সৃজনীমূলক সাহিত্য
Unit - 1
নাটকৰ আঙ্গিক, ধাৰা আৰু প্ৰকাৰ
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (মুঠ ১৫ টা):
১। 'নাটক' শব্দটো কোনটো সংস্কৃত ধাতুৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰ: 'নট্' ধাতুৰ পৰা।
২। নাটকৰ মূল উপাদান কেইটা?
উত্তৰ: ৫ টা (বস্তু, নেতা, ৰস, অভিনয় আৰু সঙ্গীত)।
৩। নাটকৰ দৃশ্যকাব্য নে শ্ৰব্যকাব্য?
উত্তৰ: দৃশ্যকাব্য।
৪। ট্ৰেজেডী (Tragedy) নাটকৰ অসমীয়া প্ৰতিশব্দ কি?
উত্তৰ: বিয়োগান্তক নাটক।
৫। এখন ধ্ৰুপদী নাটকৰ সন্ধি কেইটা থাকে?
উত্তৰ: ৫ টা।
৬। 'অংকীয়া নাট' কোনে সৃষ্টি কৰিছিল?
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে।
৭। কমেডী (Comedy) নাটকৰ মূল ৰস কি?
উত্তৰ: হাস্য ৰস।
৮। নাট্যশাস্ত্ৰৰ ৰচক কোন?
উত্তৰ: ভৰত মুনি।
৯। নাটকৰ কাহিনীক কি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: ইতিবৃত্ত বা প্লট (Plot)।
১০। আধুনিক অসমীয়া নাটকৰ জনক কোন?
উত্তৰ: গুণাভিৰাম বৰুৱা।
১১। চুটি নাটকক কি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: একাংকিকা নাটক।
১২। নাটকৰ আৰম্ভণিত দিয়া মংগলাচৰণক কি বোলে?
উত্তৰ: নান্দী।
১৩। সংস্কৃত নাটকত বিদূষকৰ চৰিত্ৰটো কেনেকুৱা?
উত্তৰ: হাস্যৰসৰ চৰিত্ৰ।
১৪। মঞ্চৰ পিছফালৰ অংশক কি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: নেপথ্য।
১৫। সংলাপ কি?
উত্তৰ: নাটকৰ চৰিত্ৰসমূহৰ মাজত হোৱা কথোপকথন।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন :
১। নাটকৰ সংজ্ঞা দিয়ক।
উত্তৰ: যি কাব্যক অভিনয়েৰে মঞ্চত প্ৰদৰ্শন কৰা হয় আৰু যাৰ মাধ্যমেৰে এটা কাহিনী প্ৰকাশ পায়, তাকেই নাটক বোলে।
২। নাটকৰ যিকোনো দুটা আঙ্গিক বৈশিষ্ট্য লিখক।
উত্তৰ: (ক) নাটকৰ কাহিনী এটা গতিশীল হ'ব লাগে।
(খ) নাটকত সংলাপ আৰু অভিনয়ৰ প্ৰাধান্য থাকে।
৩। ট্ৰেজেডী বা বিয়োগান্তক নাটক কাক বোলে?
উত্তৰ: যি নাটকৰ পৰিণতি দুখজনক আৰু নায়ক বা মুখ্য চৰিত্ৰৰ পতনৰ জৰিয়তে শেষ হয়, তাকেই ট্ৰেজেডী নাটক বোলে।
৪। নাটকৰ 'পঞ্চসন্ধি' কি কি?
উত্তৰ: মুখ, প্ৰতিমুখ, গৰ্ভ, বিমৰ্ষ আৰু নিৰ্বহণ।
৫। কমেডী নাটকৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখক।
উত্তৰ: (ক) ইয়াৰ কাহিনীভাগ লঘু আৰু আমোদজনক। (খ) নাটকৰ পৰিণতি সুখদায়ক বা মিলনান্তক।
৬। কাব্য আৰু নাটকৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: কাব্য পঢ়ি বা শুনি উপভোগ কৰা হয়, কিন্তু নাটক চকুৰে চাই আৰু কাণেৰে শুনি (দৃশ্য-শ্ৰব্য) উপভোগ কৰা হয়।
৭। ড্ৰামা (Drama) শব্দটোৰ উৎপত্তি ক'ৰ পৰা হৈছে?
উত্তৰ: গ্ৰীক শব্দ 'Drao' (ড্ৰাউ) ৰ পৰা, যাৰ অৰ্থ হ'ল 'কিবা এটা কৰা' (To do)।
৮। অংকীয়া নাটৰ দুটা ধাৰা উল্লেখ কৰক।
উত্তৰ: (ক) ইয়াৰ ভাষা ব্ৰজাৱলী। (খ) ইয়াত সূত্ৰধাৰৰ ভূমিকা অপৰিহাৰ্য।
৯। ঐতিহাসিক নাটক বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: ইতিহাসৰ কোনো সত্য ঘটনা বা চৰিত্ৰক ভিত্তি কৰি ৰচনা কৰা নাটকক ঐতিহাসিক নাটক বোলে।
১০। চৰিত্ৰ সৃষ্টিত নাটকৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: নাটকত চৰিত্ৰৰ মাধ্যমৰেই কাহিনীটো আগবাঢ়ি যায় আৰু চৰিত্ৰসমূহৰ কাৰ্য তথা সংলাপৰ দ্বাৰা নাটকৰ মূল ভাব প্ৰকাশ পায়।
Previous Questions and ANSWER :
১। অতি চমু উত্তৰ দিয়া :
(ক) এবচাৰ্ডধর্মী 'আহাৰ' নাটকখনৰ নাট্যকাৰ কোন?
উত্তৰ: অৰুণ শৰ্মা।
(খ) ৰত্ন ওজাৰ 'জোনাকীৰ জুই' নাটকখন কোনটো ধাৰাৰ নাটক?
উত্তৰ: কাৰ্টুন নাটক (বা বাটৰ নাট)।
(গ) নাটকৰ যি কোনো এটা উপাদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: কাহিনী বা প্লট (Plot)।
(ঘ) অসমীয়া নাট্য-সাহিত্যৰ জনক কোন?
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ।
(ঙ) ভ্ৰাম্যমাণ নাট্যদল এটিৰ নাম লিখাঁ।
উত্তৰ: কহিনুৰ থিয়েটাৰ।
২। চমু উত্তৰ দিয়া (যি কোনো পাঁচটা) :
(ক) কোন থিয়েটাৰে কেতিয়া পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে নাট্যযাত্ৰা আৰম্ভ কৰে?
উত্তৰ: অচ্যুত লহকৰৰ নেতৃত্বত 'নটৰাজ থিয়েটাৰে' ১৯৬৩ চনত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে নাট্যযাত্ৰা আৰম্ভ কৰে।
(খ) নাটকত ব্যৱহৃত দুবিধ লাইটৰ নাম উল্লেখ কৰাঁ।
উত্তৰ: স্পট লাইট (Spot Light) আৰু ফ্লাড লাইট (Flood Light)।
(গ) দুগৰাকী উদ্ভট নাটৰ নাট্যকাৰৰ নাম উল্লেখ কৰাঁ।
উত্তৰ: অৰুণ শৰ্মা আৰু ৰত্ন ওজা।
(ঘ) জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা ৰচিত যি কোনো দুখন নাটকৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: শোণিত কুঁৱৰী আৰু কাৰেঙৰ লিগিৰী।
(ঙ) নাটকীয় সংগীতৰ দুটা ভাগৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: আবহ সংগীত (Background music) আৰু চৰিত্ৰৰ কণ্ঠৰ গীত।
(চ) স্বগতোক্তি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: নাটকৰ কোনো চৰিত্ৰই নিজৰ মনৰ ভাব ব্যক্ত কৰিবলৈ দৰ্শকক শুনাই অথচ আন চৰিত্ৰই নুশুনাকৈ যি কথা কয়, তাকেই স্বগতোক্তি বোলে।
(ছ) আঙ্গিক অভিনয় কাক বোলে?
উত্তৰ: শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগ-প্ৰত্যংগ সঞ্চালনৰ জৰিয়তে যি অভিনয় প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, তাকে আঙ্গিক অভিনয় বোলে।
(জ) অভিনয় কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: অভিনয় চাৰি প্ৰকাৰৰ— আঙ্গিক, বাচিক, আহাৰ্য আৰু সাত্ত্বিক।
(ঝ) দুগৰাকী অসমীয়া নাট্যকাৰৰ নাম উল্লেখ কৰাঁ।
উত্তৰ: লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা আৰু জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা।
(ঞ) নাটকত প্ৰধানত সংলাপ কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: সংলাপ প্ৰধানকৈ তিনি প্ৰকাৰৰ— স্বগত (Soliloquy), প্ৰকাশ্য (Aside) আৰু আকাশভাষিত।
৩। চমুকৈ আলোচনা কৰাঁ:
(ক) বাস্তৱধৰ্মী নাট সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বাস্তৱধৰ্মী নাটক হ’ল আধুনিক নাট্য সাহিত্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা। এই শ্ৰেণীৰ নাটকত অলৌকিকতা বা অতিৰঞ্জিত কল্পনাৰ পৰিৱৰ্তে আমাৰ সমাজ জীৱনৰ হুবহু প্ৰতিচ্ছবি দাঙি ধৰা হয়। ১৯ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত ইউৰোপত হেনৰিক ইবচেনৰ দৰে নাট্যকাৰৰ হাতত এই ধাৰাই প্ৰসাৰ লাভ কৰিছিল। বাস্তৱধৰ্মী নাটকৰ মূল লক্ষ্য হ’ল মানুহৰ দৈনন্দিন সমস্যা, মানসিক সংঘাত আৰু সামাজিক বৈষম্যক মঞ্চত জীৱন্ত ৰূপ দিয়া। ইয়াত কোনো বিশেষ নায়ক বা নায়িকা নাথাকে, বৰঞ্চ আমাৰ আশে-পাশে থকা চৰিত্ৰসমূহেই ইয়াত স্থান পায়। এই নাটকবোৰত ভাষা হ’ল সাধাৰণ মানুহৰ কথ্য ভাষা। মঞ্চসজ্জা, পোহৰ আৰু পোছাক পৰিচ্ছদৰ ক্ষেত্ৰতো বাস্তৱিকতাক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়। অসমীয়া নাট্য সাহিত্যতো লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা বা জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ নাটকসমূহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আধুনিক সময়ৰ বহু নাটকত বাস্তৱধৰ্মীতাৰ প্ৰভাব স্পষ্ট। চমুতে ক’বলৈ গ’লে, জীৱনক যি দৰে আছে সেই দৰেই নাটকৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰাটোৱেই হ’ল বাস্তৱধৰ্মী নাটকৰ বৈশিষ্ট্য।
(খ) বাটৰ নাটৰ বৈশিষ্ট্য সম্পৰ্কে আলোচনা কৰাঁ।
উত্তৰ:বাটৰ নাট বা 'ষ্ট্ৰীট প্লে' (Street Play) হ’ল জনসাধাৰণৰ অতি ঘনিষ্ঠ এক নাট্য শিল্প। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল: ১/ মঞ্চহীনতা: বাটৰ নাটৰ বাবে কোনো আৱদ্ধ প্ৰেক্ষাগৃহ বা উচ্চ মঞ্চৰ প্ৰয়োজন নাই। ৰাস্তাৰ চুকত, বজাৰত বা মুকলি পথাৰত এই নাটক পৰিৱেশন কৰা হয়।
২/ সামাজিক সচেতনতা: সমাজৰ বিভিন্ন কু-সংস্কাৰ, দুৰ্নীতি বা সাম্প্ৰতিক সমস্যাৰ বিৰুদ্ধে জনমত গঠন কৰাই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
৩/ সা-সজ্জাৰ অভাৱ: ইয়াত বিশেষ পোহৰ বা সাজ-সজ্জাৰ পয়োভৰ নাথাকে। চৰিত্ৰসমূহে অতি সাধাৰণ পোছাক ব্যৱহাৰ কৰে।
৪/ দৰ্শকৰ অংশগ্ৰহণ: এই নাটকত দৰ্শক আৰু অভিনেতাৰ মাজত কোনো ব্যৱধান নাথাকে। কেতিয়াবা দৰ্শকো নাটকৰ অংশ হৈ পৰে।
৫/ চুটি আৰু তীক্ষ্ণ: বাটৰ নাটৰ সময়সীমা কম হয় আৰু সংলাপসমূহ অতি চুটি তথা প্ৰভাৱশালী হয় যাতে পথচাৰীৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিব পাৰি। অসমত ৰত্ন ওজাই এই ধাৰাটোক বিশেষ জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল।
(গ) নাটকৰ ভাষা সম্পৰ্কে এটি টোকা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: নাটকৰ ভাষা হ’ল নাটক এখনৰ প্ৰাণ। যিহেতু নাটক চাক্ষুস আৰু শ্ৰব্য মাধ্যম, সেয়েহে ইয়াৰ ভাষা আন সাহিত্যৰ তুলনাত পৃথক হোৱাটো প্ৰয়োজন। নাটকৰ ভাষাৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য হ’ল ই চৰিত্ৰ আৰু পৰিৱেশৰ লগত সংগতিপূৰ্ণ হ’ব লাগে। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন ৰজাৰ মুখৰ ভাষা আৰু এজন সাধাৰণ খেতিয়কৰ মুখৰ ভাষা কেতিয়াও একে হ’ব নোৱাৰে। নাটকত সংলাপসমূহ চুটি আৰু অৰ্থবহ হোৱাটো বাঞ্চনীয়। দৰ্শকে যাতে সহজেই কথাখিনি বুজি পায়, তাৰ বাবে ভাষা সৰল আৰু স্পষ্ট হ’ব লাগে। অংকীয়া নাটৰ দৰে নাটকত ব্ৰজাৱলী ভাষাৰ ব্যৱহাৰ দেখা যায়, আনহাতে আধুনিক নাটকত ঘৰুৱা কথ্য ভাষাৰ প্ৰাধান্য থাকে। নাটকৰ ভাষাই কেৱল তথ্যই নিদিয়ে, বৰঞ্চ চৰিত্ৰটোৰ অন্তৰ্দ্বন্দ্ব আৰু আৱেগকো প্ৰকাশ কৰে। সেয়েহে সফল নাটকৰ বাবে শক্তিশালী আৰু প্ৰাঞ্জল ভাষা অপৰিহাৰ্য।
(ঘ) নাটকত সাজসজ্জাৰ গুৰুত্ব কেনেধৰণৰ হয়—চমুকৈ আলোচনা কৰাঁ।
উত্তৰ: নাটক এখনৰ দৃশ্যগত সৌন্দৰ্য আৰু চৰিত্ৰ চিত্ৰণত সাজসজ্জা বা আহাৰ্য অভিনয়ৰ গুৰুত্ব অসীম। সাজসজ্জাই কোনো এটা চৰিত্ৰৰ সামাজিক মৰ্যাদা, বয়স, বৃত্তি আৰু ধৰ্মৰ পৰিচয় দিয়ে। মঞ্চত কোনো এজন অভিনেতাই যেতিয়া বিশেষ পোছাক পিন্ধি প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়াই দৰ্শকে চৰিত্ৰটোৰ বিষয়ে এক ধাৰণা লাভ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন ভিখাৰী আৰু এজন জমিদাৰৰ মাজৰ প্ৰভেদ সাজসজ্জাই সহজেই স্পষ্ট কৰি তোলে। কেৱল পোছাক-পৰিচ্ছদেই নহয়, মুখাভিব্যক্তিৰ বাবে কৰা প্ৰসাধন (Make-up) আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী (Properties) আদিও সাজসজ্জাৰ অন্তৰ্গত। বুৰঞ্জীমূলক নাটকৰ ক্ষেত্ৰত সাজসজ্জাৰ গুরুত্ব অধিক, কাৰণ ই দৰ্শকক সেই নিৰ্দিষ্ট কালখণ্ডটোলৈ লৈ যায়। সঠিক সাজসজ্জাই নাটকখনক বাস্তৱসন্মত কৰাৰ লগতে অভিনেতাৰ আত্মবিশ্বাসো বৃদ্ধি কৰে।
(ঙ) নাটকৰ আংগিকৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: নাটকৰ আংগিক বা 'Technique' বুলিলে নাটকখন কেনেকৈ সজোৱা হৈছে বা কেনেকৈ পৰিৱেশন কৰা হৈছে তাকে বুজায়। ই নাটকৰ বাহ্যিক গাঁথনি। আংগিকৰ ভিতৰত অংক বিভাজন, দৃশ্য বিভাজন, সংলাপ প্ৰক্ষেপণ, মঞ্চসজ্জা, পোহৰ আৰু শব্দৰ ব্যৱহাৰ আদিক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। প্ৰাচীন কালত নাটকৰ আংগিক আছিল পঞ্চ সন্ধিযুক্ত আৰু গীত-নৃত্যৰ প্ৰাধান্য থকা। কিন্তু আধুনিক যুগত নাটকৰ আংগিকত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। এতিয়া দৃশ্য বিভাজনতকৈ আৱেগিক গতিশীলতাক বেছি গুৰুত্ব দিয়া হয়। পোহৰৰ কৌশলী ব্যৱহাৰে মঞ্চত বিভিন্ন পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাত সহায় কৰে। চুটি সংলাপ আৰু সংগীতৰ মাধ্যমেৰে নাটকৰ গতি বৃদ্ধি কৰা হয়। গতিকে আংগিক হ’ল এনে এক মাধ্যম যিয়ে নাটকৰ বিষয়বস্তুক দৰ্শকৰ আগত সফলভাৱে উপস্থাপন কৰাত সহায় কৰে।
(চ) নাটকৰ উপাদানসমূহৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰাঁ।
উত্তৰ: নাটক এখন পূৰ্ণাংগ ৰূপত গঢ়ি তুলিবলৈ কিছুমান মৌলিক উপাদানৰ প্ৰয়োজন। সেইসমূহ হ’ল:
১/ কাহিনী বা প্লট (Plot): ই নাটকৰ আধাৰ। এটা নিৰ্দিষ্ট ঘটনা বা কাহিনীক কেন্দ্ৰ কৰি নাটকখন আগবাঢ়ে।
২/ চৰিত্ৰ (Character): কাহিনীটোক গতি দিয়াৰ বাবে নাটকৰ পাত্ৰ-পাত্ৰী বা চৰিত্ৰসমূহ অপৰিহাৰ্য। চৰিত্ৰৰ জৰিয়তেই নাটকৰ সংঘৰ্ষ ফুটি উঠে।
৩/ সংলাপ (Dialogue): সংলাপেই নাটকৰ মূল পৰিচয়। ইয়াৰ জৰিয়তেই চৰিত্ৰৰ মনোভাৱ আৰু কাহিনীৰ অগ্ৰগতি প্ৰকাশ পায়।
৪/ সংঘাত (Conflict): সংঘাত অবিহনে নাটক নহয়। এই সংঘাত চৰিত্ৰৰ মাজত বা নিজৰ মনৰ ভিতৰত হ’ব পাৰে।
৫/ পৰিৱেশ আৰু মঞ্চসজ্জা: নাটকখন যি ঠাই বা সময়ৰ, সেই অনুসৰি মঞ্চত পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা হয়।
৬/ উদ্দেশ্য (Theme): প্ৰতিখন নাটকৰ আঁৰত একোটা নিৰ্দিষ্ট বাৰ্তা বা উদ্দেশ্য থাকে। এই আটাইবোৰ উপাদানৰ সঠিক সংমিশ্ৰণ ঘটিলেহে এখন নাটক দৰ্শকৰ মনোগ্ৰাহী হয়।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ:
১/ নাটকৰ আঙ্গিক বিচাৰ কৰি ইয়াৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহ আলোচনা কৰক।
উত্তৰ: নাটক হ’ল দৃশ্যকাব্য, যাৰ আঙ্গিক গঠন সাহিত্যৰ অন্য বিধতকৈ পৃথক। নাটকৰ আঙ্গিক বিচাৰ কৰিলে কেইটামান মূল উপাদান পোৱা যায়:
বস্তু বা ইতিবৃত্ত (Plot): নাটকৰ কাহিনীভাগেই হ’ল ইয়াৰ আত্মা। কাহিনীটোত আৰম্ভণি, মধ্য আৰু অন্ত—এই তিনিটা স্তৰ থাকে।
চৰিত্ৰ (Character): নাটকৰ কাহিনীক আগুৱাই নিবলৈ জীৱন্ত চৰিত্ৰৰ প্ৰয়োজন। চৰিত্ৰৰ কাৰ্য আৰু কথাৰ মাজেৰে নাটকৰ উদ্দেশ্য প্ৰকাশ পায়।
সংলাপ (Dialogue): চৰিত্ৰসমূহৰ কথোপকথনেই হ’ল সংলাপ। ই চুটি, তীক্ষ্ণ আৰু ভাবব্যঞ্জক হোৱা প্ৰয়োজন।
ৰস (Sentiments): দৰ্শকৰ মনত আনন্দ বা আবেগ সৃষ্টি কৰাই নাটকৰ লক্ষ্য। ভৰত মুনিৰ মতে নাটকত শৃঙ্গাৰ, কৰুণ, বীৰ আদি বিভিন্ন ৰস থাকে।
অভিনয় (Acting): আংগিক, বাচিক, আহাৰ্য আৰু সাত্ত্বিক—এই চাৰি প্ৰকাৰৰ অভিনয়ৰ জৰিয়তে নাটকখন মঞ্চত প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। এই উপাদানসমূহৰ সু-সমন্বয় ঘটিলেহে এখন নাটক আঙ্গিক দিশৰ পৰা সফল হয়।
২/ ধাৰা অনুযায়ী নাটকক কেইটা ভাগত ভগাব পাৰি? বিয়োগান্তক নাটকৰ বিষয়ে চমু আভাস দিয়ক।
উত্তৰ: নাটকৰ ধাৰা বা বিষয়বস্তু অনুযায়ী নাটকক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি— বিয়োগান্তক (Tragedy), মিলনান্তক (Comedy) আৰু মিশ্ৰ নাটক বা মেলোড্ৰামা। বিয়োগান্তক নাটক (Tragedy): যি নাটকৰ পৰিণতি অতি কৰুণ আৰু য’ত নাটকৰ মুখ্য চৰিত্ৰ বা নায়কৰ পতন ঘটে, তাক বিয়োগান্তক নাটক বোলে। ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু গুৰু গম্ভীৰ।
নায়ক বা নায়িকা সাধাৰণতে উচ্চ বংশীয় বা শক্তিশালী ব্যক্তিত্বৰ অধিকাৰী হয়, কিন্তু তেওঁলোকৰ কোনো এক ভুলৰ বাবে দুৰ্ভাগ্য নামি আহে।
এই নাটকে দৰ্শকৰ মনত শোক আৰু ভীতিৰ ভাব সৃষ্টি কৰে।
গ্ৰীক নাট্যকাৰ ছফোক্লিছৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শ্বেইকছপীয়েৰলৈকে সকলোৱে বিয়োগান্তক নাটকক এক উচ্চ পৰ্যায়ৰ মৰ্যাদা দিছে। দৰ্শকৰ হৃদয়ত এক গভীৰ কৰুণ ৰসৰ সঞ্চাৰ কৰাই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
৩/ নাটকৰ চৰিত্ৰ চিত্ৰণৰ কৌশলসমূহৰ বিষয়ে বহলাই লিখক।
উত্তৰ: নাটক এখন সফল হ’বলৈ হ’লে ইয়াৰ চৰিত্ৰসমূহ জীৱন্ত আৰু স্বাভাৱিক হোৱা প্ৰয়োজন। নাটকৰ চৰিত্ৰ চিত্ৰণৰ কেইটামান প্ৰধান কৌশল হ’ল:
সংলাপৰ জৰিয়তে: নাট্যকাৰে চৰিত্ৰৰ মুখত দিয়া ভাষাৰ দ্বাৰাই সেই চৰিত্ৰটোৰ শিক্ষা, সংস্কৃতি আৰু মানসিকতা প্ৰকাশ পায়।
কাৰ্য বা ক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে: চৰিত্ৰটোৱে বিভিন্ন পৰিস্থিতিত লোৱা পদক্ষেপে তাৰ ব্যক্তিত্বৰ পৰিচয় দিয়ে।
পাৰ্শ্ব চৰিত্ৰৰ মন্তব্য: কেতিয়াবা এটা চৰিত্ৰৰ বিষয়ে অন্য চৰিত্ৰৰ মন্তব্যৰ জৰিয়তেও চৰিত্ৰটোৰ বিশেষত্ববোৰ ফুটি উঠে।
স্বগতোক্তি: চৰিত্ৰটোৱে অকলশৰীয়াকৈ কোৱা কথা বা নিজৰ মনৰ ভাবৰ দ্বাৰা দৰ্শকে তাৰ অন্তৰ্দ্বন্দ্ব বুজিব পাৰে।
দ্বন্দ্ব সৃষ্টি: মানসিক বা বাহ্যিক সংঘাতৰ মাজেৰে চৰিত্ৰৰ দৃঢ়তা প্ৰকাশ কৰাটো নাট্যকাৰৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশল। এটা ভাল চৰিত্ৰই দৰ্শকৰ লগত একাত্মবোধ গঢ়ি তুলিব পাৰিব লাগে।
৪/ সংলাপ কি? নাটকৰ সফলতাত সংলাপৰ ভূমিকা কেনেকুৱা হোৱা উচিত?
উত্তৰ: সংলাপ হ’ল নাটকৰ চৰিত্ৰসমূহৰ মাজত হোৱা কথোপকথন। নাটক এখনত কোনো বৰ্ণনাকাৰী নাথাকে, সেয়েহে কাহিনীটো সংলাপৰ মাধ্যমতেই আগবাঢ়ি যায়। নাটকৰ সফলতাত সংলাপৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ:
কাহিনীৰ অগ্ৰগতি: সংলাপৰ দ্বাৰাই নাটকৰ ঘটনা এটাৰ পিছত এটা কৈ আগবাঢ়ে।
চৰিত্ৰ উন্মোচন: চৰিত্ৰৰ গুণাগুণ আৰু মানসিক অৱস্থা সংলাপৰ জৰিয়তেহে দৰ্শকে জানিব পাৰে।
পৰিৱেশ সৃষ্টি: নাটকৰ বিশেষ পৰিৱেশ বা আৱহ সংলাপে ৰচনা কৰে।
নাটকীয়তা ৰক্ষা: সংলাপ চুটি আৰু অৰ্থবহ হ’লে নাটকৰ গতি ক্ষিপ্ৰ হয়। অত্যাধিক দীঘলীয়া সংলাপে নাটকৰ আমোদ কমাই দিব পাৰে। গতিকে, এজন সফল নাট্যকাৰে চৰিত্ৰৰ সামাজিক মৰ্যাদা আৰু পৰিস্থিতি অনুযায়ী সংলাপ ৰচনা কৰা উচিত।
৫/ সামাজিক নাটকৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰি ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজাই লিখক।
উত্তৰ: যি নাটকত সমাজৰ চলিত ৰীতি-নীতি, সমস্যা, সংস্কাৰ আৰু সামাজিক জীৱনৰ বিভিন্ন দিশ প্ৰতিফলিত হয়, তাকে সামাজিক নাটক বোলে।
বৈশিষ্ট্য:
এই নাটকৰ কাহিনী আমাৰ সমাজৰ চিনাকি ঘটনাৰ পৰা লোৱা হয়।
ইয়াৰ চৰিত্ৰসমূহ সাধাৰণ মানুহৰ দৰে হয়।
সমসাময়িক সমাজৰ কু-সংস্কাৰ বা সমস্যাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হয়।
গুৰুত্ব: সামাজিক নাটকৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। ই সমাজৰ দাপোণ স্বৰূপ। সমাজৰ মাজত থকা বিভিন্ন অন্যায়-অবিচাৰক নাটকৰ জৰিয়তে উপস্থাপন কৰি মানুহক সচেতন কৰিব পাৰি। উদাহৰণস্বৰূপ, গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰাম-নবমী' নাটকে বিধৱা বিবাহৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক সমস্যাৰ কথা দাঙি ধৰিছিল। এই নাটকে আমোদ দিয়াৰ উপৰিও সমাজ সংস্কাৰত সহায় কৰে।
৬/ নাটকৰ ক্ৰমবিকাশৰ ধাৰা অনুযায়ী অংকীয়া নাটৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰক।
উত্তৰ: অসমীয়া নাটকৰ ইতিহাসত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ দ্বাৰা সৃষ্ট অংকীয়া নাটৰ স্থান অতি উচ্চ। ষষ্ঠদশ শতিকাত ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ মাধ্যম হিচাপে ইয়াৰ জন্ম হৈছিল।
গুৰুত্ব:
প্ৰথম আধুনিক ৰূপ: ভাৰতীয় আঞ্চলিক ভাষাসমূহৰ ভিতৰত অসমীয়া ভাষাতে শংকৰদেৱে প্ৰথম সম্পূৰ্ণ নাটক (চিহ্নযাত্ৰা) ৰচনা কৰিছিল।
ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক ঐক্য: অংকীয়া নাটৰ জৰিয়তে অসমৰ বিভিন্ন জাতি-জনগোষ্ঠীক একতাৰ দোলেৰে বান্ধি ৰখা হৈছিল।
ভাষাৰ প্ৰয়োগ: ব্ৰজাৱলী ভাষাৰ ব্যৱহাৰে নাটসমূহক এক বিশেষ গাম্ভীৰ্য প্ৰদান কৰিছিল।
কলা-সংস্কৃতিৰ বিকাশ: গায়ন-বায়ন, সূত্ৰধাৰৰ নৃত্য আৰু মুখা শিল্পৰ বিকাশ অংকীয়া নাটৰ জৰিয়তেই হৈছিল। অসমীয়া নাট্য সাহিত্যৰ ভেটিটো অংকীয়া নাটে শক্তিশালীকৈ গঢ়ি দিছিল।
৭/ একাংকিকা নাটক আৰু পূৰ্ণাংগ নাটকৰ মাজত থকা পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰক।
উত্তৰ: একাংকিকা নাটক আৰু পূৰ্ণাংগ নাটকৰ মাজত মূল পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল—
অংকৰ সংখ্যা: একাংকিকা নাটক এটা মাত্ৰ অংকত শেষ হয়। আনহাতে, পূৰ্ণাংগ নাটক সাধাৰণতে তিনিৰ পৰা পাঁচটা অংকত বিভক্ত থাকে।
কাহিনীৰ পৰিসৰ: একাংকিকা নাটে জীৱনৰ এটা সৰু অংশ বা এটা বিশেষ মুহূৰ্তক উপস্থাপন কৰে। পূৰ্ণাংগ নাটকত এটা বিশাল আৰু বিস্তৃত কাহিনী থাকে।
চৰিত্ৰৰ সংখ্যা: একাংকিকা নাটকত চৰিত্ৰৰ সংখ্যা অতি কম থাকে। পূৰ্ণাংগ নাটকত বহুতো মুখ্য আৰু পাৰ্শ্ব চৰিত্ৰ থাকে।
সময়: একাংকিকা নাটক ৩০ ৰ পৰা ৪৫ মিনিটৰ ভিতৰত শেষ হয়। পূৰ্ণাংগ নাটকৰ বাবে ২-৩ ঘণ্টাৰ প্ৰয়োজন হয়।
দ্বন্দ্ব: একাংকিকাৰ সংঘাত অতি তীব্ৰ আৰু ক্ষিপ্ৰ হয়। পূৰ্ণাংগ নাটকত সংঘাত লাহে লাহে তুংগলৈ উঠে।
৮/ নাটকৰ 'ৰস' বিচাৰ কেনেদৰে কৰা হয়? বিভিন্ন নাট্য ৰসৰ বিষয়ে লিখক।
উত্তৰ: নাটক এখন উপভোগ কৰি দৰ্শকৰ মনত যি আনন্দ বা অনুভূতিৰ সৃষ্টি হয়, তাকে 'ৰস' বোলে। ভৰত মুনিৰ নাট্যশাস্ত্ৰত আঠ প্ৰকাৰৰ ৰসৰ কথা উল্লেখ আছে (পাছলৈ শান্ত ৰসক ধৰি ন বিধ কৰা হয়)।
প্ৰধান ৰসসমূহ হ’ল:
শৃঙ্গাৰ ৰস: প্ৰেম-প্ৰীতিৰ আধাৰত গঢ়ি উঠা ৰস।
বীৰ ৰস: সাহস, উসাহ আৰু উৎসাহৰ ভাব।
কৰুণ ৰস: দুখ, শোক আৰু সহানুভূতিৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা ৰস।
হাস্য ৰস: হাঁহি আৰু আমোদৰ মাজেৰে সৃষ্টি হোৱা ৰস।
ৰৌদ্ৰ ৰস: খং বা ক্ৰোধৰ ভাব।
ভয়ানক ৰস: ভয়ৰ অনুভূতি।
বীভৎস ৰস: ঘৃণা বা বিৰক্তিৰ ভাব।
অদ্ভুত ৰস: বিস্ময় বা আচৰিত ভাব। নাটকৰ ভাব আৰু অভিনয়ৰ মাধ্যমতেই এই ৰসসমূহ দৰ্শকৰ হৃদয়ত সঞ্চাৰিত হয়।
৯/ আধুনিক অসমীয়া নাটকৰ ধাৰাটোৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখক।
উত্তৰ: ১৯ শতিকাৰ মাজভাগত 'অৰুণোদই' যুগৰ পৰাই আধুনিক অসমীয়া নাটকৰ যাত্ৰা আৰম্ভ হয়। গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰাম-নবমী' (১৮৫৭) আৰু হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ 'কানীয়াৰ কীৰ্ত্তন' (১৮৬১) আছিল আধুনিক ধাৰাৰ প্ৰথম স্তৰৰ নাটক। আধুনিক নাটকৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
ইয়াত ধৰ্মীয় পৰিৱেশৰ সলনি সামাজিক সমস্যাই গুৰুত্ব পালে।
পাশ্চাত্য নাট্যশৈলীৰ প্ৰভাৱত অংক আৰু দৃশ্যৰ বিভাজন আৰম্ভ হ’ল।
প্ৰতীকী নাটক, উদ্ভট (Absurd) নাটক আৰু অনাতাঁৰ নাটকৰ দৰে নতুন ধাৰাৰ সৃষ্টি হ’ল।
লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা, জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা, অৰুণ শৰ্মা আদিৰ হাতত অসমীয়া আধুনিক নাটকে নতুন মাত্ৰা লাভ কৰিলে। বৰ্তমান মোবাইল থিয়েটাৰ বা ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰেও আধুনিক নাটকৰ এই ধাৰাটোক আগুৱাই লৈ গৈছে।
১০/ ভৰতৰ 'নাট্যশাস্ত্ৰ' অনুসৰি নাটকৰ যিকোনো পাঁচটা মূল নীতি আলোচনা কৰক।
উত্তৰ: ভৰত মুনিৰ 'নাট্যশাস্ত্ৰ' হ’ল পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি নাট্যতত্ত্বৰ গ্ৰন্থ। ইয়াৰ পাঁচটা মূল নীতি হ’ল:
দৃশ্যমানতা: নাটক কেৱল পাঠ্য নহয়, ই সদায় চকুৰে চাব পৰা অৰ্থাৎ দৃশ্যমান হ’ব লাগিব।
ৰস নিষ্পত্তি: নাটকৰ মূল লক্ষ্য হ’ব লাগে দৰ্শকৰ মনত ৰসৰ সঞ্চাৰ কৰা। বিভাব, অনুভাব আৰু ব্যভিচাৰী ভাবৰ সংমিশ্ৰণত ৰসৰ সৃষ্টি হয়।
অভিনয়ৰ চতুৰ্বিধ ধাৰা: নাটকৰ চৰিত্ৰসমূহ ফুটাই তুলিবলৈ আংগিক, বাচিক, আহাৰ্য আৰু সাত্ত্বিক অভিনয়ৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব।
নান্দী পাঠ: নাটকৰ আৰম্ভণিতে মংগলাচৰণ বা নান্দি পাঠ কৰি নাটকৰ শুভকামনা কৰাটো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি।
পঞ্চসন্ধি: নাটকৰ কাহিনীটো সুসংগত কৰিবলৈ মুখ, প্ৰতিমুখ, গৰ্ভ, বিমৰ্ষ আৰু নিৰ্বহণ—এই পাঁচটা সন্ধিৰ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Unit - 2
নাটকৰ ভাষা আৰু উপস্থাপনৰীতি ব্যৱহাৰিক লেখা/প্রকল্প
১. প্ৰশ্ন: নাটকৰ মূল উপাদানটো কি?
উত্তৰ: নাটকৰ মূল উপাদান হ’ল সংলাপ।
২. প্ৰশ্ন: ‘অংকীয়া নাট’ কোনে সৃষ্টি কৰিছিল?
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে।
৩. প্ৰশ্ন: নাটকৰ কাহিনীভাগক কি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: নাটকৰ কাহিনীভাগক ইতিবৃত্ত বা কাহিনী (Plot) বুলি কোৱা হয়।
৪. প্ৰশ্ন: নাটকত চৰিত্ৰৰ মুখৰ কথা-বতৰাক কি বোলে?
উত্তৰ: সংলাপ (Dialogue)।
৫. প্ৰশ্ন: নাটকৰ পৰিচালনা কৰা ব্যক্তিজনক কি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: নিৰ্দেশক বা পৰিচালক।
৬. প্ৰশ্ন: নেপথ্য মানে কি?
উত্তৰ: মঞ্চৰ পিছফালৰ অংশ য’ত সাজ-সজ্জা কৰা হয়।
৭. প্ৰশ্ন: স্বগতঃউক্তি মানে কি?
উত্তৰ: চৰিত্ৰই আনক নুশুনাকৈ নিজৰ মনৰ ভিতৰতে কোৱা কথা।
৮. প্ৰশ্ন: অসমীয়া প্ৰথম আধুনিক নাটকখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ ‘ৰাম-নবমী’।
৯. প্ৰশ্ন: নাটকৰ অভিনয় কেই প্ৰকাৰৰ?
উত্তৰ: অভিনয় চাৰি প্ৰকাৰৰ (আঙিক, বাচিক, আহাৰ্য আৰু সাত্ত্বিক)।
১০. প্ৰশ্ন: সূত্ৰধাৰ কোনখন নাটকৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ?
উত্তৰ: অংকীয়া নাটৰ।
১১. প্ৰশ্ন: একাংকিকা নাট কি?
উত্তৰ: এটা মাত্ৰ অংকত শেষ হোৱা নাটকেই হ’ল একাংকিকা নাট।
১২. প্ৰশ্ন: নাটকৰ ‘দ্বন্দ’ (Conflict) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: চৰিত্ৰৰ মাজত হোৱা মতানৈক্য বা মানসিক সংঘাত।
১৩. প্ৰশ্ন: আৱহ সংগীত কি?
উত্তৰ: নাটকৰ পৰিৱেশ সৃষ্টিৰ বাবে পাছফালৰ পৰা বজায় দিয়া সংগীত।
১৪. প্ৰশ্ন: মঞ্চসজ্জা কাক বোলে?
উত্তৰ: নাটকৰ দৃশ্য সজাই তোলা কাৰ্যক মঞ্চসজ্জা বোলে।
১৫. প্ৰশ্ন: নাটক এখনৰ সাফল্য কাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
উত্তৰ: নাটকৰ সঠিক উপস্থাপন আৰু দৰ্শকৰ সঁহাৰিৰ ওপৰত।
২ নম্বৰীয়া চুটি প্ৰশ্ন (১০ টা)
১. প্ৰশ্ন: নাটকৰ ভাষা কেনেকুৱা হোৱা উচিত?
উত্তৰ: নাটকৰ ভাষা সহজ-সৰল, চৰিত্ৰৰ উপযোগী আৰু নাটকীয় গুণসম্পন্ন হোৱা উচিত যাতে দৰ্শকে সহজে বুজি পায়।
২. প্ৰশ্ন: ট্ৰেজেডী (Tragedy) নাটকৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: (ক) ইয়াৰ পৰিণতি দুখদায়ক হয় আৰু (খ) ইয়াত গভীৰ আৱেগ আৰু সংঘাত থাকে।
৩. প্ৰশ্ন: নাটকৰ উপস্থাপন ৰীতিত পোহৰৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি নাটকৰ সময় (দিন বা ৰাতি) আৰু চৰিত্ৰৰ মানসিক অৱস্থা প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰি।
৪. প্ৰশ্ন: আহাৰ্য অভিনয় বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সাজ-পাৰ, মেকআপ আৰু অলংকাৰৰ জৰিয়তে কৰা অভিনয়কে আহাৰ্য অভিনয় বোলে।
৫. প্ৰশ্ন: শ্ৰাব্য নাটক (Radio Drama) কি?
উত্তৰ: যি নাটক কেৱল কাণেৰে শুনি উপভোগ কৰিব পাৰি, তেনে নাটকক শ্ৰাব্য নাটক বোলে। ইয়াত শব্দৰ ভূমিকা অধিক।
৬. প্ৰশ্ন: মঞ্চ নিৰ্দেশনা (Stage Direction) কি?
উত্তৰ: নাট্যকাৰে নাটকৰ পাণ্ডুলিপিত চৰিত্ৰৰ চাল-চলন বা মঞ্চৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে যি টোকা লিখে, সেয়াই মঞ্চ নিৰ্দেশনা।
৭. প্ৰশ্ন: অংকীয়া নাটৰ ভাষাৰ নাম কি? ইয়াৰ এটা বৈশিষ্ট্য দিয়া।
উত্তৰ: ইয়াৰ ভাষা হ’ল ব্ৰজাৱলী। ই সংস্কৃত আৰু অসমীয়াৰ সংমিশ্ৰিত এক কৃটিম কাব্যিক ভাষা।
৮. প্ৰশ্ন: চৰিত্ৰ চিত্ৰণত সংলাপৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: সংলাপৰ মাধ্যমেই এজন চৰিত্ৰৰ স্বভাৱ, বংশ পৰিচয় আৰু তেওঁৰ মানসিকতা স্পষ্ট হৈ উঠে।
৯. প্ৰশ্ন: ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ দুখন বিখ্যাত নাটকৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ‘কোহিনুৰ’ বা ‘আৱাহন’ থিয়েটাৰৰ যিকোনো দুখন জনপ্ৰিয় নাট।
১০. প্ৰশ্ন: মুখা অভিনয় কি?
উত্তৰ: কোনো ধৰণৰ সংলাপ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ কেৱল অঙ্গভঙ্গি আৰু মুখৰ ইংগিতেৰে কৰা অভিনয়।
৫ নম্বৰীয়া ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্ন (১০ টা)
১. নাটকৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: নাটক হ’ল সাহিত্যৰ এক সজীৱ মাধ্যম, য’ত অভিনেতা-অভিনেত্ৰীৰ জৰিয়তে কোনো কাহিনী মঞ্চত প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। সাহিত্য দৰ্পণৰ মতে, ‘অৱস্থানুকৃতি নাট্যম’ অৰ্থাৎ অৱস্থাৰ অনুকৰণেই হ’ল নাটক। নাটকক 'দৃশ্য কাব্য' বুলিও কোৱা হয়, কাৰণ ইয়াক পঢ়াতকৈ চকুৰে চাই অধিক আনন্দ লাভ কৰিব পাৰি।
নাটকৰ শ্ৰেণীবিভাজন: নাটকক বিভিন্ন ধৰণে ভাগ কৰিব পাৰি। প্ৰধানকৈ ইয়াৰ বিষয়বস্তু আৰু ৰসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰা হয়:
ট্ৰেজেডী (বিয়োগান্তক): যি নাটকৰ পৰিণতি দুখজনক বা কৰুণ হয়।
কমেডী (মিলনান্তক): যি নাটকত হাঁহি-ধেমালিৰ মাজেৰে এক সুখৰ পৰিণতি দেখুওৱা হয়।
ঐতিহাসিক নাটক: ইতিহাসৰ সত্য ঘটনা বা চৰিত্ৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰচনা কৰা নাট।
সামাজিক নাটক: সমাজৰ বিভিন্ন সমস্যা, ৰীতি-নীতি আৰু সংস্কাৰক কেন্দ্ৰ কৰি লিখা নাটক।
পৌৰাণিক নাটক: ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ বা পুৰাণৰ আধাৰত ৰচিত নাটক।
একাংকিকা নাট: মাত্ৰ এটা অংকত সমাপ্ত হোৱা চুটি নাটক।
২. নাটকৰ ভাষা কেনেকুৱা হ’ব লাগে? সংলাপৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: নাটক এখনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান হ’ল ইয়াৰ ভাষা। যিহেতু নাটক দৰ্শকৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হয়, সেয়েহে ইয়াৰ ভাষা সহজ, সৰল আৰু সাৱলীল হোৱা উচিত। নাটকৰ ভাষা কেৱল শব্দৰ সমষ্টি নহয়, ই চৰিত্ৰৰ মানসিক অৱস্থা আৰু সামাজিক স্থিতিৰ প্ৰতিফলন হ’ব লাগে।
সংলাপৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ:
চৰিত্ৰোচিত: এজন গাঁৱলীয়া মানুহ আৰু এজন শিক্ষিত মানুহৰ সংলাপ কেতিয়াও একে হ’ব নোৱাৰে। চৰিত্ৰ অনুযায়ী ভাষা সলনি হ’ব লাগে।
সংক্ষিপ্ততা: সংলাপ সদায় চুটি আৰু অৰ্থপূৰ্ণ হ’ব লাগে। দীঘলীয়া সংলাপত দৰ্শকে আমনি পাব পাৰে।
নাটকীয়তা: সংলাপে কাহিনীটো আগুৱাই লৈ যোৱাত সহায় কৰিব লাগে আৰু দৰ্শকৰ মনত উৎকণ্ঠা সৃষ্টি কৰিব লাগে।
স্বাভাৱিকতা: চৰিত্ৰৰ মুখৰ কথা-বতৰাবোৰ যাতে কৃত্ৰিম যেন নালাগে তালৈ লক্ষ্য ৰখা উচিত।
সংঘাতময়: সংলাপৰ জৰিয়তে চৰিত্ৰসমূহৰ মাজত থকা সংঘাত বা মতভেদ স্পষ্ট হৈ ফুটি উঠিব লাগে।
৩. আধুনিক নাটকত মঞ্চসজ্জা আৰু পোহৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: আধুনিক নাট্য চৰ্চাত কেৱল অভিনয় আৰু সংলাপেই যথেষ্ট নহয়; মঞ্চসজ্জা আৰু পোহৰ নিয়ন্ত্ৰণে নাটক এখনক অধিক প্ৰাণৱন্ত কৰি তোলে।
মঞ্চসজ্জাৰ গুৰুত্ব: মঞ্চসজ্জাই নাটকৰ দৃশ্যপট দৰ্শকৰ আগত দাঙি ধৰে। যদি নাটকখন এখন বৰ্ষাৰণ্যৰ কাহিনী হয়, তেন্তে মঞ্চত গছ-লতাৰ উপস্থিতিৰ প্ৰয়োজন। ই দৰ্শকক নাটকখনৰ পৰিৱেশৰ সৈতে মানসিকভাৱে সংযোগ কৰায়।
পোহৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ গুৰুত্ব:
সময় আৰু পৰিৱেশ নিৰ্ধাৰণ: পোহৰৰ জৰিয়তে দিন, ৰাতি, আবেলি বা কোনো বিশেষ ঋতুৰ প্ৰভাৱ দেখুৱাব পাৰি।
আৱেগ প্ৰকাশ: চৰিত্ৰৰ গভীৰ দুখ বা ক্ৰোধ বুজাবলৈ বিভিন্ন ৰঙৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যেনে— নীলা পোহৰ দুখৰ বাবে আৰু ৰঙা পোহৰ খং বা বিপদৰ বাবে।
মনোযোগ আকৰ্ষণ: মঞ্চৰ কোনো বিশেষ অংশত স্পটলাইট ব্যৱহাৰ কৰি দৰ্শকৰ দৃষ্টি এজন বিশেষ অভিনেতাৰ ওপৰত নিবদ্ধ কৰিব পাৰি।
৪. অংকীয়া নাটৰ উপস্থাপন ৰীতি আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহৰ ওপৰত এটা টোকা লিখা।
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে অসমীয়া ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনলৈ আগবঢ়োৱা এক অনন্য দান হ’ল ‘অংকীয়া নাট’। ইয়াৰ উপস্থাপন ৰীতি অতি বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ।
উপস্থাপন ৰীতি: অংকীয়া নাটৰ প্ৰদৰ্শন সূত্ৰধাৰৰ প্ৰৱেশেৰে আৰম্ভ হয়। সূত্ৰধাৰে সমগ্ৰ নাটকখন পৰিচালনা কৰে। গায়ন-বায়নৰ খোল-তালৰ শব্দৰে নাটকৰ পৰিৱেশ গম্ভীৰ কৰি তোলা হয়।
বৈশিষ্ট্যসমূহ:
ব্ৰজাৱলী ভাষা: এই নাটকসমূহ ব্ৰজাৱলী ভাষাত ৰচনা কৰা হৈছে।
সূত্ৰধাৰৰ ভূমিকা: সূত্ৰধাৰে নাটকৰ আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে কাহিনীৰ সংযোগ ৰক্ষা কৰে।
প্ৰৱেশ গীত: প্ৰতিটো মুখ্য চৰিত্ৰই মঞ্চত প্ৰৱেশ কৰোঁতে একোটা বিশেষ গীত গায়।
ধৰ্মীয় ভাৱধাৰা: অংকীয়া নাটৰ মূল লক্ষ্য হ’ল শ্ৰীকৃষ্ণ বা বিষ্ণুৰ মাহাত্ম্য প্ৰচাৰ কৰা।
এক অংক বিশিষ্ট: অংকীয়া নাট সাধাৰণতে এটা অংকতে সমাপ্ত হয়।
৫. এজন দক্ষ অভিনেতা হ’বলৈ কি কি গুণৰ প্ৰয়োজন? অভিনয়ৰ প্ৰকাৰসমূহ লিখা।
উত্তৰ: অভিনয় হ’ল আনৰ চৰিত্ৰ এটাক নিজৰ দেহ আৰু মনৰ জৰিয়তে জীৱন্ত কৰি তোলাৰ কলা। এজন দক্ষ অভিনেতাৰ বাবে তলত দিয়া গুণসমূহ থকাটো আৱশ্যক:
একাগ্ৰতা: চৰিত্ৰটোৰ ভিতৰত সোমাই পৰিবলৈ গভীৰ একাগ্ৰতা লাগে।
শব্দ উচ্চাৰণ: কথা কোৱাৰ শৈলী আৰু স্পষ্ট উচ্চাৰণ এজন অভিনেতাৰ প্ৰধান অস্ত্ৰ।
পৰ্যবেক্ষণ ক্ষমতা: সমাজৰ বিভিন্ন মানুহৰ চাল-চলন নিৰীক্ষণ কৰাৰ ক্ষমতা থাকিব লাগে।
শাৰীৰিক সক্ষমতা: অভিনয়ত দেহৰ ভঙ্গি বা মুদ্ৰা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
অভিনয়ৰ প্ৰকাৰ: ভাৰতীয় নাট্যশাস্ত্ৰৰ মতে অভিনয় চাৰি প্ৰকাৰৰ—
১/ আঙিক: শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগ-প্ৰত্যঙ্গৰ সঞ্চালনৰ জৰিয়তে কৰা অভিনয়।
২/ বাচিক: সংলাপ বা কথা-বতৰাৰ জৰিয়তে কৰা অভিনয়।
৩/ আহাৰ্য: সাজ-পাৰ, অলংকাৰ আৰু ৰূপসজ্জাৰ জৰিয়তে চৰিত্ৰ ফুটাই তোলা।
৪/ সাত্ত্বিক: অন্তৰৰ আৱেগ, ক্ৰন্দন, হৰ্ষ আদিৰ জৰিয়তে কৰা অভিনয়।
৬. নাটক আৰু চিনেমাৰ মাজত থকা পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: নাটক আৰু চিনেমা দুয়োটা দৃশ্য মাধ্যম হ’লেও ইয়াৰ মাজত বহুতো প্ৰযুক্তিগত আৰু উপস্থাপনমূলক পাৰ্থক্য আছে।
প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ:
প্ৰত্যক্ষ বনাম পৰোক্ষ: নাটক মঞ্চত দৰ্শকৰ সন্মুখত পোনপটীয়াকৈ কৰা হয়। কিন্তু চিনেমা আগতীয়াকৈ ৰেকৰ্ডিং কৰি পৰ্দাত দেখুওৱা হয়।
ভুলৰ সংশোধন: নাটকত অভিনয় কৰি থকা সময়ত কোনো ভুল হ’লে তাক লগে লগে সংশোধন কৰাৰ উপায় নাথাকে। চিনেমাত এটা দৃশ্য বহুবাৰ শ্বুটিং কৰি সম্পাদনা কৰিব পাৰি।
অভিনয় শৈলী: নাটকৰ অভিনয়ত অভিনেতাৰ শব্দ আৰু ভঙ্গি কিছু পৰিমাণে উচ্চ বা ডাঙৰ হ’ব লাগে যাতে পিছৰ শাৰীৰ দৰ্শকেও বুজি পায়। চিনেমাত কেমেৰাৰ সহায়ত অতি সূক্ষ্ম অভিব্যক্তিও দেখুৱাব পাৰি।
প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ: চিনেমাত ভিএফএক্স (VFX) আৰু বিভিন্ন লোকেশ্যন ব্যৱহাৰ কৰি যিকোনো দৃশ্য দেখুৱাব পাৰি, যিটো নাটকৰ সীমিত মঞ্চত সম্ভৱ নহয়।
৭. নাটকৰ বিৱৰ্তনত শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ ভূমিকা মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: অসমীয়া নাটকৰ ইতিহাস শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ অবিহনে অসম্পূৰ্ণ। তেওঁৱেই অসমীয়া নাট্য সাহিত্যৰ জন্মদাতা। তেওঁৰ ‘চিহ্নযাত্ৰা’ আছিল অসমীয়া সমাজৰ প্ৰথম নাটকীয় প্ৰদৰ্শন।
শংকৰদেৱৰ অৱদান:
জনসংযোগৰ মাধ্যম: ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে নাট্যক তেওঁ এক শক্তিশালী মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
সমন্বয়ৰ ভাষা: তেওঁ ব্ৰজাৱলী ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিছিল যিয়ে সেই সময়ৰ সৰ্বভাৰতীয় স্তৰত এক যোগসূত্ৰ স্থাপন কৰিছিল।
সংগীত আৰু নৃত্যৰ সংযোজন: নাটকত বৰগীত আৰু সত্ৰীয়া নৃত্যৰ সংমিশ্ৰণ ঘটাই তেওঁ ইয়াক উচ্চ পৰ্যায়লৈ লৈ গৈছিল।
মঞ্চ নিৰ্মাণ: তেওঁ নামঘৰৰ ধাৰণা দিছিল য’ত মুকলি মঞ্চত নাটক অভিনীত হৈছিল।
ভাওনা সংস্কৃতি: শংকৰদেৱৰ সৃষ্টিৰ পৰাই পৰৱৰ্তীকালত ‘ভাওনা’ সংস্কৃতিৰ জন্ম হয়, যিয়ে আজিও অসমীয়া সমাজক একগোট কৰি ৰাখিছে।
৮. ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰে অসমীয়া সমাজ আৰু সংস্কৃতিত কেনেকুৱা প্ৰভাৱ পেলাইছে?
উত্তৰ: অচ্যুত লহকৰে আৰম্ভ কৰা ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ অসমৰ এক অনন্য সাংস্কৃতিক পৰিচয়। ইয়াৰ প্ৰভাৱ সুদূৰপ্ৰসাৰী।
প্ৰভাৱসমূহ:
মনোৰঞ্জনৰ বাহক: গাঁৱে-ভূঁয়ে গৈ মানুহক আধুনিক নাটকৰ সোৱাদ দিয়াটো ইয়াৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সফলতা।
অৰ্থনৈতিক ভেটি: ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰে হাজাৰ হাজাৰ শিল্পী আৰু কলা-কুশলীক সংস্থাপনৰ পথ দেখুৱাইছে।
কাৰিকৰী বিকাশ: পোহৰৰ খেল, ধোঁৱাৰ ব্যৱহাৰ আৰু উন্নত মঞ্চসজ্জাৰ জৰিয়তে ই অসমীয়া নাট্যক বিশ্বমানৰ কৰি তুলিছে।
সামাজিক চেতনা: বহুতো থিয়েটাৰে সামাজিক কু-সংস্কাৰ, দুৰ্নীতি আৰু দেশপ্ৰেমৰ ওপৰত নাটক কৰি সমাজলৈ ইতিবাচক বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে।
সাহিত্যৰ প্ৰসাৰ: জনাজাত সাহিত্যিকসকলৰ উপন্যাস বা গল্পক নাট্যৰূপ দি সাধাৰণ ৰাইজৰ মাজত জনপ্ৰিয় কৰাত ইয়াৰ ভূমিকা অনস্বীকাৰ্য।
৯. ‘প্ৰকল্প কাৰ্য’ (Project Work) হিচাপে এখন চুটি একাংকিকা নাট কেনেকৈ পৰিকল্পনা কৰিবা?
উত্তৰ: এখন চুটি একাংকিকা নাটকৰ পৰিকল্পনা কৰিবলৈ তলত দিয়া ঢাপসমূহ অনুসৰণ কৰা হ’ব:
১/ বিষয়বস্তু নিৰ্বাচন: প্ৰথমে এটি সুন্দৰ সামাজিক বা শৈক্ষিক বিষয় বাছি ল’ব লাগিব। যেনে— ‘পৰিৱেশ সংৰক্ষণ’ বা ‘শিক্ষাৰ মহত্ত্ব’।
২/ কাহিনী লেখন: এটা চুটি কাহিনী প্ৰস্তুত কৰি তাত কেইটামান প্ৰধান চৰিত্ৰ (৩-৪ জন) অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগিব।
৩/ সংলাপ ৰচনা: চৰিত্ৰসমূহৰ মুখত সহজ আৰু নাটকীয় সংলাপ দিব লাগিব।
৪/ চৰিত্ৰ বিতৰণ: শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মাজত তেওঁলোকৰ দক্ষতা অনুসৰি চৰিত্ৰসমূহ ভগাই দিব লাগিব।
৫/ মহলা (Rehearsal): কেইবাদিনো একেলগে সংলাপ আৰু অভিনয়ৰ অনুশীলন কৰিব লাগিব।
৬/ মঞ্চ আৰু সজ্জা: বিদ্যালয়ৰ মঞ্চত সহজলভ্য সামগ্ৰীৰে দৃশ্যপট তৈয়াৰ কৰি অভিনয় প্ৰদৰ্শন কৰা হ’ব।
৭/ প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত: শেষত প্ৰকল্পটোৰ উদ্দেশ্য, কাহিনীৰ সাৰাংশ আৰু অভিজ্ঞতা লিখি এখন ফেইল জমা দিব লাগিব।
১০. নাটকৰ আৰম্ভণিৰ পৰা সমাপ্তিলৈকে থকা বিভিন্ন পৰ্যায়সমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: এখন সৰ্বাঙ্গসুন্দৰ নাটকৰ কাহিনীটো কেইবাটাও পৰ্যায়ৰ মাজেৰে গতি কৰে। সেইসমূহ হ’ল:
১/ আৰম্ভণি (Introduction): ইয়াত দৰ্শকক নাটকৰ চৰিত্ৰ আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে চিনাকি কৰাই দিয়া হয়।
২/ সংঘাতৰ আৰম্ভণি (Rising Action): কাহিনীটোত জটিলতাৰ সৃষ্টি হয় আৰু চৰিত্ৰসমূহৰ মাজত মতানৈক্য বা সমস্যাৰ উদয় হয়।
৩/ চৰম সীমা (Climax): এইটো নাটকৰ আটাইতকৈ উত্তেজনাপূৰ্ণ অংশ। ইয়াত দৰ্শকৰ উৎকণ্ঠা শিখৰত থাকে আৰু কাহিনীয়ে এক বিশেষ মোৰ লয়।
৪/ পৰিণতিৰ দিশে (Falling Action): চৰম সীমাৰ পিছত সমস্যাবোৰ লাহে লাহে সমাধানৰ দিশলৈ আগুৱাই যায়।
৫/ সমাপ্তি (Resolution): নাটকৰ শেষত সকলো সমস্যাৰ সমাধান হয় আৰু দৰ্শকে এক নিশ্চিত সিদ্ধান্ত বা বাৰ্তা লাভ কৰে।