ৰুছিয়াৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰভাৱ ৰোধ কৰিবলৈ লৰ্ড লিটনৰ আগ্ৰাসী সীমান্ত নীতি।

আফগান আমিৰ শ্বেৰ আলীয়ে কাবুলত ৰুছ প্ৰতিনিধিক আদৰণি জনোৱা কিন্তু ব্ৰিটিছ মিছনক নাকচ কৰা।

নৰমপন্থীসকলে সাংবিধানিক আন্দোলন, আবেদন-নিবেদন আৰু ব্ৰিটিছ ন্যায়পৰায়ণতাত বিশ্বাসী আছিল।

চৰমপন্থীসকলে আত্মনিৰ্ভৰশীলতা, নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধ আৰু স্বৰাজক এক মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে গণ্য কৰিছিল।

শতদ্ৰু (Sutlej) নদীক ৰণজিৎ সিঙৰ শিখ ৰাজ্য আৰু ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলৰ মাজৰ সীমাৰেখা হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

ৰণজিৎ সিঙে শতদ্ৰু নদীৰ পূবপাৰে সামৰিক অভিযান নকৰিবলৈ সন্মত হয়।

ৰাজনৈতিক ফলাফল: এই যুদ্ধত বংগৰ নৱাব চিৰাজ-উদ-দৌলা পৰাস্ত হয় আৰু ব্ৰিটিছৰ হাতত বংগৰ প্ৰকৃত ৰাজনৈতিক ক্ষমতা গুচি যায়। মীৰ জাফৰ নামমাত্ৰ নৱাব হয় আৰু কোম্পানীয়ে পৰ্দাৰ আঁৰৰ পৰা শাসন চলাবলৈ লয়।

অৰ্থনৈতিক লুণ্ঠন: যুদ্ধৰ ক্ষতিপূৰণ হিচাপে ক্লাইব আৰু কোম্পানীয়ে বিপুল ধন-সম্পদ লাভ কৰে, যাৰ জৰিয়তে "বংগৰ লুণ্ঠন" (Drain of Wealth) আৰম্ভ হয়।

সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ বাট মুকলি: পলাশীৰ বিজয়ে ব্ৰিটিছক ভাৰতত কেৱল এক বাণিজ্যিক শক্তিৰ পৰা ৰাজনৈতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে আৰু সমগ্ৰ ভাৰত জয়ৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।

প্ৰশাসনিক সংস্কাৰ: তেওঁ কোষাগাৰ মুৰ্ছিদাবাদৰ পৰা কলিকতালৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু কলিকতাক প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলে। ৰাজহ সংগ্ৰহ তদাৰক কৰিবলৈ বোৰ্ড অৱ ৰেভিনিউ গঠন কৰা হয়।

ন্যায়িক সংস্কাৰ: প্ৰতিটো জিলাত দেৱানী আৰু ফৌজদাৰী আদালত স্থাপন কৰা হয়। হিন্দু আৰু ইছলামিক আইনৰ ভিত্তিত বিচাৰ নিষ্পত্তি কৰিবলৈ দেশীয় বিশেষজ্ঞ নিযুক্তি দিয়া হয়।

বাণিজ্যিক সংস্কাৰ: অন্তৰ্দেশীয় বাণিজ্যৰ ওপৰত লগোৱা বিভিন্ন শুল্ক উঠাই দি এক উমৈহতীয়া ২.৫% মাচুল নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়, যাৰ ফলত বাণিজ্যৰ বিকাশ ঘটে।

সমাজ সংস্কাৰ: তেওঁ হিন্দু সমাজত প্ৰচলিত অন্ধবিশ্বাস, জাতিভেদ প্ৰথা আৰু বাল্যবিবাহৰ ঘোৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁৰ অবিৰত প্ৰচেষ্টাৰ ফলস্বৰূপে ১৮২৯ চনত লৰ্ড উইলিয়াম বেন্টিংকে আইন কৰি 'সতীদাহ প্ৰথা' নিষিদ্ধ কৰে।

ধৰ্মীয় সংস্কাৰ: ১৮২৮ চনত তেওঁ 'ব্ৰাহ্ম সভা' (পাছলৈ ব্ৰাহ্ম সমাজ) প্ৰতিষ্ঠা কৰে, যিয়ে একেশ্বৰবাদ প্ৰচাৰ কৰিছিল।

শিক্ষা আৰু সংবাদ মাধ্যম: তেওঁ আধুনিক পাশ্চাত্য বিজ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ সমৰ্থন কৰিছিল আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতাৰ হকে 'সম্বাদ কৌমুদী' আৰু 'মিৰাত-উল-আখবাৰ' কাকত প্ৰকাশ কৰিছিল।

সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ: ১৭৯৯ চনত তেওঁ লাহোৰ অধিকাৰ কৰি ৰাজধানী পাতে আৰু ১৮০২ চনত অমৃতসৰ জয় কৰে। পিছলৈ তেওঁ মুলতান (১৮১৮), কাশ্মীৰ (১৮১৯) আৰু পেছাৱাৰ (১৮৩৪) জয় কৰি শিখ সাম্ৰাজ্যক সুদূৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰে।

সামৰিক আধুনিকীকৰণ: তেওঁ 'ফৌজ-ই-আইন' নামেৰে ইউৰোপীয় আৰ্হিত আধুনিক আৰু শক্তিশালী সেনাবাহিনী গঠন কৰিছিল, য'ত ফৰাচী আৰু ইটালীয়ান প্ৰশিক্ষক নিয়োগ কৰা হৈছিল।

ধৰ্মনিৰপেক্ষ নীতি: তেওঁৰ প্ৰশাসনত হিন্দু, মুছলমান আৰু শিখ সকলো সম্প্ৰদায়ৰ যোগ্য ব্যক্তিক উচ্চ পদত নিযুক্তি দিয়া হৈছিল।

প্ৰথম ইংগ-শিখ যুদ্ধ (১৮৪৫-৪৬): শিখ বাহিনী ব্ৰিটিছৰ হাতত পৰাস্ত হয় আৰু ১৮৪৬ চনত 'লাহোৰ চুক্তি' স্বাক্ষৰিত হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা পঞ্জাবৰ সাৰ্বভৌমত্ব সংকুচিত হয় আৰু ব্ৰিটিছ ৰেছিডেন্ট নিয়োগ কৰা হয়।

দ্বিতীয় ইংগ-শিখ যুদ্ধ (১৮৪৮-৪৯): মুলতানৰ মুলৰাজ আৰু চত্তৰ সিঙৰ ব্ৰিটিছ-বিৰোধী বিদ্ৰোহ দমন কৰি লৰ্ড ডালহৌসীয়ে ১৮৪৯ চনত সমগ্ৰ পঞ্জাবক ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। নাবালক ৰজা দিলীপ সিঙক পেঞ্চন দি ইংলেণ্ডলৈ পঠিয়াই দিয়া হয়।

নীতিৰ মূল কথা: ব্ৰিটিছ কৰ্তৃত্বাধীন কোনো দেশীয় ৰজাৰ নিজা পুত্ৰ সন্তান নাথাকিলে তুলি লোৱা পুত্ৰক ৰাজ্যৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া নহৈছিল আৰু সেই ৰাজ্য ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল।

অন্তৰ্ভুক্ত ৰাজ্যসমূহ: এই নীতিৰ অধীনত সাতাবা (১৮৪৮), জয়পুৰ আৰু সম্বলপুৰ (১৮৪৯), ভগত (১৮৫০), উদয়পুৰ (১৮৫২), ঝাঁচী (১৮৫৩) আৰু নাগপুৰ (১৮৫৪) দখল কৰা হয়।

প্ৰভাৱ: এই নীতিয়ে দেশীয় ৰজাসকলৰ মনত তীব্ৰ অসন্তোষৰ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পটভূমি ৰচনা কৰিছিল।

কাৰণ: বাৰ্মাৰ ৰজাই অসম, মণিপুৰ আৰু আৰাকান দখল কৰাৰ পিছত ব্ৰিটিছ অধিকৃত চট্টগ্ৰাম আৰু কাছাৰ সীমান্তত ভাবুকিৰ সৃষ্টি কৰে। ব্ৰিটিছৰ বাণিজ্যিক আৰু কৌশলগত স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ এই যুদ্ধ সংঘটিত হয়।

ফলাফল: ১৮২৬ চনৰ ঐতিহাসিক ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ জৰিয়তে যুদ্ধ শেষ হয়। বাৰ্মাই এক কোটি টকা ক্ষতিপূৰণ দিয়ে আৰু অসম, মণিপুৰ, আৰাকান আৰু তেনাসেৰিমৰ ওপৰত অধিকাৰ ত্যাগ কৰে। ইয়াৰ লগে লগে অসমত ব্ৰিটিছ শাসনৰ আৰম্ভণি হয়।

উদ্দেশ্য: উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত আফগানিস্তানক এক সুৰক্ষিত মধ্যৱৰ্তী ৰাজ্য (Buffer State) হিচাপে ৰখা।

প্ৰথম যুদ্ধ (১৮৩৮-৪২): ব্ৰিটিছৰ শোচনীয় পৰাজয় ঘটে আৰু নীতি ব্যৰ্থ হয়।

দ্বিতীয় যুদ্ধ (১৮৭৮-৮০): লৰ্ড লিটনে আফগানিস্তানত ব্ৰিটিছ আধিপত্য স্থাপন কৰে আৰু গণ্ডামাক চুক্তিৰ জৰিয়তে আফগান বৈদেশিক নীতি ব্ৰিটিছৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। ইয়াৰ ফলত উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত স্থায়ীভাৱে সুৰক্ষিত হয়।

সেনাবাহিনী: ভাৰতীয় চিপাহী আৰু ইউৰোপীয় বিষয়াৰ সমন্বয়ত গঠিত এই সেনাই দেশৰ ভিতৰত বিদ্ৰোহ দমন আৰু বৈদেশিক সম্প্ৰসাৰণত সহায় কৰিছিল। ১৮৫৭ চনৰ পিছত 'বিভাজন আৰু শাসন' নীতিৰে সৈন্যবাহিনীক পুনৰ্গঠন কৰা হয়।

আৰক্ষী ব্যৱস্থা: লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে দাৰোগা ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে থানা স্থাপন কৰে। ১৮৬১ চনৰ আৰক্ষী আইনে সকলো প্ৰদেশতে আৰক্ষী অধীক্ষক (SP) আৰু পৰিদৰ্শক পদ সৃষ্টি কৰি কেন্দ্ৰীভূত আৰু শৃংখলাবদ্ধ পুলিচ ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলে।

আইনৰ শাসন (Rule of Law): জাতি-ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সকলো নাগৰিক আইনৰ চকুত সমান—এই নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।

আইনৰ সংহিতা প্ৰস্তুতি (Codification of Laws): লৰ্ড মেকলেৰ নেতৃত্বত ভাৰতীয় দণ্ডবিধি আইন (Indian Penal Code, 1860) আৰু দেৱানী/ফৌজদাৰী কাৰ্যবিধি প্ৰস্তুত কৰা হয়।

আদালতৰ স্তৰীকৰণ: জিলা আদালতৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ১৮৬১ চনত কলিকতা, বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজত উচ্চ ন্যায়ালয় (High Court) স্থাপন কৰা হয়, যাৰ শীৰ্ষত আছিল লণ্ডনৰ প্ৰিভি কাউন্সিল।

The aggressive "Forward Policy" pursued by Viceroy Lord Lytton to check Russian imperial expansion in Central Asia.

Amir Sher Ali's willingness to receive a Russian diplomatic mission at Kabul while summarily turning back the British envoy Neville Chamberlain.

Moderates believed in constitutional agitation, prayer, petition, and gradual reform within the British framework.

Extremists rejected petitioning, advocated passive resistance and mass mobilization, and demanded complete Swaraj (self-rule) as an inherent birthright.

The Sutlej River was established as the perpetual boundary separating Maharaja Ranjit Singh's Sikh kingdom from British territories.

Ranjit Singh agreed not to maintain troops east of the Sutlej or make encroachments upon the Cis-Sutlej states under British protection.

Political Supremacy: The defeat and assassination of Nawab Siraj-ud-Daulah allowed the English East India Company to install Mir Jafar as a puppet ruler. Real administrative and military control passed entirely into British hands.

Economic Exploitation: The Company obtained unhindered duty-free trading rights across Bengal and extracted enormous war indemnities and personal bribes for Robert Clive and his associates, inaugurating the systemic "Drain of Wealth" from India to Britain.

Strategic Expansion: Plassey provided the British with an expansive territorial and financial springboard, enabling them to mobilize resources to overpower French rivals in the Carnatic Wars and lay the foundations for subcontinental dominion.

Abolition of the Dual Government: Hastings terminated Clive's Dual System, bringing Bengal under direct Company administration and shifting the imperial treasury from Murshidabad to Calcutta, making Calcutta the capital of British India.

Judicial Framework: He created two courts in each district: the Mofussil Diwani Adalat (Civil Court) supervised by the European District Collector, and the Mofussil Faujdari Adalat (Criminal Court) overseen by Indian Muslim officers and Qazis. At Calcutta, appellate courts (Sadar Diwani Adalat and Sadar Nizamat Adalat) were instituted.

Revenue and Trade Reforms: He formed the Board of Revenue and curtailed local customs barriers, enforcing a uniform 2.5% tariff on all internal merchandise to facilitate commercial circulation.

Socio-Religious Reform: He relentlessly opposed polytheism, idolatry, and rigid caste orthodoxy. In 1828, he founded the Brahmo Sabha (later Brahmo Samaj) to propagate monotheism and rationalist reform.

Eradication of Sati: Roy's persistent advocacy, supported by textual Shastric evidence, led Governor-General Lord William Bentinck to enact Regulation XVII in 1829, criminalizing the practice of Sati (widow burning).

Education and Press Freedom: He championed Western scientific and rationalist education, co-founding Hindu College in Calcutta. Additionally, he pioneered vernacular journalism through periodicals such as Sambad Kaumudi (Bengali) and Mirat-ul-Akhbar (Persian) to cultivate civic awareness.

Political Consolidation: Belonging to the Sukerchakia Misl, Ranjit Singh captured Lahore in 1799 and made it his imperial capital. He subsequently absorbed Amritsar in 1802, bringing the political and spiritual centers of the Sikhs under single leadership.

Territorial Annexations: Over three decades, he led successful campaigns to conquer Multan (1818), Kashmir (1819), and Peshawar (1834), extending his borders from the Sutlej River to the Khyber Pass.

Military and Secular Administration: He organized the Fauj-i-Khas, trained by European officers in modern infantry and artillery warfare, creating the second-strongest military force in Asia. His administration remained secular and meritocratic, integrating Sikhs, Hindus, and Muslims into key state offices.

First Anglo-Sikh War (1845–1846): Driven by internal palace intrigues and court betrayals, the Sikh army crossed the Sutlej but suffered defeats at Mudki, Ferozeshah, and Sobraon. The Treaty of Lahore (1846) forced the cession of Jalandhar Doab, imposed a heavy indemnity, reduced the Sikh military, and installed a British Resident.

Second Anglo-Sikh War (1848–1849): Resentment against British interference sparked popular revolts led by Diwan Mulraj in Multan and Chattar Singh in the northwest. Lord Dalhousie utilized this uprising as justification to wage war. Following the battles of Chillianwala and Gujrat, the Sikh forces surrendered. In March 1849, Dalhousie annexed Punjab, ending independent Sikh rule.

Core Principles: Under this doctrine, Hindu customary adoption rights were split into private property rights and sovereign rights. While an adopted heir could inherit private wealth, they could not inherit political sovereignty without explicit British sanction. States lacking biological male heirs were annexed upon the ruler's death.

Major Annexations: Applying this doctrine, the British annexed Satara (1848), Sambalpur (1849), Baghat (1850), Udaipur (1852), Jhansi (1853), and Nagpur (1854).

Historical Impact: The doctrine unsettled traditional Indian ruling lineages and created widespread discontent among traditional aristocracies. This resentment became a major political catalyst for the Revolt of 1857.

Causes: The expanding Konbaung Dynasty of Burma captured Arakan, Manipur, and Assam, bringing them into direct contact with British borders in Bengal and Cachar. Burmese incursions onto Shahpuri Island and border confrontations convinced Governor-General Lord Amherst to declare war in 1824.

The Conflict and Treaty of Yandabo (1826): British expeditionary forces entered lower Burma and seized Rangoon. The war concluded with the Treaty of Yandabo, under which the King of Ava agreed to:

• Pay a war indemnity of one crore rupees.

• Cede the coastal provinces of Arakan and Tenasserim.

• Renounce all sovereign claims over Assam, Manipur, Cachar, and Jaintia.

Significance: The treaty cleared the way for direct British colonial administration across the northeastern frontier, fundamentally changing the geopolitics of Assam.

Strategic Imperial Objective: British strategists feared a potential Russian advance through the Khyber Pass toward India. To secure this exposed boundary, they sought to establish a subservient or allied ruler in Kabul to serve as a buffer state.

First Anglo-Afghan War (1838–1842): Lord Auckland attempted to replace Amir Dost Mohammad with the pro-British exile Shah Shuja. The campaign ended in military disaster during the retreat from Kabul in 1842, demonstrating the difficulty of maintaining direct intervention in Afghan tribal territories.

Second Anglo-Afghan War (1878–1880): Lord Lytton invaded Afghanistan after the Amir received a Russian mission while rejecting a British delegation. The Treaty of Gandamak (1879) placed Afghan foreign policy under British control, securing British strategic objectives along the North-West Frontier.

The Colonial Army: Composed predominantly of Indian sepoys commanded by British commissioned officers, the army served a dual function: expanding imperial borders abroad and suppressing domestic rebellions. Following 1857, the Peel Commission restructured the army on the principle of "divide and rule," segregating regiments along martial, caste, and regional lines to prevent collective action.

The Police Organization: Lord Cornwallis initially established regular police circles (thanas) overseen by Indian Darogas. The Indian Police Act of 1861 regularized the force under a centralized hierarchy led by a District Superintendent of Police (SP) and provincial Inspector Generals (IGP). The police served as an instrument of surveillance and public order preservation for colonial stability.

Rule of Law and Equality Before Law: The colonial judiciary introduced the legal concept that all subjects were theoretically equal before the law, regardless of caste or social status, though Europeans long retained exemptions and racial privileges in trial proceedings.

Codification of Laws: Under the direction of Lord Macaulay and subsequent Law Commissions, customary laws were standardized into systematic statutory codes, including the Indian Penal Code (1860), the Code of Civil Procedure (1859), and the Code of Criminal Procedure (1861).

Hierarchical Court Structure: The Indian High Courts Act of 1861 established High Courts at Calcutta, Bombay, and Madras, replacing old Supreme and Sadar courts. At the apex stood the Judicial Committee of the Privy Council in London as the final court of appeal, establishing a centralized judicial apparatus across British India.