, who own the means of production, and the proletariat, who sell their labour. Their opposing interests create continuing social and political conflict.
6. What is the Normative approach to Political Theory?
Answer: The normative approach is concerned with political values, principles and ideals. It asks questions such as: What is justice? What should be the proper role of the state? What kind of society is desirable? Thus, it evaluates political institutions according to standards such as liberty, equality, justice and rights.
7. Explain the Historical approach to Political Theory.
Answer: The historical approach studies political concepts and institutions in their historical setting. It examines how political ideas emerge, change and develop over time. The approach helps us understand why particular political ideas became important in particular historical circumstances and how earlier ideas influence later political thought.
8. What is the Empirical approach to Political Theory?
Answer: The empirical approach emphasizes facts, observation and evidence in studying political life. Instead of concentrating only on what politics ought to be, it examines what actually happens. Political behaviour, institutions, voting patterns, public opinion and other observable phenomena can be studied through empirical methods.
9. What is Feminism? (2024 PYQ)
Answer: Feminism is a political and intellectual perspective that examines women's experiences and challenges gender inequality and male domination. Feminist political theory questions traditional assumptions about politics and expands political analysis to include issues such as family, care, work, representation, power and gender relations.
10. What do you understand by the Second Wave of Feminism? (2024 PYQ)
Answer: The Second Wave of Feminism became especially influential from the 1960s. It moved beyond the earlier emphasis on formal political rights and addressed social, economic and cultural inequalities. Issues such as employment, family relations, discrimination, sexuality and women's personal freedom became important concerns.
11. What is Historical Materialism? (2024 PYQ)
Answer: Historical materialism is Marx's explanation of historical development through material life and modes of production. Changes in productive forces and relations of production create social tensions and transformations. Thus, Marxist analysis gives considerable importance to economic structures and class relations in understanding historical change.
12. How does Feminism challenge traditional political theory?
Answer: Feminism argues that traditional political theory often gave insufficient attention to women's experiences and treated the private sphere as separate from politics. Feminist theorists therefore examine family, care work, gender relations and unequal power. This broadens political theory beyond the state and formal political institutions.
13. What is Post-Modern political theory?
Answer: Post-modern political theory questions the idea that there is one universal political truth or one complete explanation of society. It emphasizes difference, plurality, language, discourse, identity and power. It is generally critical of grand narratives that claim to explain all societies through a single universal framework.
14. What is the difference between Normative and Empirical approaches?
Answer: The normative approach asks what political institutions and practices ought to be, using values such as justice and liberty. The empirical approach examines what political institutions and people actually do, using observation and evidence. Thus, normative analysis is value-oriented, while empirical analysis is fact-oriented.
15. What is the importance of studying different traditions and approaches of Political Theory?
Answer: Different traditions and approaches help us understand politics from different perspectives. Liberalism emphasizes liberty and rights, Marxism focuses on class and economic relations, while normative, historical and empirical approaches provide different methods of analysis. Feminist and post-modern perspectives further broaden political theory by questioning traditional assumptions.
PART C: 10 Long-Answer Questions
Approximately 200 words each
1. Discuss the important features of Liberalism.
Answer: Liberalism is one of the major traditions of modern political theory. It places the individual at the centre of political life and gives great importance to liberty, rights and constitutional government.
The first important feature of liberalism is individual liberty. Individuals should have freedom to think, speak, associate and make choices about their lives, subject to legitimate restrictions. The second feature is individual rights. Liberal political thought emphasizes rights that protect individuals from arbitrary use of political power.
Another important feature is the rule of law. Government should function according to established laws rather than the personal wishes of rulers. Liberalism also supports constitutional government, which places legal limits on state authority.
Liberalism gives importance to political participation and consent. Governments should derive their legitimacy from the people rather than from arbitrary authority. Classical liberalism also strongly values private property and limited government.
However, liberalism has developed in different forms. Classical liberals generally emphasize limited government and individual freedom, while later liberals have given greater attention to social and economic conditions necessary for meaningful freedom.
Thus, liberalism is fundamentally concerned with protecting individual freedom and establishing political institutions that limit arbitrary power.
2. Discuss the important features of Marxism. (2024 PYQ)
Answer: Marxism is a major tradition of political theory associated with Karl Marx and Friedrich Engels. It provides a critical analysis of capitalism, class relations and historical change.
One major feature of Marxism is historical materialism. Marx argued that material conditions and the organization of production play an important role in shaping social and political life. Society changes as modes of production and relations between classes develop.
A second important feature is the concept of class struggle. Marx viewed history as marked by conflicts between classes with opposing economic interests. Under capitalism, the main classes are the bourgeoisie, who own the means of production, and the proletariat, who depend on wage labour.
Marxism also focuses on exploitation. Marx argued that capitalist production enables owners of capital to obtain surplus value from workers' labour. It therefore examines economic inequality as a structural problem rather than merely an individual problem.
Another important concept is alienation, through which workers can become separated from the product and process of their labour and from their own human potential.
Marxism ultimately seeks a society free from class domination and exploitation. Its importance lies in its critical examination of capitalism, economic power and social inequality.
3. Critically evaluate the concept of Class Struggle in Marxist theory. (2023 PYQ)
Answer: Class struggle is one of the central concepts of Marxist political theory. According to Marx, society is divided into classes whose economic interests often conflict. Under capitalism, the major classes are the bourgeoisie and the proletariat.
The bourgeoisie owns and controls the means of production, such as factories, capital and other productive resources. The proletariat does not generally own these means and therefore depends on wage labour for its livelihood. Marx argues that this unequal economic relationship creates conflict between the two classes.
Class struggle is not limited to direct political conflict. It can also appear through disputes over wages, working conditions, ownership, political power and the distribution of wealth. Marx believed that contradictions within capitalism would intensify class conflict and contribute to major social transformation.
The concept is important because it shifts attention from individual actions to structural economic relationships. It also helps explain why political institutions may reflect the interests of economically powerful groups.
However, critics argue that modern societies contain many groups and forms of identity that cannot always be explained through a simple two-class model. The growth of middle classes, welfare institutions and diverse social movements has also complicated Marx's original framework.
Nevertheless, class struggle remains an influential tool for understanding economic inequality, labour relations and political power.
4. Explain the Normative approach to Political Theory.
Answer: The normative approach is one of the major approaches to political theory. It is concerned with values, principles, ideals and judgments about what political life ought to be.
Normative political theory asks questions such as: What is justice? What is a good society? What rights should individuals possess? How much power should the state have? What should be the relationship between liberty and equality?
Unlike an approach that merely describes political behaviour, normative theory evaluates political institutions and practices according to certain standards. For example, a normative analysis may ask whether a particular law is just, whether political institutions respect liberty, or whether citizens are treated equally.
Normative theory has been important throughout the history of political thought. Thinkers have discussed concepts such as justice, liberty, equality, rights, democracy and the common good from a normative perspective.
One strength of the normative approach is that it helps us think critically about existing political arrangements. It provides standards against which governments and institutions can be evaluated.
However, normative theory may face criticism when values are treated as universal without sufficient attention to historical and social differences. Therefore, contemporary political theory often combines normative reflection with historical and empirical analysis.
In short, the normative approach is concerned not simply with what politics is, but with what politics ought to be.
5. Explain the Historical and Empirical approaches to Political Theory.
Answer: The historical and empirical approaches provide two important ways of studying political theory and political life.
The Historical approach studies political ideas, institutions and concepts in their historical context. It examines how political thought develops over time and how particular ideas are connected with the social and political conditions of their period. For example, liberalism can be better understood by examining the historical circumstances in which ideas about individual rights and constitutional government developed.
The Empirical approach, on the other hand, concentrates on observable political facts and behaviour. It asks questions about what actually happens in political life. Political participation, voting behaviour, public opinion, political institutions and patterns of political behaviour can be examined through evidence and observation.
The two approaches differ in emphasis. The historical approach gives greater attention to time, context and development, while the empirical approach emphasizes observation, evidence and actual political behaviour.
Both are valuable. Historical analysis helps prevent political ideas from being understood outside their context, while empirical analysis helps connect political theory with real political practices.
Therefore, historical and empirical approaches complement normative analysis and make the study of political theory broader and more systematic.
6. What is Feminism? Discuss its significance in Political Theory. (2024 PYQ)
Answer: Feminism is an important critical and contemporary perspective in political theory. It examines the unequal position of women and challenges forms of gender-based domination and discrimination.
Traditional political theory often concentrated on the state, government and public institutions. Feminist thinkers argued that political power also operates within areas such as the family, household, workplace and social relationships. In this way, feminism expanded the meaning of the political.
Feminism is not a single uniform theory. Different forms include liberal feminism, radical feminism, socialist feminism and Marxist feminism, among others. Liberal feminism emphasizes equal rights, freedom and opportunities. Radical feminism gives greater attention to patriarchy and gender domination. Socialist and Marxist feminisms connect women's oppression with economic and class structures.
Feminist political theory has also questioned the traditional separation between the public and private spheres. It argues that relations within the household can involve power and inequality and therefore deserve political attention.
The significance of feminism lies in its expansion of political theory to include gender, representation, care, family, labour and lived experience. It has therefore made political theory more inclusive and critical of traditional assumptions.
7. Explain the Second Wave of Feminism and its major concerns. (2024 PYQ)
Answer: The Second Wave of Feminism refers to an important phase of feminist thought and activism that became especially influential from the 1960s onward. It expanded feminist concerns beyond formal political and legal rights.
The earlier feminist movement had strongly emphasized issues such as women's legal status and voting rights. The Second Wave brought attention to wider forms of inequality in everyday social life. It examined employment discrimination, unequal wages, education, family relations, domestic responsibilities and women's social status.
A major contribution of Second Wave feminism was the argument that problems traditionally considered private could have political significance. Women's experiences in the family and workplace were increasingly examined in terms of power and inequality.
The movement also encouraged feminist scholarship in universities and helped political theory address gender more systematically. Feminist thinkers criticized traditional theories for often treating the male experience as universal.
The Second Wave was diverse. Liberal feminists emphasized equal opportunities and rights, while radical, socialist and Marxist feminists offered deeper critiques of patriarchy, capitalism and social structures.
Its significance lies in expanding the scope of political theory. Feminism increasingly showed that political power is not restricted to government and formal institutions; it can also operate through social practices, family relationships and cultural expectations.
8. Explain the Post-Modern perspective in Political Theory.
Answer: Post-modern political theory is a critical perspective that questions many assumptions of traditional political theory. It is suspicious of claims that there is a single universal truth, one fixed human identity or one complete explanation of society.
Post-modern thinkers criticize what are often called grand narratives—large theories that claim to explain history, society or political development through one universal principle. Instead, post-modern approaches emphasize plurality, difference and the importance of particular experiences.
Another important concern is the relationship between power and knowledge. Political ideas and social categories are not always neutral; they may be shaped by institutions, language and relations of power. Therefore, post-modern analysis examines how particular ways of speaking and thinking can influence political identities and social practices.
Post-modernism also questions fixed categories. Instead of assuming that identities are always stable and universal, it gives attention to how identities can be socially and historically constructed.
Its contribution to political theory is that it encourages scholars to examine voices and experiences that universal theories may overlook. It also makes political theory more sensitive to diversity and difference.
However, critics argue that excessive emphasis on plurality and the rejection of universal principles can make it difficult to establish common standards for justice or political action.
9. Discuss the relationship between Liberal and Marxist traditions of Political Theory.
Answer: Liberalism and Marxism are two major traditions of political theory, but they offer significantly different understandings of society and politics.
Liberalism gives central importance to the individual. It emphasizes liberty, rights, constitutional government, rule of law and, particularly in its classical form, private property and limited government. Political freedom is therefore closely connected with protection against arbitrary power.
Marxism, in contrast, gives greater attention to social classes and material conditions. It argues that economic structures and relations of production strongly influence political and social life. Marxist theory focuses on exploitation, class struggle and the transformation of capitalist society.
The two traditions therefore differ in their basic unit of analysis. Liberalism often begins with the individual, whereas Marxism emphasizes class and social relations. They also differ in their understanding of private property and capitalism.
At the same time, both traditions are concerned with freedom and human well-being, although they understand these ideas differently. Liberalism generally seeks to protect individual liberty through rights and institutions, while Marxism argues that meaningful freedom requires overcoming forms of economic exploitation and class domination.
Thus, liberalism and Marxism provide contrasting but highly influential frameworks for understanding political power, freedom, society and social change.
10. Critically discuss the importance of Feminist and Post-Modern perspectives in contemporary Political Theory.
Answer: Feminist and post-modern perspectives have significantly expanded contemporary political theory by questioning assumptions that were often taken for granted in traditional approaches.
Feminist political theory examines gender, power and inequality. It argues that political theory cannot focus only on the state and formal institutions while ignoring family, household, care work and everyday power relations. Feminist thinkers have therefore expanded the meaning of politics and brought women's experiences into political analysis.
Post-modern political theory questions universal claims and fixed categories. It emphasizes plurality, difference, identity, discourse and the relationship between knowledge and power. It encourages political theorists to examine whose experiences are represented and whose voices may be excluded.
Both perspectives challenge the idea that political theory can be completely neutral and universal. Feminism shows how gender can shape political concepts and institutions, while post-modernism questions the assumptions behind universal political categories.
However, both perspectives also face criticism. Feminist theories may disagree over whether there is a common experience of women, while post-modern approaches may face difficulty in establishing shared standards of justice when they reject universal claims.