পাঠ্যসূচীৰ মূল সাৰাংশ :

​এই গোটটোত মূলতঃ ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ বিত্তীয় গাঁথনি আৰু ইয়াৰ গতিশীলতাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত GST (বস্তু আৰু সেৱা কৰ) ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তনৰ পূৰ্বৰ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজ্যসমূহৰ ৰাজহ প্ৰাপ্তিৰ প্ৰৱণতা তথা কৰ ব্যৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তনসমূহ বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ লগতে চৰকাৰী ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ বিভিন্ন ভাগ আৰু ইয়াৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ, আৰু বিত্তীয় সংকট এৰাবলৈ চৰকাৰী ঋণ গ্ৰহণৰ বহনক্ষমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। শেষত, তৃণমূল পৰ্যায়ৰ সৰ্বাংগীণ উন্নয়নৰ বাবে স্থানীয় নিকায়সমূহ, যেনে— পঞ্চায়ত, পৌৰসভা আৰু ষষ্ঠ অনুসূচীৰ অন্তৰ্গত স্বায়ত্বশাসিত পৰিষদসমূহলৈ বিত্তীয় ক্ষমতা আৰু সম্পদৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ (Fiscal Devolution) প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোকপাত কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. ভাৰতত বস্তু আৰু সেৱা কৰ (GST) ব্যৱস্থা কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: ২০১৭ চনৰ ১ জুলাইৰ পৰা সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত আনুষ্ঠানিকভাৱে GST ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল।

২. GST প্ৰৱৰ্তনৰ পূৰ্বে ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ নিজস্ব ৰাজহৰ উৎস কি আছিল? 

উত্তৰ: মূল্য সংযোজিত কৰ বা ভেট (Value Added Tax - VAT)।

৩. বাজহ সংগ্ৰহৰ প্ৰেক্ষাপটত GST কি ধৰণৰ কৰ ব্যৱস্থা? 

উত্তৰ: GST হৈছে এক পৰোক্ষ কৰ (Indirect Tax) ব্যৱস্থা, যি গন্তব্যস্থান বা উপভোগৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আৰোপ কৰা হয়।

৪. ৰাজহুৱা ব্যয় (Public Expenditure) বুলিলে কি বুজায়? 

উত্তৰ: দেশ এখনৰ কল্যাণ, অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু প্ৰশাসনিক কাৰ্য পৰিচালনাৰ বাবে চৰকাৰে কৰা সৰ্বমুঠ খৰচকেই ৰাজহুৱা ব্যয় বোলা হয়।

৫. অনুৎপাদক ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: চৰকাৰী ঋণৰ বিপৰীতে পৰিশোধ কৰিবলগীয়া সুতৰ ধন বা যুদ্ধ-বিগ্ৰহৰ নামত হোৱা খৰচ।

৬. চৰকাৰী ঋণ গ্ৰহণৰ বহনক্ষমতা (Sustainability of Government Borrowing) বুলিলে কি বুজা যায়? 

উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে চৰকাৰে ভৱিষ্যতে কোনো বিত্তীয় সংকটত নপৰাকৈ বা দেউলীয়া নোহোৱাকৈ নিজৰ ঋণ আৰু তাৰ সুত নিয়মীয়াকৈ পৰিশোধ কৰিব পৰা সামৰ্থ্য।

৭. ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদৰ অধীনত কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আয়োগ (Finance Commission) গঠন কৰা হয়? 

উত্তৰ: সংবিধানৰ ২৮০ নম্বৰ অনুচ্ছেদৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে বিত্ত আয়োগ গঠন কৰে।

৮. স্থানীয় নিকায় (Local Bodies) বুলিলে সাধাৰণতে কিহক বুজায়? 

উত্তৰ: তৃণমূল পৰ্যায়ৰ শাসন ব্যৱস্থা যেনে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ বাবে পঞ্চায়ত আৰু চহৰীয়া অঞ্চলৰ বাবে পৌৰসভাক বুজায়।

৯. বিত্তীয় ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ (Fiscal Devolution) কি? 

উত্তৰ: উচ্চ পৰ্যায়ৰ চৰকাৰৰ (যেনে কেন্দ্ৰ বা ৰাজ্য) পৰা নিম্ন পৰ্যায়ৰ স্থানীয় শাসনতন্ত্ৰলৈ বিত্তীয় সম্পদ আৰু কৰ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ হস্তান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ।

১০. GST পৰিষদৰ (GST Council) অধ্যক্ষ কোন? 

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰীগৰাকী হৈছে GST পৰিষদৰ পদেন অধ্যক্ষ।

১১. ৰাজ্য চৰকাৰৰ উন্নয়নমূলক ব্যয়ৰ (Developmental Expenditure) এটা প্ৰধান খণ্ডৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: শিক্ষা বা জনস্বাস্থ্য খণ্ডত কৰা চৰকাৰী ব্যয়।

১২. বিত্তীয় দায়িত্ববোধ আৰু বাজেট ব্যৱস্থাপনা (FRBM) আইনখন ভাৰতত কেতিয়া গৃহীত হৈছিল? 

উত্তৰ: ২০০৩ চনত (২০০৪ চনৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়)।

১৩. স্বায়ত্বশাসিত পৰিষদৰ (Autonomous Council) বিত্তীয় উৎসৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা লাভ কৰা বিশেষ অনুদান আৰু নিজা এলেকাত আৰোপ কৰা কিছুমান স্থানীয় কৰ বা মাচুল।

১৪. সংবিধানৰ কোনখন অনুসূচীত জনজাতীয় এলেকাৰ স্বায়ত্বশাসিত পৰিষদসমূহৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে? 

উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ষষ্ঠ অনুসূচীত (Sixth Schedule)।

১৫. ‘ৰাজহ ঘাটি’ (Revenue Deficit) কি? 

উত্তৰ: যেতিয়া চৰকাৰৰ নিয়মীয়া ৰাজহ প্ৰাপ্তিতকৈ নিয়মীয়া ৰাজহ ব্যয়ৰ পৰিমাণ বেছি হয়, তাক ৰাজহ ঘাটি বোলে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. GST ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তনৰ পিছত ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ বিত্তীয় স্বতন্ত্ৰতাত কেনে প্ৰভাৱ পৰিছে? 

উত্তৰ: GST প্ৰৱৰ্তনৰ ফলত ৰাজ্যসমূহৰ নিজাকৈ বহুতো পৰোক্ষ কৰ আৰোপ কৰাৰ অধিকাৰ সংকুচিত হৈছে, যাৰ ফলত তেওঁলোক বিত্তীয় সম্পদৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ তথা GST পৰিষদৰ সিদ্ধান্তৰ ওপৰত পূৰ্বতকৈ অধিক নিৰ্ভৰশীল হ’বলগীয়া হৈছে।

২. কেন্দ্ৰীয় কৰৰ বিভাজ্য পুঁজি (Divisible Pool) বুলিলে কি বুজায়? 

উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে সংগ্ৰহ কৰা কৰসমূহৰ যিটো অংশ (সংবিধানৰ নীতি অনুসৰি) কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজত বিতৰণ কৰা হয়, তাক কৰৰ বিভাজ্য পুঁজি বুলি কোৱা হয়।

৩. উৎপাদনশীল আৰু অনুৎপাদক ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: যি ব্যয়ে দেশৰ উৎপাদন ক্ষমতা আৰু সম্পদ বৃদ্ধি কৰে (যেনে: পথ-প্ৰকল্প, উদ্যোগ নিৰ্মাণ), তাক উৎপাদনশীল ব্যয় বোলে। আনহাতে, যি ব্যয়ে কোনো প্ৰত্যক্ষ সম্পদ সৃষ্টি নকৰে (যেনে: চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা, পেঞ্চন), তাক অনুৎপাদক ব্যয় বোলে।

৪. ৰাজহুৱা ব্যয় বৃদ্ধিয়ে কেনেকৈ দেশ এখনৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত প্ৰভাৱ পেলায়? 

উত্তৰ: চৰকাৰে যেতিয়া শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু আন্তঃগাঁথনি খণ্ডত ব্যয় বৃদ্ধি কৰে, ই সমাজত মানৱ সম্পদৰ গুণগত মান উন্নত কৰাৰ লগতে নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে আৰু সামগ্ৰিক উৎপাদন বৃদ্ধিৰ গতি খৰতকীয়া কৰে।

৫. চৰকাৰী ঋণ গ্ৰহণৰ মাত্ৰা অত্যধিক হ’লে কেনেধৰণৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে? 

উত্তৰ: ঋণৰ মাত্ৰা অত্যাধিক হ’লে চৰকাৰৰ ৰাজহৰ এক বুজন অংশ কেৱল সুত পৰিশোধ কৰিয়েই শেষ হৈ যায়। ইয়াৰ ফলত কল্যাণমূলক আঁচনিৰ বাবে পুঁজিৰ অভাৱ ঘটে আৰু দেশখন ক্ৰমান্বয়ে ঋণৰ জালত (Debt Trap) সোমাই পৰাৰ আশংকা থাকে।

৬. বিত্তীয় ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য উল্লেখ কৰা।

 উত্তৰ:

• তৃণমূল পৰ্যায়ৰ স্থানীয় শাসন সংস্থাসমূহক (যেনে পঞ্চায়ত) বিত্তীয়ভাৱে আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰি তোলা।

• স্থানীয় সমস্যা আৰু প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰি যাতে পুঁজি সঠিক আৰু খৰতকীয়াভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, তাৰ ব্যৱস্থা কৰা।

৭. পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাসমূহলৈ বিত্তীয় হস্তান্তৰৰ ক্ষেত্ৰত ‘ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগ’ৰ (State Finance Commission) ভূমিকা কি?

উত্তৰ: ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগে ৰাজ্য চৰকাৰৰ পুঁজি আৰু সংগৃহীত কৰৰ কিমান অংশ পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাসমূহক প্ৰদান কৰা হ’ব, সেই সন্দৰ্ভত নিৰ্দিষ্ট নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু ৰাজ্যপালক পৰামৰ্শ দিয়ে।

৮. ‘পৰিপূৰক অনুদান’ (Compensation Grant) কি? GSTৰ প্ৰেক্ষাপটত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা কি আছিল? 

উত্তৰ: নতুন GST ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবে ৰাজ্যসমূহৰ যি ৰাজহ ক্ষতি হৈছিল, তাক পূৰণ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে প্ৰথম পাঁচ বছৰৰ বাবে যি বিশেষ বিত্তীয় সহায় আগবঢ়াইছিল, তাকে GST পৰিপূৰক অনুদান বোলা হয়।

৯. ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ ‘প্ৰতিস্থাপন প্ৰভাৱ’ (Displacement Effect) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: অৰ্থবিজ্ঞানী ৱাইজমেন আৰু পিককৰ মতে, যুদ্ধ বা তেনে কোনো জৰুৰীকালীন সংকটৰ সময়ত চৰকাৰে সাময়িকভাৱে কৰৰ হাৰ আৰু ৰাজহুৱা ব্যয় বৃদ্ধি কৰে। সংকট শেষ হোৱাৰ পিছতো ব্যয় আৰু কৰৰ মাত্ৰা পূৰ্বৰ নিম্ন পৰ্যায়লৈ ঘূৰি নাযায়, বৰং এক নতুন উচ্চ স্তৰত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ইয়াকেই প্ৰতিস্থাপন প্ৰভাৱ বোলে।

১০. কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পৰা ৰাজ্যসমূহে লাভ কৰা ‘চৰ্তহীন’ আৰু ‘চৰ্তসাপেক্ষ’ অনুদানৰ পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: চৰ্তহীন অনুদান ৰাজ্যসমূহে নিজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি যিকোনো আঁচনিত খৰচ কৰিব পাৰে। কিন্তু চৰ্তসাপেক্ষ অনুদান কেৱল কেন্দ্ৰই নিৰ্দিষ্ট কৰি দিয়া বিশেষ আঁচনি বা খণ্ডতহে (যেনে: সমগ্ৰ শিক্ষা অভিযান) ব্যয় কৰিব লাগিব।

১১. চৰকাৰে দেশৰ আভ্যন্তৰীণ উৎসৰ উপৰিও কি কি বাহ্যিক উৎসৰ পৰা ঋণ ল’ব পাৰে? 

উত্তৰ: চৰকাৰে বাহ্যিক উৎস হিচাপে বিদেশী চৰকাৰসমূহৰ উপৰিও আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান যেনে— বিশ্ব বেংক (World Bank) আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰানিধি (IMF) আদিৰ পৰা ঋণ গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

১২. অৰ্থনীতিত ‘ৰাজঘৰীয়া ক্ৰাউডিং আউট প্ৰভাৱ’ (Crowding Out Effect) কি? 

উত্তৰ: যেতিয়া চৰকাৰে বজাৰৰ পৰা অত্যাধিক পৰিমাণে ঋণ লয়, তেতিয়া বেংক বা বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহত থকা ঋণযোগ্য পুঁজি হ্ৰাস পায় আৰু সুতৰ হাৰ বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিনিয়োগকাৰীসকলে ঋণ লোৱাত বাধা পায় বা তেওঁলোকৰ বিনিয়োগ সংকুচিত হয়। ইয়াকেই ক্ৰাউডিং আউট বোলে।

১৩. স্বায়ত্বশাসিত পৰিষদসমূহৰ বিত্তীয় ক্ষমতা সীমাবদ্ধ হোৱাৰ দুটা কাৰণ দৰ্শোৱা। 

উত্তৰ:

• তেওঁলোকৰ নিজাকৈ বৃহৎ পৰিসৰৰ কৰ আৰোপ কৰাৰ সাংবিধানিক অধিকাৰ সীমিত।

• পৰিষদসমূহ নিজৰ উন্নয়নমূলক কাম-কাজৰ বাবে প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে ৰাজ্য বা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অনুদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়।

১৪. ৰাজ্যসমূহৰ বিত্তীয় সুস্থিৰতা ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত বিত্তীয় ঘাটিৰ (Fiscal Deficit) গুৰুত্ব কি? 

উত্তৰ: বিত্তীয় ঘাটিয়ে চৰকাৰখনে এখন বিত্তীয় বৰ্ষত মুঠ কিমান ঋণ ল’বলগীয়া হৈছে তাৰ ছবিখন দাঙি ধৰে। এই ঘাটি নিয়ন্ত্ৰণত থাকিলে ৰাজ্যৰ অৰ্থনীতি সু সুস্থিৰ হৈ থাকে আৰু মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস পায়।

১৫. ‘পুঁজি উন্নয়নমূলক ব্যয়’ (Capital Expenditure) আৰু ‘ৰাজহ ব্যয়’ৰ (Revenue Expenditure) মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি? 

উত্তৰ: পুঁজি উন্নয়নমূলক ব্যয়ে চৰকাৰৰ দীৰ্ঘম্যাদী সম্পত্তি সৃষ্টি কৰে (যেনে— নতুন দলং বা চিকিৎসালয় নিৰ্মাণ), আনহাতে ৰাজহ ব্যয়ে কোনো স্থায়ী সম্পত্তি সৃষ্টি নকৰে, ই কেৱল চৰকাৰৰ দৈনন্দিন কাৰ্যকলাপ পৰিচালনা কৰিবলৈ কৰা খৰচ (যেনে— কাৰ্যালয়ৰ খৰচ বা ৰাজসাহায্য)।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: বস্তু আৰু সেৱা কৰ (GST) ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তনৰ পূৰ্বৰ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতৰ ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ ৰাজহ প্ৰাপ্তিৰ গাঁথনিত অহা মূল পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ২০১৭ চনৰ ১ জুলাইৰ পৰা ভাৰতবৰ্ষত এক ঐতিহাসিক কৰ সংস্কাৰ হিচাপে ‘বস্তু আৰু সেৱা কৰ’ (GST) ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰী কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ ৰাজহ সংগ্ৰহৰ সামগ্ৰিক গাঁথনিত এক আমূল পৰিৱৰ্তন আহে।

• GSTৰ পূৰ্বৰ অৱস্থা: GST প্ৰৱৰ্তনৰ পূৰ্বে ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ নিজস্ব কৰ ৰাজহৰ এক বৃহৎ অংশ আহে মূল্য সংযোজিত কৰ (VAT), বিক্ৰী কৰ, প্ৰৱেশ কৰ, বিলাসী কৰ আদিৰ পৰা। এই ব্যৱস্থাত ৰাজ্যসমূহৰ নিজাকৈ কৰৰ হাৰ সলনি কৰাৰ সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ অধিকাৰ আছিল।

• GSTৰ পৰৱৰ্তী অৱস্থা: GST প্ৰৱৰ্তনৰ পিছত ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰায় সকলোবোৰ পৰোক্ষ কৰ এই একক কৰ ব্যৱস্থাৰ অধীনত বিলীন হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত ৰাজ্যসমূহে কেৱল পেট্ৰ’লিয়াম সামগ্ৰী আৰু সুৰাৰ বাহিৰে আন কোনো সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিজাকৈ কৰ আৰোপ কৰাৰ ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলায়।

সামগ্ৰিকভাৱে, এই ব্যৱস্থাই সমগ্ৰ দেশত ‘এক দেশ, এক কৰ’ নীতি প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে যদিও ৰাজ্যসমূহৰ বিত্তীয় স্বতন্ত্ৰতা বহু পৰিমাণে সংকুচিত কৰিলে। বৰ্তমান ৰাজ্যসমূহ নিজৰ ৰাজহ প্ৰাপ্তিৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত GST পৰিষদৰ সিদ্ধান্ত আৰু কেন্দ্ৰীয় কৰ হস্তান্তৰৰ ওপৰত পূৰ্বতকৈ বহু বেছি নিৰ্ভৰশীল হ’বলগীয়া হৈছে।

প্ৰশ্ন ২: ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ (Public Expenditure) প্ৰধান গাঁথনি বা শ্ৰেণীবিভাজন কেনেকুৱা? অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত ইয়াৰ প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: চৰকাৰে সমাজৰ কল্যাণ আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে কৰা সৰ্বমুঠ বিত্তীয় খৰচকেই ৰাজহুৱা ব্যয় বোলা হয়। ৰাজ্যিক অৰ্থনীতিত ইয়াক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:

১/ ৰাজহ ব্যয় (Revenue Expenditure): ই হৈছে চৰকাৰৰ দৈনন্দিন প্ৰশাসনিক কাম-কাজ পৰিচালনাৰ বাবে কৰা ব্যয়। যেনে— কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা, পেঞ্চন, সাহাৰ্য আৰু ঋণৰ সুত পৰিশোধ। ই কোনো স্থায়ী সম্পত্তি সৃষ্টি নকৰে। ২/ পুঁজি বা মূলধনী ব্যয় (Capital Expenditure): ই চৰকাৰৰ দীৰ্ঘম্যাদী বিনিয়োগক বুজায়, যিয়ে উৎপাদনশীল সম্পত্তি সৃষ্টি কৰে। যেনে— বাট-পথ, চিকিৎসালয়, বিদ্যালয় নিৰ্মাণ আৰু জলসিঞ্চন প্ৰকল্পৰ সম্প্ৰসাৰণ।

অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত ইয়াৰ প্ৰভাৱ: ৰাজহুৱা ব্যয়ে দেশ বা ৰাজ্য এখনৰ উন্নয়নৰ গতি নিৰ্ধাৰণ কৰে। চৰকাৰে যেতিয়া মূলধনী খণ্ডত ব্যয় বৃদ্ধি কৰে, ই অৰ্থনীতিত উন্নত আন্তঃগাঁথনি সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰীসকল আকৰ্ষিত হয়। ইয়াৰ উপৰিও শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য খণ্ডত কৰা ব্যয়ে মানৱ সম্পদৰ মান উন্নত কৰে, যিয়ে পৰোক্ষভাৱে কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা বৃদ্ধি কৰি জনমূৰি আয় বৃদ্ধি কৰাত আৰু সমাজৰ পৰা অৰ্থনৈতিক বৈষম্য দূৰ কৰাত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: চৰকাৰী ঋণ গ্ৰহণৰ বহনক্ষমতা (Sustainability of Government Borrowing) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মূল্যায়ন কেনেকৈ কৰা হয়?

উত্তৰ: ৰাজহ সংগ্ৰহতকৈ ব্যয় অধিক হ’লে চৰকাৰে বিভিন্ন উৎসৰ পৰা ঋণ ল’বলগীয়া হয়। চৰকাৰী ঋণ গ্ৰহণৰ বহনক্ষমতা বুলিলে চৰকাৰে ভৱিষ্যতে কোনো বিত্তীয় সংকট বা দেউলীয়া পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন নোহোৱাকৈ দীৰ্ঘদিন ধৰি নিজৰ লোৱা ঋণ আৰু তাৰ সুত নিয়মীয়াকৈ পৰিশোধ কৰিব পৰা সামৰ্থ্যক বুজায়।

চৰকাৰী ঋণ বহনক্ষম হৈ আছেনে নাই, তাক মূল্যায়ন কৰিবলৈ অৰ্থনীতিত কেইটামান প্ৰধান সূচক ব্যৱহাৰ কৰা হয়:

• ঋণ আৰু জিডিপিৰ অনুপাত (Debt-to-GDP Ratio): ৰাজ্য বা দেশৰ মুঠ উৎপাদনৰ (GDP) তুলনাত ঋণৰ বোজা কিমান, তাক এই অনুপাতে দেখুৱায়। এই অনুপাত এক নিৰ্দিষ্ট সীমাৰ ভিতৰত থাকিলে ঋণ বহনক্ষম বুলি ধৰা হয়।

• সুত পৰিশোধ আৰু ৰাজহ প্ৰাপ্তিৰ অনুপাত: চৰকাৰৰ মুঠ আয় বা ৰাজহৰ কিমান শতাংশ কেৱল পুৰণি ঋণৰ সুত পৰিশোধ কৰাত খৰচ হৈছে, ইয়াৰ দ্বাৰা মূল্যায়ন কৰা হয়। যদি সুতৰ নামতে অধিক ধন যায়, তেন্তে উন্নয়নমূলক কামৰ বাবে পুঁজি কমি যায়।

• অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ হাৰ বনাম বাস্তৱ সুতৰ হাৰ: যদি অৰ্থনীতিৰ বিকাশৰ হাৰ (Growth Rate) ঋণৰ সুতৰ হাৰতকৈ (Interest Rate) বেছি হয়, তেন্তে চৰকাৰী ঋণ গ্ৰহণক বহনক্ষম বুলি গণ্য কৰা হয়, কাৰণ চৰকাৰৰ আয় বৃদ্ধিৰ গতিয়ে ঋণৰ বোজাক সহজে চম্ভালিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৪: স্থানীয় নিকায়সমূহলৈ (পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভা) বিত্তীয় ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ বা বিত্তীয় হস্তান্তৰ (Fiscal Devolution) প্ৰক্ৰিয়াটো চমুকৈ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: বিত্তীয় ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ হৈছে এক ত্ৰি-স্তৰীয় শাসন প্ৰক্ৰিয়া, য’ত উচ্চ পৰ্যায়ৰ চৰকাৰৰ পৰা স্থানীয় প্ৰশাসন বা তৃণমূল পৰ্যায়ৰ সংস্থাসমূহলৈ (যেনে গ্ৰাম্য অঞ্চলত পঞ্চায়ত আৰু চহৰ অঞ্চলত পৌৰসভা) বিত্তীয় সম্পদ আৰু স্বতন্ত্ৰতা হস্তান্তৰ কৰা হয়। ১৯৯২ চনৰ ৭৩ আৰু ৭৪ তম সংবিধান সংশোধনীৰ জৰিয়তে ভাৰতত এই ব্যৱস্থাক সাংবিধানিক মৰ্যাদা দিয়া হয়।

এই বিকেন্দ্ৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াটো ঘাইকৈ তিনিটা ধৰণে পৰিচালিত হয়:

• কৰ আৰোপৰ অধিকাৰ (Taxing Powers): স্থানীয় সংস্থাসমূহক তেওঁলোকৰ নিজা এলেকাত কিছুমান নিৰ্দিষ্ট স্থানীয় কৰ, যেনে— গৃহ কৰ, সম্পত্তি কৰ, পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৰ ওপৰত কৰ বা বজাৰ-ঘাটৰ মাচুল আদি সংগ্ৰহ কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে।

• ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগৰ পৰামৰ্শ (State Finance Commission): প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে গঠিত হোৱা ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত ৰাজ্য চৰকাৰৰ এক নিৰ্দিষ্ট পুঁজি স্থানীয় নিকায়সমূহৰ মাজত বিতৰণ কৰা হয়।

• কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ অনুদান: বিভিন্ন কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক আঁচনি (যেনে— মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ নিয়োগ নিশ্চিতকৰণ আঁচনি বা পানী যোগান প্ৰকল্প) ৰূপায়ণৰ বাবে পোনপটীয়াকৈ পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাসমূহলৈ চৰ্তসাপেক্ষ আৰু চৰ্তহীন বিত্তীয় অনুদান প্ৰেৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে স্থানীয় সমস্যাসমূহ যাতে স্থানীয় ধনেৰেই খৰতকীয়াভাৱে সমাধান কৰিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ষষ্ঠ অনুসূচীৰ অন্তৰ্গত স্বায়ত্বশাসিত পৰিষদসমূহৰ (Autonomous Councils) বিত্তীয় ব্যৱস্থা আৰু ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ষষ্ঠ অনুসূচীত অসমকে ধৰি উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জনজাতীয় অঞ্চলসমূহৰ সুকীয়া পৰিচয় আৰু বিকাশৰ বাবে 'স্বায়ত্বশাসিত জিলা পৰিষদ' (Autonomous District Council) গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। এই পৰিষদসমূহৰ এক নিজস্ব বিত্তীয় ব্যৱস্থা আছে, যি সাধাৰণ জিলা প্ৰশাসনতকৈ পৃথক।

বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ উৎসসমূহ: সংবিধান অনুসৰি এই পৰিষদসমূহক নিজৰ ভৌগোলিক এলেকাত ভূমি ৰাজহ, ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ ওপৰত কৰ, যান-বাহন কৰ, আৰু বনাঞ্চল বা খনিজ সম্পদৰ ওপৰত ৰাজকীয় ধন (Royalty) সংগ্ৰহ কৰাৰ বিধিগত ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁলোকে ভাৰতৰ সঞ্চিত পুঁজিৰ পৰা ৰাজ্য চৰকাৰৰ জৰিয়তে বিশেষ অনুদান লাভ কৰে।

বিত্তীয় সীমাবদ্ধতাসমূহ: ইমান ক্ষমতা থকাৰ পিছতো স্বায়ত্বশাসিত পৰিষদসমূহৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থাত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ সীমাবদ্ধতা দেখা যায়: ১/ অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীলতা: পৰিষদসমূহৰ নিজস্ব কৰ সংগ্ৰহৰ পৰিসৰ সীমিত হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকে বৃহৎ উন্নয়নমূলক আঁচনিৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে কেন্দ্ৰীয় বা ৰাজ্য চৰকাৰৰ অনুদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়। 

২/ পুঁজি মুকলি কৰাত পলম: বহু সময়ত ৰাজ্য চৰকাৰৰ তৰফৰ পৰা পৰিষদসমূহলৈ সঠিক সময়ত পুঁজি যোগান নধৰাৰ বাবে স্থানীয় উন্নয়নমূলক কাম-কাজ লেহেমীয়া হৈ পৰে। 

৩/ বিত্তীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ অভাৱ: নিজস্ব বিত্তীয় অডিট বা হিচাপ পৰীক্ষণৰ দুৰ্বলতাৰ বাবে বহুত সময়ত সম্পদৰ সঠিক আবণ্টন আৰু ব্যৱস্থাপনাত ব্যাঘাত জন্মে।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

1. What are State Government Receipts?

Answer: State Government receipts are all incomes received by a state government from taxes, non-tax sources, grants, and borrowings to finance public expenditure.

2. What are Revenue Receipts?

Answer: Revenue receipts are receipts that do not create liabilities or reduce government assets. They include tax revenue and non-tax revenue.

3. What are Capital Receipts?

Answer: Capital receipts are receipts that either create liabilities or reduce assets. They include loans, borrowings, and recovery of loans.

4. What is Tax Revenue?

Answer: Tax revenue is the income earned by the government through taxes such as SGST, State Excise Duty, Stamp Duty, and Motor Vehicle Tax.

5. What is Non-Tax Revenue?

Answer: Non-tax revenue includes income from fees, fines, interest receipts, dividends, royalties, and user charges.

6. What is GST?

Answer: Goods and Services Tax (GST) is a destination-based indirect tax introduced on 1 July 2017, replacing many indirect taxes with a single tax system.

7. What is SGST?

Answer: State Goods and Services Tax (SGST) is the portion of GST collected by State Governments on intra-state sales of goods and services.

8. Name any two sources of State Tax Revenue after GST.

Answer: Two important sources are:

• SGST
• State Excise Duty

9. What were the major state taxes before GST?

Answer: Before GST, states collected VAT, Entry Tax, Luxury Tax, Entertainment Tax, and Purchase Tax.

10. What is GST Compensation?

Answer: GST Compensation is financial assistance provided by the Central Government to states for revenue loss due to GST implementation.

11. What are Grants-in-Aid?

Answer: Grants-in-Aid are financial transfers from the Central Government to State Governments without repayment obligation.

12. What is the Finance Commission?

Answer: The Finance Commission is a constitutional body that recommends the sharing of tax revenue between the Centre and the States.

13. Which constitutional article provides for the Finance Commission?

Answer: Article 280 of the Constitution provides for the establishment of the Finance Commission.

14. Why are State Government Receipts important?

Answer: They provide financial resources for development, administration, welfare programmes, and public services.

15. Mention one effect of GST on State Finances.

Answer: GST simplified the indirect tax system and changed the composition of state tax revenue by replacing several state taxes.

Part B: Short Answer Questions (2 Marks)

1. What are State Government Receipts? Explain briefly.

Answer: State Government receipts are all financial resources received by a state government during a financial year. They include revenue receipts such as taxes and fees and capital receipts such as loans and borrowings. These receipts help finance administration, development, and welfare programmes.

2. Distinguish between Revenue Receipts and Capital Receipts.

Answer: Revenue Receipts are regular incomes that neither create liabilities nor reduce government assets. Examples include tax revenue and non-tax revenue.

Capital Receipts create liabilities or reduce assets. Examples include borrowings, recovery of loans, and disinvestment proceeds.

3. Explain Tax Revenue with examples.

Answer: Tax revenue is income collected through compulsory taxes imposed by the government. After GST, major state tax revenues include SGST, State Excise Duty, Stamp Duty, and Motor Vehicle Tax. Tax revenue is the primary source of state income.

4. What is Non-Tax Revenue?

Answer: Non-tax revenue includes income received without imposing taxes. It comes from fees, penalties, interest receipts, dividends from public enterprises, royalties, and service charges. It supplements tax revenue and supports government expenditure.

5. Mention the major sources of State Government receipts before GST.

Answer: Before GST, state governments earned revenue mainly from VAT, Entry Tax, Luxury Tax, Entertainment Tax, Purchase Tax, State Excise Duty, Stamp Duty, fees, fines, grants from the Centre, and borrowings.

6. How did GST change State Government receipts?

Answer: GST replaced many state indirect taxes with SGST. VAT on most goods, Entry Tax, Luxury Tax, and Entertainment Tax were merged into GST. States now depend more on SGST, Central tax devolution, and GST compensation.

7. What is GST Compensation? Why was it introduced?

Answer: GST Compensation was introduced to protect states from revenue losses after GST implementation. The Central Government compensated states whose GST revenue growth fell below the prescribed level during the compensation period.

8. Explain the importance of SGST.

Answer: SGST is a major component of state tax revenue after GST. It is collected on intra-state transactions and directly strengthens the financial position of state governments, enabling them to fund public services and development.

9. What are Grants-in-Aid? State their importance.

Answer: Grants-in-Aid are financial transfers from the Central Government to State Governments. They help states with weaker financial resources meet development needs, reduce regional inequalities, and finance welfare programmes.

10. Explain the role of the Finance Commission in State finances.

Answer: The Finance Commission recommends how Central taxes should be shared between the Centre and States. It also suggests grants to states and measures to improve fiscal stability and balanced regional development.

11. Why are State Government receipts important?

Answer: State Government receipts provide funds for education, healthcare, infrastructure, agriculture, social welfare, and administration. Without adequate receipts, states cannot effectively perform their constitutional responsibilities.

12. What are Capital Receipts? Give two examples.

Answer: Capital receipts are funds received that either create liabilities or reduce government assets. Examples include market borrowings and recovery of loans. These receipts are mainly used for capital expenditure and development projects.

13. Mention two advantages of GST for State finances.

Answer: GST has simplified the indirect tax system and reduced tax cascading. It has improved tax compliance through digital systems and created a more transparent and uniform tax structure across India.

14. Mention two challenges faced by states after GST.

Answer: States initially experienced uncertainty in tax revenue and became more dependent on GST compensation. Delays in compensation payments and reduced flexibility in altering indirect tax rates also posed challenges.

15. Compare State tax structure before and after GST.

Answer: Before GST, states collected several indirect taxes such as VAT, Entry Tax, and Luxury Tax separately. After GST, most of these taxes were merged into SGST, making the tax system simpler, more uniform, and transparent.

5 Important Long Questions And Answer : 

1. Explain the composition of State Government Receipts.

Answer: State Government Receipts refer to all the financial resources received by a state government during a financial year. They are broadly classified into Revenue Receipts and Capital Receipts.

Revenue Receipts are regular incomes that do not create liabilities. They include:

• Tax Revenue: SGST, State Excise Duty, Stamp Duty, Motor Vehicle Tax, Electricity Duty.
• Non-Tax Revenue: Fees, fines, interest receipts, dividends, royalties, and user charges.

Capital Receipts create liabilities or reduce government assets. They include:

• Market borrowings
• Loans from the Central Government
• Recovery of loans
• Provident fund deposits
• Small savings

Revenue receipts are mainly used for meeting day-to-day administrative and welfare expenditure, while capital receipts finance infrastructure and development projects. A balanced composition of receipts is essential for maintaining fiscal stability and ensuring sustainable economic development.

2. Discuss the trends in State Government Receipts before and after the introduction of GST.

Answer: Before the introduction of GST in 2017, State Governments collected several indirect taxes such as Value Added Tax (VAT), Entry Tax, Luxury Tax, Entertainment Tax, Purchase Tax, and Advertisement Tax. These taxes formed a major part of state tax revenue.

After the implementation of GST on 1 July 2017, most indirect taxes were merged into the Goods and Services Tax. States now receive State Goods and Services Tax (SGST) on intra-state transactions. VAT continues only on a few products such as petroleum and alcoholic liquor for human consumption.

Initially, many states experienced revenue uncertainty due to GST implementation. To protect states from revenue loss, the Central Government introduced GST Compensation. Over time, GST has improved tax compliance, reduced tax evasion, and simplified the indirect tax system.

Thus, GST has significantly changed the composition and pattern of state government receipts.

3. Explain the impact of GST on State Government Finances.

Answer: The Goods and Services Tax (GST) has brought significant changes to State Government finances.

Positive impacts include:

• Simplification of the indirect tax system.
• Elimination of multiple state taxes.
• Reduction in cascading (tax on tax).
• Improved transparency and digital tax administration.
• Better tax compliance through online return filing.

Negative impacts include:

• Initial decline in revenue for some states.
• Increased dependence on GST compensation from the Central Government.
• Reduced flexibility of states to independently impose indirect taxes.
• Delays in compensation payments created fiscal stress for some states.

Despite these challenges, GST has strengthened the overall tax structure by creating a unified national market and improving long-term revenue efficiency. Continuous reforms are helping states improve their financial position.

4. Differentiate between Revenue Receipts and Capital Receipts of State Governments.

Answer:

Examples of Revenue Receipts include SGST, State Excise Duty, fees, and fines. Examples of Capital Receipts include market borrowings, loans from the Centre, and recovery of loans.

Both types of receipts are essential for financing government activities and ensuring balanced economic development.

5. Explain the importance of State Government Receipts in economic development.

Answer: State Government receipts are the primary source of finance for state governments. They enable governments to perform administrative, developmental, and welfare functions effectively. The importance of State Government receipts includes:

• Financing education, healthcare, agriculture, and infrastructure.
• Supporting social welfare programmes and poverty alleviation schemes.
• Maintaining law and order and public administration.
• Promoting industrial and rural development.
• Providing funds for roads, bridges, irrigation, and public utilities.
• Reducing regional disparities through planned development.
• Ensuring fiscal stability and economic growth.

Adequate and stable government receipts help improve the quality of public services and increase investment in productive sectors. Efficient tax collection and prudent financial management enable states to achieve sustainable development and improve the standard of living of their citizens.