অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা) :
১. আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্কৰ বাস্তৱবাদী তত্ত্বৰ মূল ধাৰণাটো কি? [GU 2025]
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসমূহ হ'ল যুক্তিবাদী কৰ্তা (rational actors), যিয়ে এক নৈৰাজ্যিক আন্তৰ্জাতিক ব্যৱস্থাত নিজৰ ক্ষমতা আৰু সুৰক্ষা সুনিশ্চিত কৰিব বিচাৰে।
২. আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্কৰ উদাৰতাবাদী তত্ত্বৰ মতে ৰাষ্ট্ৰবিলাকৰ মাজত শান্তি প্ৰসাৰ কৰাৰ মূল উপায় কি? [GU 2025]
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা (Economic and institutional interdependence)।
৩. আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্কৰ মাৰ্ক্সবাদী তত্ত্বমতে গোলকীয় বৈষম্যৰ মূল কাৰক কি? [GU 2025]
উত্তৰ: পুঁজিবাদী উৎপাদন ব্যৱস্থা আৰু গোলকীয় দক্ষিণৰ (Global South) শোষণ।
৪. মিখাইল গৰ্বাচেভে প্ৰৱৰ্তন কৰা কোন দুটা নীতিয়ে শীতল যুদ্ধৰ অৱসানত অৰিহণা যোগাইছিল? [GU 2025]
উত্তৰ: গ্লাচনষ্ট (Glasnost - মুক্ততা) আৰু পেৰেস্ত্ৰইকা (Perestroika - পুনৰ্গঠন)।
৫. আন্তৰ্জাতিক মুদ্ৰানিধি (IMF)ৰ মূল উদ্দেশ্য কি? [GU 2025]
উত্তৰ: সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক লেনদেনৰ পৰিশোধ ভাৰসাম্য (Balance of Payments) সমস্যা সমাধানৰ বাবে হ্ৰস্বম্যাদী বিত্তীয় সাহায্য প্ৰদান কৰা।
৬. সেউজগৃহ গেছ নিৰ্গমন হ্ৰাসৰ বাবে আইনগতভাৱে বাধ্যতামূলক দায়বদ্ধতা থকা আন্তৰ্জাতিক চুক্তিখন কি? [GU 2025]
উত্তৰ: কিয়’ট’ প্ৰ’ট’কল (Kyoto Protocol, ১৯৯৭)।
৭. কোনটো তত্ত্বই আন্তৰ্জাতিক সন্ত্ৰাসবাদক ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্ব আৰু নিৰাপত্তাৰ প্ৰতি ভাবুকি বুলি গণ্য কৰি সামৰিক প্ৰত্যুত্তৰক ন্যায্যতা দিয়ে? [GU 2025]
উত্তৰ: বাস্তৱবাদ (Realism)।
৮. আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্কৰ নাৰীবাদী দৃষ্টিভংগীৰ এটা মূল সমালোচনা কি? [GU 2025]
উত্তৰ: সংঘৰ্ষ আৰু শান্তি প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত নাৰীসকলৰ অভিজ্ঞতা আৰু মতামতৰ প্ৰতি কৰা অৱহেলা।
৯. ব্ৰেটন উডছ সন্মিলন (Bretton Woods Conference) কোন চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৪৪ চনত।
১০. বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) কিমান চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৯৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত (GATT-ৰ পৰিৱৰ্তে)।
১১. TNC-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰ: Transnational Corporation (বহুজাতিক নিগম)।
১২. আছিয়ান (ASEAN) কিমান চনত আৰু কোনখন ঘোষণাৰ জৰিয়তে গঠিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৬৭ চনত, বেংকক ঘোষণাৰ (Bangkok Declaration) জৰিয়তে।
১৩. ইউৰোপীয় ইউনিয়ন (EU) কোনখন চুক্তিৰ জৰিয়তে আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰতিষ্ঠা হয়?
উত্তৰ: ১৯৯২ চনৰ মাষ্ট্ৰিখট চুক্তিৰ (Maastricht Treaty) জৰিয়তে।
১৪. 'BRIC' শব্দটো কোনে আৰু কেতিয়া পোনপ্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: অৰ্থনীতিবিদ জিম অ'নিল (Jim O'Neill)-এ ২০০১ চনত।
১৫. জি-২০ (G20) ফ'ৰাম কিমান চনত গঠন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৯৯ চনত (এছীয় বিত্তীয় সংকটৰ পিছত)।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা) :
১. বিশ্ববেংকৰ দুটা প্ৰধান কাৰ্য উল্লেখ কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: প্ৰথমতে, উন্নয়নশীল আৰু অনুন্নত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু আন্তঃগাঁথনিমূলক প্ৰকল্পৰ (যেনে পথ, বিদ্যুৎ, শিক্ষা) বাবে দীৰ্ঘম্যাদী ঋণ আৰু অনুদান প্ৰদান কৰা। দ্বিতীয়তে, বিশ্বজুৰি দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূলৰ বাবে নীতিগত আৰু কাৰিকৰী পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা।
২. হেন্স মৰগেন্থ'য়ে প্ৰণয়ন কৰা দুখন প্ৰখ্যাত গ্ৰন্থৰ নাম লিখা। [GU 2025]
উত্তৰ: হেন্স মৰগেন্থ'ৰ দুখন উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ হ'ল—
১. Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace (১৯৪৮)
২. Scientific Man versus Power Politics (১৯৪৬)।
৩. দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ সূচনা কৰা দুটা কাৰক উল্লেখ কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ:
১. ভাৰ্ছাই সন্ধিৰ (Treaty of Versailles) জৰিয়তে জাৰ্মানীৰ ওপৰত জাপি দিয়া অপমানজনক চৰ্তসমূহ আৰু তাৰ ফলত গঢ় লৈ উঠা নাৎসীবাদ।
২. জাতিসংঘৰ (League of Nations) ব্যৰ্থতা আৰু হিটলাৰৰ আক্ৰমণাত্মক সম্প্ৰসাৰণবাদী নীতি।
৪. START আৰু SALT ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি? [GU 2025]
উত্তৰ:
START: Strategic Arms Reduction Treaty (কৌশলগত অস্ত্ৰ হ্ৰাসকৰণ চুক্তি)।
SALT: Strategic Arms Limitation Talks (কৌশলগত অস্ত্ৰ সীমিতকৰণ আলোচনা)।
৫. ৰিঅ' ধৰিত্ৰী সন্মিলনৰ (১৯৯২) দুটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ:
১. বহনক্ষম উন্নয়নৰ (Sustainable Development) বাবে বিশ্বব্যাপী কাৰ্যপন্থা হিচাপে ‘এজেণ্ডা ২১’ (Agenda 21) গ্ৰহণ কৰা।
২. পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন ৰোধৰ বাবে UNFCCC আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ চুক্তিৰ ভেটি স্থাপন কৰা।
৬. 'কিউবান মিছাইল সংকট'ৰ দুটা কাৰণ লিখা। [GU 2025]
উত্তৰ:
১. আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই তুৰস্ক আৰু ইটালীৰ পৰা ছোভিয়েত ইউনিয়নৰ দিশত পাৰমাণৱিক মিছাইল মোতায়েন কৰা।
২. তাৰ প্ৰত্যুত্তৰত ছোভিয়েত ইউনিয়নে কিউবাত ছোভিয়েত পাৰমাণৱিক ক্ষেপণাস্ত্ৰ ঘাটি স্থাপন কৰাৰ প্ৰচেষ্টা।
৭. আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্কৰ নাৰীবাদী দৃষ্টিভংগীৰ দুজন তাত্বিকৰ নাম উল্লেখ কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ:
১. জে. এন টিকনাৰ (J. Ann Tickner) আৰু
২. চিন্থিয়া এনলু (Cynthia Enloe)।
৮. প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ সূচনা হোৱাৰ দুটা কাৰণ উল্লেখ কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ:
১. ইউৰোপীয় শক্তিসমূহৰ মাজত সাম্ৰাজ্যবাদী প্ৰতিযোগিতা আৰু সামৰিক মৈত্ৰীজোঁট ব্যৱস্থা (Alliances)।
২. ছাৰাজেভ'ত অষ্ট্ৰিয়াৰ উত্তৰাধিকাৰী আৰ্চডিউক ফ্ৰান্সিছ ফাৰ্ডিনাণ্ডৰ হত্যাকাণ্ড (প্ৰত্যক্ষ কাৰণ)।
৯. শীতল যুদ্ধৰ দুটা মূল কাৰণ চিহ্নিত কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ:
১. আমেৰিকা নেতৃত্বাধীন পুঁজিবাদ আৰু ছোভিয়েত নেতৃত্বাধীন সাম্যবাদৰ মাজৰ গভীৰ আদৰ্শগত সংঘাত।
২. দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধোত্তৰ ইউৰোপ তথা বিশ্বত নিজ নিজ আধিপত্য বিস্তাৰৰ ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতা।
১০. নৱ-উদাৰতাবাদৰ (Neo-liberalism) দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা। [GU 2025]
উত্তৰ:
১. মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতি, ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ উদাৰীকৰণ আৰু ব্যক্তিগতকৰণৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব।
২. অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু হস্তক্ষেপ হ্ৰাস কৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি কৰা।
১১. 'ব্ৰেটন উডছ যমজ' (Bretton Woods Twins) কাক কোৱা হয়?
উত্তৰ: আন্তৰ্জাতিক মুদ্ৰানিধি (IMF) আৰু বিশ্ববেংকক (World Bank/IBRD) একেলগে 'ব্ৰেটন উডছ যমজ' বোলা হয়, কাৰণ এই দুয়োটা অনুষ্ঠান ১৯৪৪ চনৰ ব্ৰেটন উডছ সন্মিলনত গঠিত হৈছিল।
১২. বহুজাতিক নিগম (TNC)-ৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
১. ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় এখন দেশত থাকে যদিও উৎপাদন, সেৱা আৰু ব্যৱসায় একাধিক ৰাষ্ট্ৰত বিস্তৃত।
২. বিশ্বব্যাপী প্ৰযুক্তি, মূলধন আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ বিস্তাৰত ই প্ৰধান চালিকাশক্তি হিচাপে কাম কৰে।
১৩. 'আছিয়ান ৱে' (ASEAN Way) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত অনানুষ্ঠানিকতা, সৰ্বসন্মতি (consensus), পাৰস্পৰিক আলোচনা আৰু এজনে আনজনৰ আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰা এক অনন্য কূটনৈতিক কাৰ্যপন্থাকে 'ASEAN Way' বোলা হয়।
১৪. ব্ৰিকছ (BRICS) মৈত্ৰীৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: বিশ্বৰ উদীয়মান অৰ্থনীতিসমূহৰ মাজত বিত্তীয় আৰু বাণিজ্যিক সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰা, এক বহুমুখী বিশ্ব শৃংখলা (Multipolar World) গঢ়ি তোলা আৰু পশ্চিমীয়া আধিপত্য হ্ৰাস কৰা।
১৫. পৰম্পৰাগত নিৰাপত্তা আৰু অপৰম্পৰাগত নিৰাপত্তাৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত নিৰাপত্তাই বহিঃৰাষ্ট্ৰৰ সামৰিক আক্ৰমণৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰ আৰু তাৰ ভূ-খণ্ডৰ সুৰক্ষাক বুজায়; আনহাতে অপৰম্পৰাগত (মানৱীয়) নিৰাপত্তাই ভোক, মহামাৰী, সন্ত্ৰাসবাদ আৰু পৰিৱেশ সংকটৰ পৰা মানুহৰ জীৱন আৰু মৰ্যাদাৰ সুৰক্ষাক বুজায়।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (১০ টা) :
১. আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্কৰ বাস্তৱবাদী তত্ত্বৰ মূল অভিধাৰণাসমূহ আলোচনা কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: বাস্তৱবাদ (Realism) হ'ল আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্ক অধ্যয়নৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী পৰম্পৰাগত তত্ত্ব। ইয়াৰ মূল অভিধাৰণাসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ'ল:
ৰাষ্ট্ৰ-কেন্দ্ৰিকতা: বাস্তৱবাদৰ মতে বিশ্ব ৰাজনীতিত ৰাষ্ট্ৰই হ'ল প্ৰধান আৰু সৰ্বোচ্চ কৰ্তা (Primary Actor)। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠন বা অ-ৰাষ্ট্ৰীয় গোটসমূহ ৰাষ্ট্ৰৰ তুলনাত গৌণ।
নৈৰাজ্যিক আন্তৰ্জাতিক ব্যৱস্থা: বিশ্ব পৰ্যায়ত কোনো কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰক চৰকাৰ নাই। এই নৈৰাজ্যিক পৰিস্থিতিত (Anarchy) প্ৰতিখন ৰাষ্ট্ৰই নিজৰ অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ বাবে 'আত্মসহায়' (Self-help) নীতি মানি চলিবলগীয়া হয়।
ক্ষমতা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থ: ৰাষ্ট্ৰসমূহ মূলতঃ যুক্তিবাদী আৰু স্বাৰ্থপৰ। প্ৰতিখন ৰাষ্ট্ৰৰ মূল লক্ষ্য হ'ল নিজৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থ' সুৰক্ষিত কৰা আৰু ইয়াৰ প্ৰধান আহিলা হ'ল সামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতা বৃদ্ধি।
ক্ষমতাৰ ভাৰসাম্য: বিশ্বত যুদ্ধ ৰোধ আৰু স্থিৰতা বজাই ৰখাৰ একমাত্ৰ কাৰ্যকৰী উপায় হ'ল ক্ষমতাৰ ভাৰসাম্য (Balance of Power) ৰক্ষা কৰা।
২. উদাৰতাবাদী দৃষ্টিভংগীয়ে গোলকীয় ৰাজনীতিত আন্তৰ্জাতিক অনুষ্ঠানসমূহৰ ভূমিকাক কিদৰে ব্যাখ্যা কৰে? [GU 2025]
উত্তৰ: উদাৰতাবাদৰ (Liberalism) মতে আন্তৰ্জাতিক ব্যৱস্থা কেৱল সংঘাতময় নহয়, বৰঞ্চ পাৰস্পৰিক সহযোগিতাৰো এক ক্ষেত্ৰ।
সহযোগিতাৰ মঞ্চ: উদাৰতাবাদৰ ধাৰণা অনুসৰি আন্তৰ্জাতিক অনুষ্ঠানসমূহে (যেনে ৰাষ্ট্ৰসংঘ, WTO, IMF) বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত বাৰ্তালাপ, বিশ্বাস আৰু সহযোগিতাৰ সুস্থ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে।
নিয়মভিত্তিক বিশ্ব ব্যৱস্থা: সংস্থাসমূহে আন্তৰ্জাতিক আইন আৰু নিয়ম-নীতি প্ৰণয়ন কৰি ৰাষ্ট্ৰবিলাকৰ আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, যাৰ ফলত অনাকাংক্ষিত যুদ্ধৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস পায়।
অৰ্থনৈতিক পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা: এই অনুষ্ঠানসমূহে মুক্ত বাণিজ্য আৰু উদাৰীকৰণক প্ৰসাৰিত কৰে। যেতিয়া ৰাষ্ট্ৰসমূহ অৰ্থনৈতিকভাৱে ইটোৱে সিটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয়, তেতিয়া সংঘাতত লিপ্ত হোৱাৰ ব্যয় বৃদ্ধি পায় আৰু শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান সম্ভৱ হয়।
৩. শীতল যুদ্ধৰ সময়ত গোষ্ঠী নিৰপেক্ষ আন্দোলনৰ (NAM) গুৰুত্ব আলোচনা কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত আমেৰিকা আৰু ছোভিয়েত ইউনিয়নৰ দ্বি-মেৰুকেন্দ্ৰিক প্ৰতিযোগিতাৰ সময়ত নৱ-স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ বাবে গোষ্ঠী নিৰপেক্ষ আন্দোলন (NAM) অতি তাৎপৰ্যপূৰ্ণ আছিল:
স্বাধীনতা ৰক্ষা: ই নতুনকৈ স্বাধীন হোৱা এছিয়া, আফ্ৰিকা আৰু লেটিন আমেৰিকাৰ দেশসমূহক কোনো এটা মহাশক্তিৰ সামৰিক জোঁটত চামিল নহৈ নিজৰ সাৰ্বভৌম আৰু স্বতন্ত্ৰ বৈদেশিক নীতি ৰূপায়ণ কৰাৰ পথ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।
বিশ্বশান্তি আৰু নিৰস্ত্ৰীকৰণ: গোষ্ঠী নিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰসমূহে শীতল যুদ্ধৰ উত্তেজনা প্ৰশমন আৰু পাৰমাণৱিক নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ দাবীত নিৰন্তৰ মাত মাতিছিল।
উপনিৱেশবাদ বিৰোধী স্থিতি: বিশ্বৰ বাকী থকা ঔপনিৱেশিক শাসন আৰু বৰ্ণবৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে ঐক্যবদ্ধ সংগ্ৰাম গঢ়ি তোলাত ই মুখ্য ভূমিকা লৈছিল।
নতুন আন্তৰ্জাতিক অৰ্থনৈতিক শৃংখলা (NIEO): উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ অৰ্থনৈতিক শোষণ ৰোধ আৰু এক ন্যায়সংগত বিশ্ব অৰ্থনীতি গঢ়ি তুলিবলৈ NAM-এ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰচেষ্টা হাতত লৈছিল।
৪. আন্তৰ্জাতিক মুদ্ৰানিধি (IMF)ৰ মূল কাৰ্যসমূহ কি কি? [GU 2025]
উত্তৰ: আন্তৰ্জাতিক মুদ্ৰানিধি (IMF) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ সুস্থিৰতা ৰক্ষাৰ মূল প্ৰতিষ্ঠান। ইয়াৰ কাৰ্যসমূহ হ'ল:
বিত্তীয় সুস্থিৰতা আৰু মুদ্ৰা বিনিময় নিৰীক্ষণ: সদস্য দেশসমূহৰ বিনিময় হাৰ (Exchange rate) স্থিৰ ৰখা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় লেনদেন সুগম কৰা।
পৰিশোধ ভাৰসাম্যৰ সমস্যা নিবাৰণ: লেনদেনৰ ঘাটিত পৰা অৰ্থাৎ বৈদেশীক মুদ্ৰাৰ নাটনিত ভোগা দেশসমূহক চৰ্তসাপেক্ষে হ্ৰস্বম্যাদী বিত্তীয় ঋণ প্ৰদান কৰা।
নীতিগত পৰামৰ্শ (Surveillance): সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা নিৰীক্ষণ কৰা আৰু সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক সুস্থিৰতা বজাই ৰাখিবলৈ দিহা-পৰামৰ্শ দিয়া।
কাৰিকৰী সহায় আৰু প্ৰশিক্ষণ: উন্নয়নশীল দেশসমূহক ফলপ্ৰসূ বিত্তীয় আৰু মৌদ্ৰিক নীতি প্ৰণয়নৰ বাবে কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞ আৰু প্ৰশিক্ষণৰ সুবিধা আগবঢ়োৱা।
৫. মানৱীয় সুৰক্ষাৰ ধাৰণাটো পৰম্পৰাগত জাতীয় সুৰক্ষাৰ ধাৰণাৰ পৰা কিদৰে পৃথক? [GU 2025]
উত্তৰ:
কেন্দ্ৰবিন্দু: পৰম্পৰাগত সুৰক্ষাৰ মূল কেন্দ্ৰ হ'ল 'ৰাষ্ট্ৰ' আৰু তাৰ ভৌগোলিক অখণ্ডতা; আনহাতে মানৱীয় সুৰক্ষাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হ'ল 'ব্যক্তি মানুহ'ৰ জীৱন আৰু নিৰাপত্তা।
ভাবুকিৰ প্ৰকৃতি: পৰম্পৰাগত সুৰক্ষাই বহিঃশত্ৰুৰ সামৰিক আক্ৰমণ, যুদ্ধ আৰু সীমান্ত সংঘাতক ভাবুকি বুলি ধৰে। কিন্তু মানৱীয় সুৰক্ষাই ভোক, দৰিদ্ৰতা, মহামাৰী (যেনে ক'ভিড), পৰিৱেশ প্ৰদূষণ আৰু মানৱাধিকাৰ উলংঘনক প্ৰধান ভাবুকি হিচাপে চিহ্নিত কৰে।
সুৰক্ষাৰ উপায়: পৰম্পৰাগত নিৰাপত্তাৰ আহিলা হ'ল সামৰিক শক্তি, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু প্ৰতিৰক্ষা বৃদ্ধি। মানৱীয় সুৰক্ষাৰ আহিলা হ'ল অৰ্থনৈতিক বিকাশ, স্বাস্থ্যসেৱা, শিক্ষা আৰু গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰৰ সুৰক্ষা।
৬. জি-২০ (G20) ৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ কি কি? [GU 2025]
উত্তৰ: জি-২০ হ'ল বিশ্বৰ উন্নত আৰু উদীয়মান বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ এক উমৈহতীয়া আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চ:
গোলকীয় অৰ্থনৈতিক সুস্থিৰতা: আন্তৰ্জাতিক বিত্তীয় সুস্থিৰতা বজাই ৰখা আৰু অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সময়ত নীতিগত সমন্বয় সাধন কৰা।
বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু বিকাশ: বিশ্বজুৰি সমতাপূৰ্ণ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰা।
জলবায়ু বিত্ত আৰু পৰিৱেশ: সেউজ অৰ্থনীতি আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ বিত্তীয় পুঁজি যোগান নিশ্চিত কৰা।
বহুপাক্ষিক সংস্কাৰ: বিশ্ব বাণিজ্য আৰু বৈশ্বিক শাসন ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ সাধন কৰি গোলকীয় দক্ষিণৰ স্বাৰ্থক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা।
৭. আভ্যন্তৰীণ সন্ত্ৰাসবাদ আৰু আন্তৰ্জাতিক সন্ত্ৰাসবাদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি? [GU 2025]
উত্তৰ:
ভৌগোলিক পৰিসৰ: আভ্যন্তৰীণ সন্ত্ৰাসবাদ কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট দেশৰ ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰতে আৱদ্ধ থাকে; আনহাতে আন্তৰ্জাতিক সন্ত্ৰাসবাদ একাধিক ৰাষ্ট্ৰজুৰি বিস্তৃত আৰু বিশ্বব্যাপী কাৰ্যকলাপ চলায়।
লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য: আভ্যন্তৰীণ সন্ত্ৰাসবাদীৰ লক্ষ্য সাধাৰণতে নিজ দেশৰ চৰকাৰ, নীতি বা স্থানীয় সমস্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে। আন্তৰ্জাতিক সন্ত্ৰাসবাদৰ লক্ষ্য থাকে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাক অস্থিৰ কৰা আৰু বৈশ্বিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰা।
যোগাযোগ আৰু বিত্তায়ন: আভ্যন্তৰীণ সন্ত্ৰাসবাদে স্থানীয় উৎসৰ পৰা পুঁজি আৰু সমৰ্থন লাভ কৰে। আন্তৰ্জাতিক সন্ত্ৰাসবাদে সীমাৰ সিপাৰৰ নেটৱৰ্ক, চাইবাৰ স্পেচ আৰু আন্তৰ্জাতিক চোৰাং কাৰবাৰৰ জৰিয়তে সহায় লাভ কৰে (যেনে- আল কায়দা বা আইছিছ)।
৮. প্ৰব্ৰজন ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত UNHCR ৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শৰণাৰ্থী বিষয়ক উচ্চায়ুক্ত (UNHCR) বিশ্বজুৰি বলপূৰ্বক স্থানান্তৰিত লোক আৰু শৰণাৰ্থী সুৰক্ষাৰ মূল সংস্থা:
আইনগত সুৰক্ষা: ১৯৫১ চনৰ শৰণাৰ্থী সন্মিলন অনুসৰি শৰণাৰ্থীসকলৰ অধিকাৰ ৰক্ষা কৰা আৰু তেওঁলোকক বলপূৰ্বক নিজ দেশলৈ ওভতাই নপঠোৱা (Non-refoulement) নিশ্চিত কৰা।
মানৱীয় সাহায্য: যুদ্ধ, সংঘাত আৰু নিৰ্যাতনৰ পৰা পলাই অহা লোকসকলক খাদ্য, আশ্ৰয়, স্বাস্থ্য আৰু পানীৰ জৰুৰী যোগান ধৰা।
দীৰ্ঘম্যাদী সমাধান: শৰণাৰ্থীসকলক স্বেচ্ছামূলকভাৱে স্বগৃহলৈ ওভতাই পঠোৱা, আশ্ৰয় দিয়া দেশতে সংস্থাপন কৰা বা তৃতীয় কোনো সুৰক্ষিত দেশত পুনৰ্বাসনৰ ব্যৱস্থা কৰা।
৯. ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাৰ পতনৰ কাৰণ আৰু বিশ্ব অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৪৪ চনৰ ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাই সোণৰ ভিত্তিত আমেৰিকান ডলাৰক কেন্দ্ৰ কৰি এক স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা (Fixed exchange rate system) গঢ়ি তুলিছিল।
পতনৰ কাৰণ: ১৯৭১ চনত আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ৰিচাৰ্ড নিক্সনে ডলাৰক সোণলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ ব্যৱস্থা স্থগিত কৰে (Nixon Shock)। আমেৰিকাৰ ঘাটি বাজেট, ভিয়েটনাম যুদ্ধৰ খৰচ আৰু ডলাৰৰ মূল্যৰ ওপৰত বিশ্বৰ বিশ্বাস হ্ৰাস পোৱাই এই ব্যৱস্থাৰ পতন ঘটায়।
প্ৰভাৱ: ইয়াৰ ফলত স্থিৰ বিনিময় হাৰৰ পৰিৱৰ্তে 'পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ' (Floating exchange rate) প্ৰৱৰ্তন হয় আৰু বিশ্ব অৰ্থনীতিত নৱ-উদাৰতাবাদী সংস্কাৰ, বজাৰ উদাৰীকৰণ তথা ব্যক্তিগত মূলধন প্ৰবাহৰ পথ প্ৰশস্ত হয়।
১০. আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক একত্ৰীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত আছিয়ান (ASEAN) আৰু ইউৰোপীয় ইউনিয়নৰ (EU) তুলনা কৰা।
উত্তৰ:
ইউৰোপীয় ইউনিয়ন (EU): EU হ'ল এক অতি-উচ্চ পৰ্যায়ৰ সুসংহত ৰাষ্ট্ৰোত্তৰ সংগঠন (Supranational organization)। ইয়াৰ নিজস্ব উমৈহতীয়া মুদ্ৰা (ইউৰো), ইউৰোপীয় সংসদ আৰু কেন্দ্ৰীয় নীতি আছে, য'ত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে নিজৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ একাংশ উমৈহতীয়া সংস্থাক অৰ্পণ কৰিছে।
আছিয়ান (ASEAN): আছিয়ান হ'ল আন্তঃচৰকাৰী সহযোগিতাৰ এক মঞ্চ। ই সাৰ্বভৌমত্ব হস্তান্তৰ নকৰে আৰু 'ASEAN Way' নীতিৰ আধাৰত আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত অনাহস্তক্ষেপ আৰু ঐকমত্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আঞ্চলিক নিৰাপত্তা আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ সাধন কৰে।
Very Short Questions and Answer :
1. What is the core assumption of Realism in International Relations?
Answer: States are rational actors that seek power and security within an anarchic international system.
2. According to Liberalism in IR theory, what is a key factor in promoting peace among nations?
Answer: Economic and institutional interdependence.
3. According to Marxist theory in IR, global inequality is primarily a result of which factor?
Answer: The capitalist mode of production and the exploitation of the Global South.
4. Which two policies introduced by Mikhail Gorbachev contributed to the end of the Cold War?
Answer: Glasnost (openness) and Perestroika (restructuring).
5. What is the primary purpose of the International Monetary Fund (IMF)?
Answer: To provide short-term financial assistance to member states facing balance-of-payments difficulties.
6. Which international agreement is best known for addressing climate change through legally binding commitments to reduce greenhouse gas emissions?
Answer: The Kyoto Protocol (1997).
7. Which IR theory views international terrorism as a threat to state sovereignty and national security, thereby justifying military responses?
Answer: Realism.
8. What is a core critique posed by the feminist approach to International Relations?
Answer: The marginalization and neglect of women's experiences and voices in conflict resolution and peacebuilding processes.
9. In which year was the Bretton Woods Conference held?
Answer: 1944.
10. When was the World Trade Organization (WTO) officially established?
Answer: January 1, 1995 (replacing the GATT framework).
11. What is the full form of TNC?
Answer: Transnational Corporation.
12. In which year and through which declaration was the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) established?
Answer: In 1967, through the Bangkok Declaration.
13. Which treaty led to the formal establishment of the European Union (EU)?
Answer: The Maastricht Treaty of 1992.
14. Who coined the acronym 'BRIC' and in which year?
Answer: Economist Jim O'Neill in 2001.
15. In which year was the G20 forum established?
Answer: 1999 (in the aftermath of the Asian Financial Crisis).
2-Mark Questions & Answers (15 Questions) :
1. State two primary functions of the World Bank. [GU 2025]
Answer: First, to provide long-term loans and grants to developing and underdeveloped member nations for developmental and infrastructural projects (such as transport, energy, and education). Second, to offer strategic policy advice and technical assistance aimed at global poverty alleviation.
2. Name two prominent books authored by Hans Morgenthau. [GU 2025]
Answer:
Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace (1948)
Scientific Man versus Power Politics (1946)
3. Mention two factors that led to the outbreak of the Second World War. [GU 2025]
Answer:
The punitive terms imposed on Germany by the Treaty of Versailles, which facilitated the rise of Nazism.
The institutional failure of the League of Nations to deter aggression, alongside Hitler's revisionist expansionism.
4. What are the full forms of START and SALT? [GU 2025]
Answer:
START: Strategic Arms Reduction Treaty
SALT: Strategic Arms Limitation Talks
5. Mention two key outcomes of the Rio Earth Summit (1992). [GU 2025]
Answer:
The adoption of 'Agenda 21' as a comprehensive global action plan for sustainable development.
The establishment of foundational multilateral environmental frameworks, most notably the UNFCCC.
6. State two underlying causes of the 'Cuban Missile Crisis'. [GU 2025]
Answer:
The deployment of American Jupiter ballistic missiles in Turkey and Italy targeting the Soviet Union.
The retaliatory Soviet deployment of nuclear-armed missiles in Cuba to deter further US intervention and protect the Castro regime.
7. Mention two scholars who have contributed to the feminist approach to International Relations. [GU 2025]
Answer: J. Ann Tickner and Cynthia Enloe.
8. Mention two factors that led to the outbreak of the First World War. [GU 2025]
Answer:
Imperialist rivalries, militarism, and the rigid system of secret bilateral and multilateral alliances.
The assassination of Archduke Franz Ferdinand of Austria in Sarajevo, which served as the immediate catalyst.
9. Identify two fundamental causes of the Cold War. [GU 2025]
Answer:
The deep ideological polarization between Western capitalism (led by the United States) and Eastern communism (led by the Soviet Union).
Geopolitical rivalry and mutual security dilemmas over the post-WWII division of spheres of influence across Europe.
10. State two core features of Neo-liberalism. [GU 2025]
Answer:
Emphasis on free-market capitalism, privatization, deregulation, and trade liberalization.
Minimal state intervention in economic affairs alongside structural integration into the globalized market economy.
11. Which institutions are referred to as the 'Bretton Woods Twins'?
Answer: The International Monetary Fund (IMF) and the International Bank for Reconstruction and Development (IBRD / World Bank), both conceived during the 1944 Bretton Woods Conference.
12. State two characteristics of Transnational Corporations (TNCs).
Answer:
Corporate headquarters based in a home country with productive, operational, or service facilities distributed across multiple host nations.
Significant control over cross-border capital flows, technological dissemination, and international supply chains.
13. What is meant by the 'ASEAN Way'?
Answer: A distinct framework of regional diplomacy characterized by informal consultation, consensus-building (mushawarah and mufakat), quiet diplomacy, and strict adherence to the principle of non-interference in sovereign domestic affairs.
14. What is the primary objective of the BRICS grouping?
Answer: To enhance South-South financial and commercial cooperation, foster a balanced multipolar global governance architecture, and reduce structural dependence on Western-dominated economic regimes.
15. Distinguish between traditional and non-traditional (human) security.
Answer: Traditional security treats the sovereign state and its territorial integrity as the referent object against external military threats. Non-traditional (human) security treats individual human beings as the referent object, addressing structural threats like poverty, pandemics, climate degradation, and human rights violations.
5-Mark Questions & Answers (10 Questions) :
1. Discuss the main assumptions of Realism in International Relations. [GU 2025]
Answer: Realism represents one of the foundational theoretical paradigms in the discipline of International Relations. Its core assumptions rest on the following propositions:
Statism: Realism posits the sovereign state as the preeminent, unitary actor in world politics. Non-state entities and international organizations possess only derived authority and remain subordinate to state power.
International Anarchy: The global system lacks a supreme overarching authority or world government. In this anarchic environment, states must operate under the logic of self-help to guarantee their survival.
Pursuit of Power and National Interest: State behavior is guided by rationality and the maximization of the national interest, which is defined primarily in terms of power (military and strategic capabilities).
Balance of Power: Because peace is precarious and conflicts of interest are endemic, systemic stability is maintained not by international law, but through equilibrium mechanisms, specifically the Balance of Power.
2. How does Liberalism view the role of international institutions in global politics? [GU 2025]
Answer: Liberalism challenges Realist fatalism by asserting that the international system can facilitate structured cooperation through institutional design and shared norms:
Mitigating Anarchy: Liberal institutionalists argue that international organizations (e.g., the UN, WTO, IMF) establish rules, monitor compliance, and reduce transaction costs, thereby lowering the risk of defection and conflict.
Fostering Interdependence: Institutions promote commercial and financial integration. Deep economic interdependence raises the opportunity costs of war, incentivizing peaceful dispute settlement.
Information Sharing and Trust: By creating regular platforms for multilateral diplomacy, institutions provide transparency, decrease mutual suspicion, and resolve collective action problems among sovereign states.
3. Discuss the importance of the Non-Aligned Movement (NAM) during the Cold War. [GU 2025]
Answer: The Non-Aligned Movement emerged during the height of the Cold War as an alternative diplomatic platform for newly decolonized nations across Asia, Africa, and Latin America:
Preservation of Strategic Autonomy: NAM enabled developing states to retain sovereign foreign policies without being coerced into formal military alliances led by the United States (NATO) or the Soviet Union (Warsaw Pact).
Advocacy for Peace and Disarmament: Member states consistently mobilized international diplomatic pressure in favor of global nuclear disarmament, de-escalation of superpower friction, and peaceful coexistence (Panchsheel).
Anti-Imperialist Solidarity: NAM provided collective momentum to accelerate global decolonization, challenge neo-colonial practices, and dismantle institutionalized apartheid regimes.
Structural Economic Reform: The movement championed the demand for a New International Economic Order (NIEO) to restructure global trade and financial institutions in favor of developing states.
4. What are the primary functions of the International Monetary Fund (IMF)? [GU 2025]
Answer: The International Monetary Fund (IMF) functions as a pillar of global macroeconomic and financial governance through several core responsibilities:
Surveillance and Policy Consultation: The IMF monitors global macroeconomic conditions alongside the domestic monetary and fiscal frameworks of its member countries, identifying vulnerabilities through regular Article IV consultations.
Balance-of-Payments Financing: It provides medium- and short-term financial lifelines to countries experiencing acute foreign exchange shortages, enabling them to stabilize their balance of payments.
Structural Adjustment Conditionality: Financial disbursements are typically paired with conditional policy adjustments (austerity, privatization, fiscal consolidation) aimed at restoring economic equilibrium.
Technical Assistance and Capacity Building: The Fund provides institutional support to central banks and finance ministries in areas like revenue management, monetary policy formulation, and exchange-rate management.
5. Discuss how human security is different from traditional national security. [GU 2025]
Answer: The concept of human security marks a paradigm shift away from state-centric security doctrines:
Referent Object: Traditional security prioritizes the sovereign state, defending its borders and government structures. Human security takes individual human beings and local communities as the core referent object.
Source and Nature of Threats: Traditional paradigms focus almost exclusively on interstate warfare, territorial aggression, and geopolitical balancing. Human security expands the threat spectrum to include structural violence: extreme poverty, famines, transnational environmental collapse, pandemics, and internal human rights abuses.
Operational Strategy: While national security relies on military power, weapons modernization, and strategic alliances, human security requires socio-economic empowerment, structural development, institutional rule of law, and universal access to basic rights.
6. What is the primary purpose and agenda of the G20? [GU 2025]
Answer: The Group of Twenty (G20) is an informal multilateral forum comprising major advanced and emerging economies, accounting for the vast majority of global GDP and trade:
Macroeconomic Coordination: Established to prevent systemic macroeconomic shocks, the G20 coordinates monetary and fiscal strategies across systemically important economies to ensure international financial stability.
Crisis Management: As demonstrated during the 2008 global financial meltdown, it acts as a primary vehicle for emergency collective policy responses to international debt crises and liquidity freezes.
Inclusive Global Agendas: The G20 agenda has broadened to address sustainable development goals (SDGs), clean energy transitions, climate financing, international tax avoidance (such as the global minimum corporate tax framework), and pandemic preparedness.
Bridging the North-South Divide: The permanent inclusion of emerging market powers and the African Union provides a platform to address governance inequities in international economic institutions.
7. What is the difference between domestic terrorism and international terrorism? [GU 2025]
Answer:
Jurisdictional and Territorial Scope: Domestic terrorism involves violent acts and intimidation committed within the territorial boundaries of a single state, directed entirely against that state’s government or civilian population without foreign direction. International terrorism transcends national boundaries in terms of targets, methods, or logistics.
Actor Networks and Funding: Domestic groups operate through domestic recruitment, localized supply lines, and internal grievances. International terrorist entities operate through distributed cross-border networks, utilizing international money laundering, clandestine offshore funding, and cyber infrastructure (e.g., Al-Qaeda or ISIS).
Political Objectives: While domestic terrorism typically seeks localized legal, social, or regime changes, international terrorism often targets the broader international system, aiming to destabilize regional dynamics or wage transnational ideological campaigns.
8. What role do international organizations, like the UNHCR, play in managing migration and forced displacement? [GU 2025]
Answer: The United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) leads international efforts to protect forcibly displaced populations:
Legal Protection and Rights Monitoring: Grounded in the 1951 Refugee Convention, the UNHCR monitors adherence to refugee rights, specifically upholding the cardinal norm of non-refoulement (prohibiting the forced return of refugees to territories where their lives are endangered).
Emergency Humanitarian Relief: In situations of armed conflict and state collapse, the agency provides frontline life-saving aid, including emergency shelters, nutrition, medical aid, and clean water.
Durable Solutions: The UNHCR coordinates long-term structural pathways out of displacement, focusing on voluntary repatriation in safety and dignity, local integration in host states, or third-country resettlement.
9. Discuss the structural decline of the Bretton Woods System and its long-term impact on the global economy.
Answer:
The original Bretton Woods monetary system, established in 1944, pegged international currencies to the US dollar at fixed exchange rates, with the dollar backed by gold at 35 per ounce:
Structural Causes of Decline: The system suffered from the Triffin Dilemma—the requirement for the US to run trade deficits to provide global liquidity, which gradually eroded confidence in the dollar’s gold backing. Ballooning American budget deficits linked to the Vietnam War and domestic spending culminated in President Richard Nixon unilaterally ending dollar convertibility into gold in August 1971 (the 'Nixon Shock').
Consequences for the Global Economy: The collapse led to the institutionalization of floating exchange rates, the removal of strict capital controls, and the ascent of neoliberal economic policies. This laid the foundation for modern financial globalization, rapid private cross-border capital flows, and higher currency volatility.
10. Compare the models of regional economic integration embodied by the European Union (EU) and ASEAN.
Answer: The European Union and ASEAN represent two contrasting models of regionalism:
Supranationalism (The EU Model): The EU relies on high-level institutional integration where member states delegate portions of their sovereign authority to central supranational bodies (the European Commission, European Parliament, and European Central Bank). It features a single market, regulatory harmonization, common external tariffs, and a shared currency (the Euro) across the Eurozone.
Intergovernmentalism (The ASEAN Model): ASEAN is strictly intergovernmental, maintaining absolute respect for national sovereignty and operating on the 'ASEAN Way'. It avoids binding supranational institutions, prioritizing non-binding consensus, gradual economic liberalization (such as the ASEAN Free Trade Area), and functional cooperation without centralized political integration.