পাঠ্যক্ৰমৰ চমু সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠটিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য নীতিৰ সঁজুলি হিচাপে বাণিজ্য শুল্ক (Tariff) আৰু কোটা (Quota) ৰ আংশিক ভাৰসাম্য প্ৰভাৱ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত মুক্ত বাণিজ্যৰ উপকাৰিতা আৰু দেশীয় উদ্যোগক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা সংৰক্ষণবাদৰ ৰাজনৈতিক তথা অৰ্থনৈতিক বিতৰ্কসমূহ বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, বিশ্ব বজাৰত মুদ্ৰাৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা দুটা প্ৰধান ব্যৱস্থা— স্থিৰ বিনিময় হাৰ আৰু মুক্ত বজাৰৰ শক্তিৰ দ্বাৰা চালিত পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰৰ পাৰ্থক্য আৰু গুৰুত্ব প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। অৱশেষত, বৰ্তমান সময়ৰ আটাইতকৈ প্ৰাসংগিক ব্যৱস্থা, য’ত বজাৰৰ স্বাধীনতাৰ সমান্তৰালভাৱে কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ নিয়ন্ত্ৰণো বাহাল থাকে, সেই নিয়ন্ত্ৰণোন্মুখী উপঙা বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা (Managed Floating System) ৰ কাৰ্যকাৰিতা সুন্দৰকৈ বুজাই দিয়া হৈছে। সমগ্ৰ পাঠটোৱে গোলকীয় অৰ্থনীতিত বাণিজ্য আৰু মুদ্ৰাৰ সম্পৰ্কক প্ৰতিফলিত কৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১। বাণিজ্য শুল্ক (Tariff) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ আমদানিকৃত সামগ্ৰীৰ ওপৰত চৰকাৰে আৰোপ কৰা এক বিশেষ কৰক বাণিজ্য শুল্ক বোলা হয়।

২। আমদানি কোটা (Import Quota)ৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰঃ এক নিৰ্দিষ্ট সময়সীমাৰ ভিতৰত দেশলৈ আমদানি হোৱা সামগ্ৰীৰ সৰ্বাধিক পৰিমাণ বা সংখ্যা সীমিত কৰাই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।

৩। আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণ (Partial Equilibrium Analysis) কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল?

উত্তৰঃ অৰ্থনীতিৰ অন্যান্য খণ্ডসমূহক স্থিৰ বুলি ধৰি কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট বজাৰ বা খণ্ডত বাণিজ্য নীতিৰ প্ৰভাৱ অধ্যয়ন কৰাটোৱেই হৈছে আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণ।

৪। মুক্ত বাণিজ্য (Free Trade)ৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰঃ চৰকাৰী কোনো ধৰণৰ বাধা-নিষেধ, শুল্ক বা কোটা অবিহনে বিভিন্ন দেশৰ মাজত হোৱা সামগ্ৰীৰ অনিয়ন্ত্ৰিত আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত বিনিময়।

৫। 'সংৰক্ষণবাদ' (Protectionism)ৰ যিকোনো একটা সঁজুলি উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ আমদানি শুল্ক (Import Tariff)।

৬। স্থিৰ বিনিময় হাৰ (Fixed Exchange Rate) কোনে নিৰ্ধাৰণ কৰে?

উত্তৰঃ সংশ্লিষ্ট দেশখনৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক বা চৰকাৰী কৰ্তৃপক্ষই।

৭। পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ (Flexible Exchange Rate) কিহৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়?

উত্তৰঃ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বজাৰত থকা চাহিদা আৰু যোগানৰ পাৰস্পৰিক শক্তিৰ দ্বাৰা।

৮। 'মেনেজড ফ্লটিং' (Managed Floating) ব্যৱস্থাক আন কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰঃ ইয়াক 'ডাৰ্টি ফ্লটিং' (Dirty Floating) বুলিও কোৱা হয়।

৯। কেন্দ্ৰীয় বেংকে কেনেকৈ বিনিময় হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?

উত্তৰঃ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বজাৰত প্ৰত্যক্ষভাৱে মুদ্ৰাৰ ক্ৰয় আৰু বিক্ৰয় প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে।

১০। এড-ভেলোৰেম শুল্ক (Ad-valorem Tariff) কি?

উত্তৰঃ আমদানিকৃত সামগ্ৰীৰ মুদ্ৰাগত মূল্যৰ এক নিৰ্দিষ্ট শতাংশ হিচাপে আৰোপ কৰা শুল্ক।

১১। কোটা ব্যৱস্থাই কেনেকৈ দেশীয় উৎপাদনকাৰীক সহায় কৰে?

উত্তৰঃ বিদেশী সামগ্ৰীৰ প্ৰৱেশ সীমিত কৰি ঘৰুৱা বজাৰত বিদেশী প্ৰতিযোগিতা হ্ৰাস কৰাৰ জৰিয়তে।

১২। বিনিময় হাৰৰ তাৰতম্য ঘটাৰ যিকোনো এটা কাৰণ লিখা।

উত্তৰঃ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত দেশীয় মুদ্ৰাৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ পৰিৱৰ্তন।

১৩। আংশিক ভাৰসাম্যত 'উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত' (Consumer Surplus) হ্ৰাস হয়নে?

উত্তৰঃ হয়, বাণিজ্য শুল্ক আৰোপৰ ফলত যেতিয়া সামগ্ৰীৰ দাম বৃদ্ধি হয়, তেতিয়া উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত হ্ৰাস পায়।

১৪। বাণিজ্য নীতিৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি কিহৰ লগত জড়িত?

উত্তৰঃ বাণিজ্য নীতি নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন ৰাজনৈতিক দল, চৰকাৰী সিদ্ধান্ত আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থান্বেষী গোষ্ঠীৰ প্ৰভাৱৰ সৈতে।

১৫। বিনিময় হাৰৰ অৱমূল্যায়ন (Devaluation) কেতিয়া কৰা হয়?

উত্তৰঃ স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত চৰকাৰে যেতিয়া আইনগতভাৱে নিজৰ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য বিদেশী মুদ্ৰাৰ তুলনাত হ্ৰাস কৰে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১। শুল্ক আৰু কোটাৰ মাজৰ মৌলিক পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰঃ শুল্কই আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত কৰ বহুৱাই মূল্য বৃদ্ধি কৰে আৰু চৰকাৰক ৰাজহ প্ৰদান কৰে। আনহাতে, কোটা ব্যৱস্থাই সামগ্ৰীৰ আমদানিৰ পৰিমাণহে পোনপটীয়াভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰে, ইয়াৰ পৰা চৰকাৰে কোনো প্ৰত্যক্ষ ৰাজহ লাভ নকৰে।

২। আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণত 'মৃত ওজন লোকচান' (Deadweight Loss) মানে কি?

উত্তৰঃ বাণিজ্য শুল্ক আৰোপৰ ফলত যেতিয়া উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত দক্ষতা হ্ৰাস পায়, তেতিয়া সমাজৰ মুঠ অৰ্থনৈতিক কল্যাণৰ যি অপূৰণীয় ক্ষতি হয়, তাকেই মৃত ওজন লোকচান বোলা হয়।

৩। মুক্ত বাণিজ্যৰ সপক্ষে এটা শক্তিশালী যুক্তি আগবঢ়োৱা।

উত্তৰঃ মুক্ত বাণিজ্যই বিভিন্ন দেশক তুলনামূলক সুবিধা থকা সামগ্ৰী উৎপাদনত বিশেষীকৰণ (Specialization) অৰ্জন কৰাত সহায় কৰে, যাৰ ফলত বিশ্বজুৰি উৎপাদন ক্ষমতা আৰু সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পায়।

৪। শিশু উদ্যোগ যুক্তি (Infant Industry Argument) কি?

উত্তৰঃ নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠা হোৱা ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহক বিদেশী শক্তিশালী উদ্যোগৰ প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা সুৰক্ষা দিবলৈ আৰম্ভণি পৰ্যায়ত সংৰক্ষণমূলক নীতি বা শুল্ক আৰোপ কৰাৰ সপক্ষে আগবঢ়োৱা যুক্তিয়েই হ’ল শিশু উদ্যোগ যুক্তি।

৫। স্থিৰ বিনিময় হাৰৰ এটা সুবিধা আৰু এটা অসুবিধা লিখা।

উত্তৰঃ সুবিধা: ই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য আৰু বিনিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত এক স্থিৰতা তথা নিশ্চিতি প্ৰদান কৰে।

অসুবিধা: ইয়াৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় বেংকে সদায় এক বৃহৎ পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংৰক্ষিত ভাণ্ডাৰ বজাই ৰাখিবলগীয়া হয়।

৬। পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰত 'মুদ্ৰা মূল্যবৃদ্ধি' (Appreciation) কিদৰে হয়?

উত্তৰঃ মুক্ত বজাৰৰ প্ৰক্ৰিয়াত যেতিয়া কোনো এখন দেশৰ মুদ্ৰাৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায় অথবা যোগান হ্ৰাস পায়, তেতিয়া স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে সেই মুদ্ৰাটোৰ মূল্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত আন মুদ্ৰাৰ তুলনাত বৃদ্ধি পায়।

৭। মেনেজড ফ্লটিং বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাটোক কিয় এক সংকৰ বা হাইব্ৰিড (Hybrid) ব্যৱস্থা বোলা হয়?

উত্তৰঃ কাৰণ এই ব্যৱস্থাত বিনিময় হাৰটো প্ৰাথমিকভাৱে বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানেই নিৰ্ধাৰণ কৰে (পৰিৱৰ্তনশীল), কিন্তু বজাৰৰ চৰম অ সুস্থিৰতা দূৰ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় বেংকেও মাজে মাজে ইয়াত হস্তক্ষেপ কৰে (স্থিৰ)।

৮। বাণিজ্য শুল্কই কেনেকৈ ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধিত সহায় কৰে?

উত্তৰঃ শুল্ক আৰোপৰ ফলত বিদেশী আমদানি সামগ্ৰীৰ মূল্য ঘৰুৱা বজাৰত বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাহকসকল বিদেশী সামগ্ৰীৰ পৰিৱৰ্তে তুলনামূলকভাৱে সস্তা ঘৰুৱা সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিবলৈ আকৰ্ষিত হয় আৰু ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধি পায়।

৯। সংৰক্ষণবাদে নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰঃ হ্ৰস্বম্যাদীভাৱে সংৰক্ষণবাদে ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰি দেশৰ ভিতৰত নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। কিন্তু দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে ই উদ্যোগসমূহৰ দক্ষতা হ্ৰাস কৰিব পৰা বাবে সামগ্ৰিক অৰ্থনীতিৰ ক্ষতি কৰিবও পাৰে।

১০। বিনিময় হাৰৰ সুস্থিৰতা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিনিয়োগৰ বাবে কিয় অপৰিহাৰ্য?

উত্তৰঃ বিনিময় হাৰ সুস্থিৰ থাকিলে বিদেশী বিনিয়োগকাৰীসকলে ভৱিষ্যতৰ লাভ-লোকচান আৰু বিপদাশংকাৰ সঠিক মূল্যায়ন কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত দেশলৈ বিদেশী প্ৰত্যক্ষ বিনিয়োগ (FDI)ৰ প্ৰবাহ বৃদ্ধি পায়।

১১। বাণিজ্য নীতিৰ বিতৰ্কত 'মুদ্ৰাস্ফীতি'ৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ?

উত্তৰঃ চৰকাৰে অতিমাত্ৰা হাৰত বাণিজ্য শুল্ক বা কোটা নিৰ্ধাৰণ কৰিলে আমদানি কৰা কেঁচামাল বা যন্ত্ৰপাতিৰ ব্যয় বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত দেশৰ অভ্যন্তৰত উৎপাদন ব্যয় বাঢ়ি গৈ মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

১২। কেন্দ্ৰীয় বেংকে বিনিময় হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ বজাৰত কেনেকৈ হস্তক্ষেপ কৰে?

উত্তৰঃ যেতিয়া দেশীয় মুদ্ৰাৰ মূল্য অতিমাত্ৰা হ্ৰাস পায়, তেতিয়া কেন্দ্ৰীয় বেংকে নিজৰ ভাণ্ডাৰৰ পৰা বিদেশী মুদ্ৰা বিক্ৰী কৰি দেশীয় মুদ্ৰা ক্ৰয় কৰে। আকৌ মুদ্ৰাৰ মূল্য অতি বৃদ্ধি পালে বজাৰত দেশীয় মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি কৰি দিয়ে।

১৩। আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণৰ এটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ এই বিশ্লেষণে অৰ্থনীতিৰ এটা নিৰ্দিষ্ট খণ্ডৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে আৰু বিভিন্ন খণ্ডসমূহৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতা তথা সামগ্ৰিক প্ৰভাৱসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰে।

১৪। ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ প্ৰেক্ষাপটত মুক্ত বাণিজ্য নীতি কিয় কেতিয়াবা ব্যৰ্থ হয়?

উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱশালী ঘৰুৱা উৎপাদক বা লবী গ্ৰুপসমূহে নিজৰ ব্যৱসায়িক লাভৰ সুৰক্ষাৰ বাবে চৰকাৰৰ ওপৰত ৰাজনৈতিক হেঁচা প্ৰয়োগ কৰে। ফলত চৰকাৰে মুক্ত বাণিজ্যৰ পৰিৱৰ্তে সংৰক্ষণমূলক নীতি ল’বলৈ বাধ্য হয়।

১৫। বাণিজ্য घाটি (Trade Deficit) হ’লে বিনিময় হাৰত কেনে প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে?

উত্তৰঃ বাণিজ্য ঘাটি হ’লে দেশখনে আমদানিৰ বাবদ বিদেশী মুদ্ৰা বেছিকৈ পৰিশোধ কৰিবলগীয়া হয়। ফলত বৈদেশিক বজাৰত নিজৰ মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি পায় আৰু চাহিদা কম হোৱাৰ বাবে মুদ্ৰাটোৰ বিনিময় মূল্য হ্ৰাস (Depreciation) পায়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

২। মুক্ত বাণিজ্য বনাম সংৰক্ষণবাদৰ (Free Trade vs. Protectionism) মাজৰ বিতৰ্কটো এক তুলনামূলক দৃষ্টিভংগীৰে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য নীতিৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু তীব্ৰ বিতৰ্কটো হৈছে মুক্ত বাণিজ্য আৰু সংৰক্ষণবাদৰ দ্বন্দ্ব। গোলকীয় অৰ্থনীতিত এই দুয়োটা ধাৰণাৰে নিজা নিজা যুক্তি আৰু প্ৰাসংগিকতা আছে।

মুক্ত বাণিজ্যৰ সপক্ষে যুক্তি (Arguments for Free Trade):

• শ্ৰম বিভাজন আৰু বিশেষীকৰণ: মুক্ত বাণিজ্যই বিভিন্ন দেশক নিজৰ আপেক্ষিক বা তুলনামূলক সুবিধা থকা সামগ্ৰী উৎপাদনত মনোনিবেশ কৰিবলৈ সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত গোলকীয় সম্পদৰ সৰ্বোত্তম ব্যৱহাৰ সম্ভৱ হয়।

• উপভোক্তাৰ কল্যাণ: কোনো বাধা-নিষেধ নথকা বাবে গ্ৰাহকে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰৰ পৰা গুণগত আৰু কম মূল্যৰ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰাৰ সুযোগ পায়।

• বজাৰৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি: ঘৰুৱা উৎপাদকসকলে কেৱল নিজৰ দেশৰ বজাৰতে সীমাবদ্ধ নাথাকি সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিশাল বজাৰত নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত বৰ্ধিত মাত্ৰাৰ উৎপাদন ক্ষমতা (Economies of Scale) লাভ কৰিব পাৰি।

সংৰক্ষণবাদৰ সপক্ষে যুক্তি (Arguments for Protectionism):

• শিশু उद्योग যুক্তি (Infant Industry Argument): উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ নতুনকৈ গঢ়ি উঠা উদ্যোগবোৰে পোনপটীয়াকৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ প্ৰতিষ্ঠিত উদ্যোগৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত টিকি থাকিব নোৱাৰে। গতিকে সিহঁত শক্তিশালী নোহোৱালৈকে চৰকাৰী সুৰক্ষা বা সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজন।

• ঘৰুৱা নিয়োগ সুৰক্ষা: বিদেশী সামগ্ৰীৰ অবাধ প্ৰৱেশে ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহ বন্ধ কৰি দিব পাৰে, যাৰ ফলত দেশত ব্যাপক নিবনুৱা সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। সংৰক্ষণবাদে ঘৰুৱা কৰ্মসংস্থাপন অক্ষুণ্ণ ৰাখে।

• অৰ্থনৈতিক আত্মনিৰ্ভৰশীলতা: ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিৰ সময়ত অন্য দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিবলৈ মূল বা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্যোগসমূহক সংৰক্ষণ দিয়াটো জৰুৰী।

সামৰণিঃ আধুনিক অৰ্থনীতিত কোনো এখন দেশেও সম্পূৰ্ণ মুক্ত বাণিজ্য বা সম্পূৰ্ণ সংৰক্ষণবাদ অনুসৰণ নকৰে। বৰঞ্চ নিজৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ দুয়োৰে এক সন্তুলিত মিশ্ৰণহে গ্ৰহণ কৰা দেখা যায়।

৩। স্থিৰ বিনিময় হাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাৰ (Fixed vs. Flexible Exchange Rates) মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ বহলাই লিখা।

উত্তৰঃ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বজাৰত এখন দেশে নিজৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য কেনেকৈ স্থিৰ বা পৰিচালনা কৰিব, তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি স্থিৰ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। এই দুয়োটা ধাৰণাৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

৪। নিয়ন্ত্ৰিত উপঙা বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা (System of Managed Floating Exchange Rate) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ কাৰ্যপ্ৰণালী ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ নিয়ন্ত্ৰিত উপঙা বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা (Managed Floating Exchange Rate System) হৈছে স্থিৰ বিনিময় হাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাৰ এক বৈজ্ঞানিক আৰু বাস্তৱসন্মত সংমিশ্ৰণ। ইয়াক অৰ্থনীতিৰ ভাষাত প্ৰায়ে 'ডাৰ্টি ফ্লটিং' (Dirty Floating) বুলিও আখ্যা দিয়া হয়। আধুনিক গোলকীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থাত ভাৰতকে ধৰি বেছিভাগ দেশে এই নীতিকে অনুসৰণ কৰে।

ইয়াৰ মূল ধাৰণা আৰু বৈশিষ্ট্যঃ

প্ৰাথমিকভাৱে, এই ব্যৱস্থাত বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰটো বজাৰৰ মুক্ত শক্তি অৰ্থাৎ চাহিদা আৰু যোগানৰ ওপৰত এৰি দিয়া হয়। বজাৰৰ পৰিস্থিতি অনুযায়ী মুদ্ৰাৰ মূল্য উপঙি থাকে (Float হয়)। কিন্তু, যদি কোনো বিশেষ অৰ্থনৈতিক সংকত বা গোলকীয় কাৰণত বিনিময় হাৰৰ অত্যাধিক উঠা-নমা (Volatility) ঘটে, তেন্তে দেশৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকে (যেনে ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত ৰিজাৰ্ভ বেংক) বজাৰত সক্ৰিয়ভাৱে হস্তক্ষেপ কৰে।

কাৰ্যপ্ৰণালী (Mechanism):

কেন্দ্ৰীয় বেংকে বিনিময় হাৰৰ বাবে এটা অনানুষ্ঠানিক সৰ্বোচ্চ আৰু সৰ্বনিম্ন সীমা (Target Zone) মনতে নিৰ্ধাৰণ কৰি ৰাখে।

• মুদ্ৰাৰ অত্যাধিক মূল্যহ্ৰাসৰ সময়ত: যেতিয়া বজাৰত দেশীয় মুদ্ৰাৰ চাহিদা হ্ৰাস পায় আৰু মূল্য বহুত তললৈ নামি যায়, তেতিয়া কেন্দ্ৰীয় বেংকে নিজৰ সংৰক্ষিত ভাণ্ডাৰৰ পৰা বিদেশী মুদ্ৰা (যেনে ডলাৰ) বজাৰত বিক্ৰী কৰে আৰু দেশীয় মুদ্ৰা ক্ৰয় কৰে। ইয়াৰ ফলত দেশীয় মুদ্ৰাৰ নাটনি ঘটে আৰু ইয়াৰ মূল্য পুনৰ বৃদ্ধি পায়।

• মুদ্ৰাৰ অত্যাধিক মূল্যবৃদ্ধিৰ সময়ত: বিপৰীতভাৱে, যেতিয়া দেশীয় মুদ্ৰাৰ মূল্য অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পায় (যিয়ে দেশৰ ৰপ্তানি বাণিজ্যত ক্ষতি কৰিব পাৰে), তেতিয়া কেন্দ্ৰীয় বেংকে বজাৰৰ পৰা বিদেশী মুদ্ৰা ক্ৰয় কৰে আৰু নিজৰ মুদ্ৰা বজাৰত এৰি দিয়ে।

এইদৰে, বজাৰৰ স্বাধীনতা অক্ষুণ্ণ ৰাখি দেশৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় বেংকে কৰা নিয়ন্ত্ৰিত পৰিচালনাই হৈছে ইয়াৰ মূল কাৰ্যপ্ৰণালী।

৫। বাণিজ্য নীতিৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি (Political Economy of Trade Policy) ধাৰণাটো বহলাই আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ বাণিজ্য নীতি কেৱলমাত্ৰ অৰ্থনৈতিক তত্ত্ব বা লাভ-লোকচানৰ অংকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা নহয়; ইয়াৰ আঁৰত এক গভীৰ ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু ক্ষমতাৰ সমীকৰণ জড়িত হৈ থাকে। ইয়াকে 'বাণিজ্য নীতিৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি' বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে বিশ্লেষণ কৰা হয় যে কিয় চৰকাৰে অৰ্থনৈতিকভাৱে কল্যাণকাৰী মুক্ত বাণিজ্য নীতি গ্ৰহণ নকৰি কেতিয়াবা দেশ তথা গ্ৰাহকৰ ক্ষতি কৰিব পৰা সংৰক্ষণমূলক নীতি বা শুল্ক আৰোপ কৰে।

ইয়াৰ মূল কাৰক আৰু বিতৰ্কসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• স্বাৰ্থান্বেষী গোষ্ঠী আৰু লবী গ্ৰুপ (Interest Groups and Lobbying): কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ খণ্ডই (যেনে তীখা বা বস্ত্ৰ উদ্যোগ) বিদেশী প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা বাচিবলৈ একগোট হৈ চৰকাৰৰ ওপৰত ৰাজনৈতিক চাপ সৃষ্টি কৰে। তেওঁলোকে নিৰ্বাচনী পুঁজি যোগান ধৰি বা ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ খটুৱাই চৰকাৰক শুল্ক আৰোপ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।

• সামূহিক কাৰ্যৰ অসামঞ্জস্যতা (Collective Action Problem): মুক্ত বাণিজ্যৰ দ্বাৰা দেশৰ কোটি কোটি গ্ৰাহক উপকৃত হয় যদিও প্ৰতিজন গ্ৰাহকৰ ব্যক্তিগত লাভৰ পৰিমাণ কম। সেয়েহে গ্ৰাহকসকল সংগঠিত হৈ মুক্ত বাণিজ্যৰ সপক্ষে মাত মতাটো টান। কিন্তু সংৰক্ষণৰ দ্বাৰা কেইটামান বৃহৎ উদ্যোগপতিৰ কোটি কোটি টকাৰ লাভ হয়, গতিকে তেওঁলোকে অতি সহজে সুসংগঠিত হৈ সংৰক্ষণবাদৰ সপক্ষে লবী কৰিব পাৰে।

• ভোট বেংকৰ ৰাজনীতি (Vote Bank Politics): কোনো এটা অঞ্চল যদি কোনো বিশেষ উদ্যোগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয়, তেন্তে সেই অঞ্চলৰ শ্ৰমিক আৰু জনসাধাৰণৰ ভোট হেৰুওৱাৰ ভয়ত চৰকাৰে অদক্ষ উদ্যোগসমূহকো শুল্ক বা কোটাৰ জৰিয়তে কৃত্ৰিম সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

• ৰাজহ আহৰণৰ প্ৰৱণতা: উন্নয়নশীল বা অনুন্নত দেশসমূহৰ চৰকাৰে আয়কৰ বা অন্যান্য প্ৰত্যক্ষ কৰ সংগ্ৰহ কৰাত অসুবিধা পায়। তেনে ক্ষেত্ৰত বন্দৰসমূহৰ জৰিয়তে আমদানি হোৱা সামগ্ৰীৰ ওপৰত শুল্ক বহুৱাই সহজে ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰাটো চৰকাৰৰ বাবে এক ৰাজনৈতিক তথা প্ৰশাসনিক সুবিধা।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

1. What is trade policy?

Answer: Trade policy is the set of government rules and measures that regulate a country's international trade through tariffs, quotas, subsidies, and other instruments.

2. What is a tariff?

Answer: A tariff is a tax imposed by the government on imported goods to protect domestic industries and generate government revenue.

3. Define quota.

Answer: A quota is a government-imposed limit on the quantity of a particular good that can be imported or exported during a specified period.

4. What is an import tariff?

Answer: An import tariff is a tax charged on goods imported from other countries.

5. What is an export tariff?

Answer: An export tariff is a tax imposed on goods exported to other countries.

6. What is an ad valorem tariff?

Answer: An ad valorem tariff is charged as a fixed percentage of the value of imported goods.

7. What is a specific tariff?

Answer: A specific tariff is a fixed amount of tax charged per unit of an imported product.

8. What is a compound tariff?

Answer: A compound tariff combines both specific and ad valorem tariffs on the same product.

9. Why do governments impose tariffs?

Answer: Governments impose tariffs to protect domestic industries, raise revenue, reduce imports, and improve the balance of trade.

10. What is an import quota?

Answer: An import quota limits the maximum quantity of goods that can be imported into a country.

11. What is the main objective of a quota?

Answer: The main objective of a quota is to restrict imports and protect domestic producers.

12. Which instrument generates government revenue directly—tariff or quota?

Answer: A tariff generates government revenue directly because importers pay tax on imported goods.

13. How does a tariff affect the price of imported goods?

Answer: A tariff increases the price of imported goods in the domestic market.

14. What is trade protection?

Answer: Trade protection refers to government policies that restrict imports to protect domestic industries.

15. Name any two instruments of trade policy.

Answer: Tariff and quota.

Part B: Short Answer Questions (2 Marks)

1. Explain the meaning of trade policy.

Answer: Trade policy refers to the government's strategy for regulating international trade. It includes measures such as tariffs, quotas, subsidies, and import regulations to protect domestic industries, promote exports, and maintain economic stability.

2. What is a tariff? Mention its purpose.

Answer: A tariff is a tax imposed on imported goods. Its main purposes are to protect domestic industries from foreign competition, generate government revenue, reduce imports, and improve the country's balance of trade.

3. Explain the meaning of quota.

Answer: A quota is a quantitative restriction on the amount of goods that can be imported or exported during a given period. It controls foreign competition and encourages domestic production by limiting imports.

4. Distinguish between tariff and quota.

Answer:

A tariff is a tax on imports, while a quota is a limit on the quantity of imports. Tariffs generate government revenue, whereas quotas generally do not unless import licenses are auctioned.

5. State two objectives of imposing tariffs.

Answer: Tariffs protect domestic industries from foreign competition and provide revenue to the government. They also reduce imports and encourage the production of domestic goods.

6. State two objectives of imposing quotas.

Answer: Quotas restrict excessive imports and protect domestic industries. They also help improve the balance of trade by controlling the volume of imported goods.

7. What is an ad valorem tariff? Give one example.

Answer: An ad valorem tariff is charged as a percentage of the value of imported goods. For example, if a product worth $100 faces a 10% tariff, the importer pays $10 as tariff.

8. What is a specific tariff?

Answer: A specific tariff is a fixed amount charged on each unit of an imported product, regardless of its value. For example, charging $5 per imported bag is a specific tariff.

9. What is a compound tariff?

Answer: A compound tariff combines a specific tariff and an ad valorem tariff. For example, a government may charge $2 per unit plus 5% of the product's value.

10. How does a tariff protect domestic industries?

Answer: A tariff increases the price of imported goods, making domestic products relatively cheaper. As consumers shift toward local products, domestic industries receive greater demand and protection.

11. How does a quota protect domestic producers?

Answer: A quota limits the supply of imported goods in the domestic market. Reduced foreign competition enables domestic firms to sell more products and maintain better prices.

12. Mention two advantages of tariffs.

Answer: Tariffs provide revenue to the government and protect domestic industries from foreign competition. They also encourage local production and employment.

13. Mention two disadvantages of tariffs.

Answer: Tariffs increase prices for consumers and may reduce consumer choice. They can also lead to trade disputes and retaliation by other countries.

14. Mention two advantages of quotas.

Answer: Quotas effectively limit imports and provide strong protection to domestic industries. They also help reduce trade deficits by controlling import volumes.

15. Mention two disadvantages of quotas.

Answer: Quotas may create shortages and raise prices for consumers. They can also encourage monopolistic practices and illegal smuggling of restricted goods.

5 Important Long Questions and Answer :

Question 1. Explain the meaning of tariff. Discuss its types and objectives. (5 Marks)

Answer: A tariff is a tax imposed by the government on imported or exported goods. It is one of the most common instruments of trade policy used to regulate international trade.

Types of Tariff:

• Specific Tariff: A fixed amount charged per unit of imported goods.
• Ad Valorem Tariff: Charged as a percentage of the value of imported goods.
• Compound Tariff: Combination of specific and ad valorem tariffs.

Objectives of Tariff:

• Protect domestic industries from foreign competition.
• Increase government revenue.
• Reduce unnecessary imports.
• Improve the balance of trade.
• Encourage domestic production and employment.
• Protect infant industries.

Conclusion:

Tariffs help domestic producers compete with foreign firms. However, excessive tariffs may increase consumer prices and reduce international trade.

Question 2. What is an import quota? Explain its objectives, advantages and disadvantages. (5 Marks)

Answer: An import quota is a quantitative restriction imposed by the government on the amount of a particular commodity that can be imported during a specified period.

Objectives:

• Protect domestic industries.
• Reduce excessive imports.
• Improve the balance of payments.
• Encourage local production.

Advantages:

• Gives strong protection to domestic producers.
• Controls the volume of imports directly.
• Reduces dependence on foreign goods.
• Promotes employment in domestic industries.

Disadvantages:

• Raises prices for consumers.
• Reduces product variety.
• May encourage monopolies and smuggling.
• Does not generate government revenue unless import licences are auctioned.

Conclusion:

Quotas effectively restrict imports but may reduce consumer welfare by limiting competition.

Question 3. Distinguish between tariff and quota. Which is a better instrument of trade policy? (5 Marks)

Answer: Both tariffs and quotas are important instruments of trade policy, but they differ in several ways.

Which is Better?

A tariff is generally considered better because it provides revenue to the government, allows some imports to continue, and is easier to administer. Quotas provide stronger protection but may lead to inefficiency, shortages, and corruption in licence allocation.

Conclusion:

In modern trade policy, tariffs are generally preferred over quotas because they are more transparent and economically efficient.

Question 4. Explain the role of tariffs in protecting domestic industries. (5 Marks)

Answer: Tariffs play an important role in protecting domestic industries by increasing the price of imported goods. As imported products become more expensive, consumers shift towards domestically produced goods.

Role of Tariffs:

• Protects infant industries from foreign competition.
• Encourages domestic production.
• Increases employment opportunities.
• Helps local firms expand production.
• Generates revenue for the government.
• Reduces dependence on imports.
• Improves the country's balance of trade.

However, very high tariffs may reduce competition, encourage inefficiency, and increase prices for consumers.

Conclusion:

A moderate tariff protects domestic industries while maintaining healthy competition and economic growth.

Question 5. Compare the advantages and disadvantages of tariffs and quotas. (5 Marks)

Answer: Tariffs and quotas are both used to protect domestic industries, but they have different effects.

Advantages of Tariffs:

• Generate government revenue.
• Protect domestic producers.
• Encourage local industries.
• Improve the balance of trade.

Advantages of Quotas:

• Directly control import quantity.
• Offer stronger protection to domestic firms.
• Reduce excessive imports.

Disadvantages of Tariffs:

• Increase prices for consumers.
• May lead to international trade disputes.

Disadvantages of Quotas:

• No direct government revenue.
• Encourage monopoly and corruption.
• Reduce consumer choice.
• May create shortages.

Conclusion:

Both instruments help protect domestic industries. Tariffs are generally more efficient because they generate revenue and allow market forces to determine import levels, whereas quotas impose fixed limits on imports.