১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা) :

১. 'আমি ভাব' (We-feeling) কাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য? [GU 2024]

উত্তৰ: প্ৰাথমিক দল বা প্ৰাথমিক সামাজিক সমূহৰ (Primary Group)।

২. মাধ্যমিক বা গৌণ সমূহৰ (Secondary Group) এটা উদাহৰণ দিয়া। [GU 2024]

উত্তৰ: ৰাজনৈতিক দল / শ্ৰমিক সংঘ (ট্ৰেড ইউনিয়ন) / যৌথ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান।

৩. প্ৰাথমিক দল (Primary Group) আৰু গৌণ দলৰ (Secondary Group) ধাৰণাটো কোনে পোনপ্ৰথমে আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰ: চাৰ্লছ হৰ্টন কুলি (C. H. Cooley, ১৯০৯ চনত তেওঁৰ 'Social Organization' নামৰ গ্ৰন্থত)।

৪. প্ৰাথমিক দলৰ আটাইতকৈ উপযুক্ত আৰু প্ৰাকৃতিক উদাহৰণটো কি?

উত্তৰ: পৰিয়াল (Family)।

৫. মুখামুখি সম্পৰ্ক (Face-to-face relationship) কোনটো সামাজিক গোটৰ প্ৰধান লক্ষণ?

উত্তৰ: প্ৰাথমিক দলৰ (Primary Group)।

৬. সমনীয়াৰ দল (Peer Group) প্ৰাথমিক নে গৌণ সামাজিক গোটৰ অন্তৰ্ভুক্ত?

উত্তৰ: প্ৰাথমিক গোটৰ (Primary Group)।

৭. অন্তৰ্দল (In-group) আৰু বহিৰ্দল (Out-group) ধাৰণাটো কোনে আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰ: ডব্লিউ. জি. চামনাৰ (W. G. Sumner, ১৯০৬ চনত তেওঁৰ 'Folkways' নামৰ গ্ৰন্থত)।

৮. 'জনতা বা ভিৰ' (Crowd) স্থায়ী নে অস্থায়ী সামাজিক সমাবেশ?

উত্তৰ: অস্থায়ী আৰু ক্ষণস্থায়ী সমাবেশ।

৯. এক নিৰ্দিষ্ট উমৈহতীয়া উদ্দেশ্য আৰু সামাজিক আন্তঃক্ৰিয়া থকা লোকসকলৰ সমষ্টিয়ে কি গঠন কৰে?

উত্তৰ: সামাজিক গোট বা দল (Social Group)।

১০. গৌণ দলত সদস্যসকলৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কেনেধৰণৰ হয়?

উত্তৰ: পৰোক্ষ, আনুষ্ঠানিক আৰু নিৰ্ব্যক্তিক (Impersonal)।

১১. ৰাস্তাত দুৰ্ঘটনা চাবলৈ গোট খোৱা মানুহৰ জুমটোক কি বোলে?

উত্তৰ: জনতা বা ভিৰ (Crowd)।

১২. প্ৰাথমিক দলৰ আকাৰ সাধাৰণতে কেনেকুৱা হয়?

উত্তৰ: ক্ষুদ্ৰ আৰু সীমাবদ্ধ।

১৩. সামাজিক গোটৰ সদস্যসকলৰ মাজত কি ভাব থকাটো আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য?

উত্তৰ: সামাজিক চেতনা আৰু পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতাৰ ভাব।

১৪. প্ৰাথমিক দল সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণৰ কেনে মাধ্যম?

উত্তৰ: অনানুষ্ঠানিক মাধ্যম (Informal agency)।

১৫. এজন ব্যক্তিয়ে জন্মৰ লগে লগে কোনটো সামাজিক দলৰ স্বাভাৱিক সদস্যপদ লাভ কৰে?

উত্তৰ: পৰিয়াল নামৰ প্ৰাথমিক দলৰ।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা) :

১. সামাজিক দল বা সমূহ (Social Group) বুলিলে কি বুজা? [GU 2024]

উত্তৰ: সামাজিক গোট বা দল হৈছে দুই বা ততোধিক ব্যক্তিৰ এনে এক শৃংখলাবদ্ধ সমষ্টি, যিসকল উমৈহতীয়া লক্ষ্য, সামাজিক সম্বন্ধ আৰু পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ (Mutual Interaction) জৰিয়তে একতাবদ্ধ হৈ থাকে।

২. প্ৰাথমিক দল (Primary Group) কি? [GU 2024]

উত্তৰ: চি. এইচ. কুলিৰ মতে, যিবোৰ সামাজিক গোটৰ সদস্যসকলৰ মাজত নিবিড় মুখামুখি সম্পৰ্ক, পাৰস্পৰিক সান্নিধ্য, গভীৰ সহযোগিতা আৰু 'আমি ভাব' (We-feeling) থাকে, তাকে প্ৰাথমিক দল বোলে। যেনে— পৰিয়াল, ওচৰ-চুবুৰীয়া।

৩. গৌণ দল বা মাধ্যমিক সমূহ (Secondary Group) কি? 

উত্তৰ: যিবোৰ দলৰ সদস্যসকলৰ মাজৰ সম্পৰ্ক পৰোক্ষ, আনুষ্ঠানিক, নিৰ্ব্যক্তিক আৰু বিশেষ কোনো স্বাৰ্থ বা উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে চুক্তিবদ্ধভাৱে গঢ় লৈ উঠে, তাকে গৌণ দল বোলে। যেনে— ৰাজনৈতিক দল, বিদ্যালয়, শ্ৰমিক সংঘ।

৪. সামাজিক গোটৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ:

• সদস্যসকলৰ মাজত সচেতন পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু নিৰন্তৰ সামাজিক আন্তঃক্ৰিয়া থাকিব লাগে।

• সকলো সদস্যৰ মাজত এক উমৈহতীয়া লক্ষ্য আৰু পাৰস্পৰিক সংহতিৰ চেতনা থাকিব লাগে।

৫. জনতা বা ভিৰৰ (Crowd) দুটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• জনতা হৈছে ক্ষণস্থায়ী আৰু কোনো স্থায়ী সংগঠন বা শৃংখলা নথকা মানুহৰ এক আকস্মিক সমাবেশ।

• জনতাৰ মাজত আৱেগিক উত্তেজনা বেছি আৰু যুক্তিবাদিতা অত্যন্ত কম থাকে।

৬. সামাজিক দল আৰু জনতাৰ মাজৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

• সামাজিক দল তুলনামূলকভাৱে স্থায়ী আৰু সুসংগঠিত; আনহাতে জনতা সম্পূৰ্ণ অস্থায়ী আৰু অসংগঠিত।

• সামাজিক দলৰ নিৰ্দিষ্ট নিয়ম আৰু উমৈহতীয়া লক্ষ্য থাকে; কিন্তু জনতাৰ কোনো নিৰ্ধাৰিত নিয়ম নাথাকে।

৭. 'আমি ভাব' (We-feeling) বুলিলে কি বুজা? [GU 2024]

উত্তৰ: 'আমি ভাব' হৈছে কোনো এক সামাজিক দলৰ সদস্যসকলৰ মাজত থকা গভীৰ মানসিক আৰু আৱেগিক ঐক্যবোধ, য'ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ স্বাৰ্থতকৈ গোটৰ সামূহিক স্বাৰ্থ আৰু অস্তিত্বক নিজৰ বুলি অনুভৱ কৰে।

৮. প্ৰাথমিক দলৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ:

• সদস্যসকলৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ আৰু মুখামুখি সম্পৰ্ক (Face-to-face interaction) থাকে।

• ইয়াৰ সদস্য সংখ্যা অতি সীমিত বা ক্ষুদ্ৰ আৰু সম্পৰ্কসমূহ স্থায়ী প্ৰকৃতিৰ হয়।

৯. গৌণ দলৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• সদস্যসকলৰ সম্পৰ্ক আনুষ্ঠানিক নীতি-নিয়ম আৰু লিখিত চুক্তিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়।

• ইয়াৰ ভৌগোলিক বিস্তাৰ আৰু সদস্য সংখ্যা অতি বৃহৎ আৰু ব্যাপক।

১০. অন্তৰ্দল (In-group) আৰু বহিৰ্দলৰ (Out-group) মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: ব্যক্তিয়ে যি দলৰ প্ৰতি আত্মীয়তা আৰু গভীৰ আনুগত্য অনুভৱ কৰে সেয়া হ'ল অন্তৰ্দল ('আমি'); আনহাতে যি দলৰ প্ৰতি ব্যক্তিৰ উদাসীনতা, প্ৰতিযোগিতা বা বিৰোধভাৱ থাকে সেয়া হ'ল বহিৰ্দল ('তেওঁলোক')।

১১. ব্যক্তিত্ব বিকাশত প্ৰাথমিক দলৰ দুটা ভূমিকা লিখা।

উত্তৰ:

• মানৱীয় গুণ যেনে— মৰম, ক্ষমা, সহানুভূতি আৰু ত্যাগৰ প্ৰাথমিক শিক্ষা দিয়ে।

• শিশুৰ মানসিক সুৰক্ষা আৰু আত্মপৰিচয় গঠনত প্ৰথম আধাৰ হিচাপে কাম কৰে।

১২. আধুনিক জটিল সমাজত গৌণ দল কিয় প্ৰয়োজনীয়?

উত্তৰ: আধুনিক নগৰীয়া আৰু ঔদ্যোগিক সমাজৰ জটিল কাৰিকৰী প্ৰয়োজন, ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু পেছাগত লক্ষ্য পূৰণ কৰিবলৈ গৌণ দলৰ বিশেষ ভূমিকা আৰু শৃংখলা অপৰিহাৰ্য।

১৩. সমনীয়াৰ দলক (Peer Group) কিয় প্ৰাথমিক দল বোলা হয়?

উত্তৰ: সমনীয়াৰ দলত একে বয়সৰ বন্ধু-বান্ধৱীৰ মাজত মুখামুখি যোগাযোগ, গভীৰ বন্ধুত্ব, সমভাগিতা আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত আৱেগিক সম্পৰ্ক থাকে বাবে ইয়াক প্ৰাথমিক দল বোলা হয়।

১৪. সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণত প্ৰাথমিক আৰু গৌণ দলৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ?

উত্তৰ: প্ৰাথমিক দলে অনানুষ্ঠানিকভাৱে (মৰম, প্ৰশংসা, নিন্দাৰে) সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে; কিন্তু গৌণ দলে আনুষ্ঠানিকভাৱে (আইন, লিখিত নিয়ম, ন্যায়ালয়ৰ জৰিয়তে) নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰে।

১৫. এজন ব্যক্তি একে সময়তে একাধিক দলৰ সদস্য হ'ব পাৰেনে?

উত্তৰ: হয়, এজন ব্যক্তি একে সময়তে পৰিয়াল আৰু সমনীয়াৰ দলৰ (প্ৰাথমিক দল) লগতে বিদ্যালয় আৰু ৰাজনৈতিক দলৰো (গৌণ দল) সদস্য হ'ব পাৰে।

৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১০ টা) :

১. সামাজিক গোট বা দলৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা আৰু ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: সমাজবিজ্ঞানত সামাজিক দল বুলিলে কেৱল মানুহৰ শাৰীৰিক সমাৱেশক নুবুজায়, বৰঞ্চ পাৰস্পৰিক সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু সংহতিৰে বান্ধ খাই থকা ব্যক্তিৰ শৃংখলাবদ্ধ সমষ্টিকে বুজায়। অ'গবাৰ্ণ আৰু নিমকফৰ মতে, "যেতিয়া দুই বা ততোধিক ব্যক্তি একত্ৰিত হৈ পৰস্পৰক প্ৰভাৱিত কৰে, তেতিয়া এটা সামাজিক দলৰ সৃষ্টি হয়।"

সামাজিক গোটৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:

• পাৰস্পৰিক সামাজিক আন্তঃক্ৰিয়া: দল গঠন হ'বলৈ সদস্যসকলৰ মাজত ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়া আৰু যোগাযোগ থকাটো অপৰিহাৰ্য।

• উমৈহতীয়া লক্ষ্য আৰু স্বাৰ্থ: প্ৰতিটো দলৰ সদস্যসকল কিছুমান উমৈহতীয়া উদ্দেশ্য বা আদৰ্শ পূৰণৰ বাবে একত্ৰিত হয়।

• আমি ভাব আৰু ঐক্যবোধ: দলৰ সদস্যসকলৰ মনত পাৰস্পৰিক একাত্মবোধ আৰু সমভাগিতাৰ ভাৱ জাগ্ৰত থাকে।

• দলীয় নিয়ম আৰু শৃংখলা: প্ৰতিটো গোট সুচাৰুৰূপে চলিবলৈ কিছুমান লিখিত বা অলিখিত নিয়ম-নীতি থাকে, যি সদস্যৰ আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

• গতিশীলতা: সামাজিক দল স্থিৰ নহয়; সদস্যসকলৰ প্ৰয়োজন আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিস্থিতিৰ লগত সংগতি ৰাখি দলৰ গঠন আৰু লক্ষ্যৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।

২. সামাজিক গোট (Social Group) আৰু জনতা বা ভিৰৰ (Crowd) মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: সমাজবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা সামাজিক গোট আৰু জনতা একে নহয়:

৩. চি. এইচ. কুলিৰ প্ৰাথমিক দলৰ (Primary Group) ধাৰণা আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: আমেৰিকান সমাজবিজ্ঞানী চি. এইচ. কুলিয়ে ১৯০৯ চনত প্ৰাথমিক দলৰ ধাৰণাটো আগবঢ়ায়। তেওঁৰ মতে, যিবোৰ দলৰ সদস্যসকলৰ মাজত নিবিড় মুখামুখি সান্নিধ্য আৰু গভীৰ আন্তৰিক সহযোগিতা থাকে, সেইবোৰেই হ'ল প্ৰাথমিক দল। যেনে— পৰিয়াল, সমনীয়াৰ দল আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া।

প্ৰাথমিক দলৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:

• মুখামুখি সম্পৰ্ক (Face-to-face interaction): সদস্যসকলে নিয়মীয়াকৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে লগ পায় আৰু মনৰ ভাব বিনিময় কৰে।

• ক্ষুদ্ৰ আকাৰ: এই দলৰ সদস্য সংখ্যা কম, যাৰ ফলত সকলোৱে সকলোকে ব্যক্তিগতভাৱে জানিব পাৰে।

• সম্পৰ্কৰ স্থায়িত্ব: প্ৰাথমিক দলৰ সম্পৰ্কসমূহ আজীৱন বা অতি দীৰ্ঘস্থায়ী হয়।

• 'আমি ভাব'ৰ প্ৰাধান্য: সদস্যসকলে ব্যক্তিগত স্বাৰ্থ বিসৰ্জন দি দলীয় স্বাৰ্থত আত্মনিয়োগ কৰে।

• সম্পৰ্ক নিজেই লক্ষ্য: ইয়াত কোনো লাভ-লোকচান বা স্বাৰ্থৰ বাবে সম্পৰ্ক গঢ় লোৱা নহয়; সম্পৰ্কটোৱেই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।

৪. গৌণ দলৰ (Secondary Group) ধাৰণা, বৈশিষ্ট্য আৰু আধুনিক সমাজত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা আলোচনা কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: যিবোৰ সামাজিক দল কোনো বিশেষ স্বাৰ্থ বা উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে আনুষ্ঠানিক আৰু নিয়মমাফিকভাৱে গঠিত হয়, তাকে গৌণ দল বোলে। যেনে— ৰাজনৈতিক দল, বেংক, বিশ্ববিদ্যালয়, শ্ৰমিক সংঘ।

গৌণ দলৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:

• বৃহৎ আকাৰ আৰু ব্যাপকতা: এই দলৰ সদস্য সংখ্যা বহুত বেছি আৰু ভৌগোলিকভাৱে দূৰ-দূৰণিত বিস্তৃত হৈ থাকে।

• পৰোক্ষ আৰু নিৰ্ব্যক্তিক সম্পৰ্ক: সদস্যসকলৰ মাজত মুখামুখি বা আৱেগিক সম্পৰ্ক নাথাকে; যোগাযোগ পৰোক্ষভাৱেহে চলে।

• আনুষ্ঠানিক নীতি-নিয়ম: দলটো লিখিত সংবিধান, আইন আৰু শৃংখলাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়।

• স্বাৰ্থভিত্তিক সদস্যপদ: নিৰ্দিষ্ট লাভালাভ বা লক্ষ্য থকালৈকেহে সদস্যপদ থাকে; উদ্দেশ্য পূৰণ হ'লে সম্পৰ্ক শেষ হ'ব পাৰে।

আধুনিক সমাজত প্ৰাসংগিকতা:

বৃহৎ উদ্যোগ, নগৰীকৰণ আৰু বিশ্বায়নৰ এই জটিল যুগত ব্যক্তিয়ে নিজৰ আধুনিক শিক্ষা, কৰ্মসংস্থাপন আৰু নাগৰিক অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিবলৈ গৌণ দলৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়।

৫. প্ৰাথমিক দল আৰু গৌণ দলৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ এটি তুলনা তালিকাৰ সহায়ত দেখুওৱা।

উত্তৰ:

৬. মানৱ জীৱন আৰু ব্যক্তিত্ব গঠনত প্ৰাথমিক দলৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ব্যক্তিৰ চৰিত্ৰ আৰু ব্যক্তিত্ব গঠনত প্ৰাথমিক দলে মানৱ সমাজৰ সকলোতকৈ শক্তিশালী ভূমিকা লয়:

• মানৱীয় গুণৰ বিকাশ: দয়া, ক্ষমা, সহমৰ্মিতা, ত্যাগ আৰু সহযোগিতাৰ দৰে মৌলিক গুণবোৰ শিশুৱে পৰিয়াল আৰু সমনীয়াৰ দলৰ সান্নিধ্যৰ পৰাই শিকে।

• মানসিক নিৰাপত্তা প্ৰদান: বিপদৰ সময়ত প্ৰাথমিক দলৰ নিঃস্বাৰ্থ সমৰ্থন আৰু মৰমে ব্যক্তিক মানসিক অস্থিৰতা আৰু হতাশাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

• সামাজিকীকৰণৰ মূল কাৰখানা: শিশুৰ ভাষা শিক্ষা, চাল-চলন আৰু সামাজিক নিয়ম মানি চলাৰ প্ৰথম পাঠ প্ৰাথমিক দলতেই আৰম্ভ হয়।

• সাংস্কৃতিক উত্তৰাধিকাৰ সংৰক্ষণ: সমাজে নিজৰ পুৰণি সংস্কৃতি আৰু মূল্যবোধসমূহ প্ৰাথমিক দলৰ জৰিয়তেহে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মলৈ অক্ষুণ্ণভাৱে হস্তান্তৰ কৰে।

• প্ৰাথমিক আত্মবোধৰ নিৰ্মাণ: এজন মানুহে সমাজত নিজৰ স্থান আৰু মূল্য কিমান, তাক প্ৰাথমিক দলৰ সদস্যসকলৰ দৃষ্টিভংগীৰ পৰাই প্ৰথম অনুভৱ কৰে।

৭. আধুনিক সমাজত গৌণ দলৰ কাৰ্যাৱলী আৰু প্ৰয়োজনীয়তা বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: আধুনিক জটিল আৰু কাৰিকৰী সমাজ ব্যৱস্থাত গৌণ দলৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম:

• বিশেষীকৰণ আৰু শ্ৰম বিভাজন: আধুনিক সমাজৰ জটিল অৰ্থনৈতিক, প্ৰশাসনিক আৰু শৈক্ষিক কাম-কাজসমূহ সূচাৰুৰূপে চলাবলৈ গৌণ দলে বিশেষ দক্ষতা প্ৰদান কৰে।

• সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰগতি: কল-কাৰখানা, বেংক, বিশ্ববিদ্যালয় আৰু বৈজ্ঞানিক গৱেষণাগাৰৰ দৰে গৌণ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে দেশৰ অৰ্থনৈতিক আৰু বৈজ্ঞানিক বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰে।

• বৃহৎ পৰিসৰত যোগাযোগ আৰু নিৰাপত্তা: চৰকাৰ, প্ৰশাসন আৰু আৰক্ষী বাহিনীৰ দৰে গৌণ দলে লাখ লাখ জনসাধাৰণৰ সুৰক্ষা আৰু অধিকাৰ নিশ্চিত কৰে।

• সামাজিক গতিশীলতা বৃদ্ধি: ব্যক্তিয়ে নিজৰ যোগ্যতা আৰু শিক্ষাৰ বলত ডাঙৰ ব্যৱসায়িক বা চৰকাৰী সংস্থাৰ উচ্চ পদবী লাভ কৰি নিজৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰাৰ সুযোগ পায়।

• গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰ সাব্যস্তকৰণ: ৰাজনৈতিক দল আৰু নাগৰিক সমাজে দেশৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু শাসন ব্যৱস্থাত নাগৰিকক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিয়ে।

৮. ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শিক্ষণ আৰু সামাজিক বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত সমনীয়াৰ দলৰ (Peer Group) প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বিদ্যালয় আৰু সামাজিক পৰিৱেশত সমনীয়াৰ দল শিশুৰ সামাজিক বিকাশৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ:

• গণতান্ত্ৰিক মনোভাব গঠন: সমনীয়াৰ দলত সকলো সমবয়সীয়া আৰু সমান মৰ্যাদাৰ হোৱা বাবে শিশুৱে সমতা আৰু পাৰস্পৰিক বুজাবুজি শিকে।

• যোগাযোগ আৰু সামাজিক দক্ষতা: দলত খেলা-ধূলা আৰু কথা-বতৰা পতাৰ জৰিয়তে শিশুৰ মাজত স্পষ্ট যোগাযোগ আৰু আত্মপ্ৰকাশৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়।

• নেতৃত্ব আৰু সহযোগিতাৰ গুণ: দলীয় খেল-ধেমালিত ভাগ লোৱাৰ ফলত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত নেতৃত্ব দিয়া, দলীয় শৃংখলা মানি চলা আৰু পৰাজয়ক সহজভাৱে গ্ৰহণ কৰাৰ মানসিকতা গঢ় লৈ উঠে।

• আৱেগিক স্বাধীনতা: পৰিয়ালৰ অভিভাবকত্বৰ পৰা আঁতৰি সমনীয়াৰ মাজত শিশুৱে নিজাকৈ সিদ্ধান্ত ল'বলৈ শিকে, যাৰ ফলত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা বাঢ়ে।

• নেতিবাচক প্ৰভাৱৰ শংকা: যদি সমনীয়াৰ দল অসৎ সংগত পৰে, তেন্তে কিশোৰ অৱস্থাত ধূমপান, অপৰাধ বা পঢ়া-শুনাত অমনোযোগিতাৰ দৰে নেতিবাচক প্ৰৱণতাও গঢ় ল'ব পাৰে।

৯. ডব্লিউ. জি. চামনাৰৰ অন্তৰ্দল (In-group) আৰু বহিৰ্দলৰ (Out-group) ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: সমাজবিজ্ঞানী উইলিয়াম গ্ৰাহাম চামনাৰে (W. G. Sumner) ১৯০৬ চনত তেওঁৰ 'Folkways' নামৰ গ্ৰন্থত সামাজিক গোটক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল:

• অন্তৰ্দল (In-group):

  যিবোৰ সামাজিক দলৰ লগত এজন ব্যক্তিয়ে নিজকে সম্পূৰ্ণৰূপে একাত্ম অনুভৱ কৰে আৰু 'আমি' (We) বুলি সম্বোধন কৰে, সেয়াই অন্তৰ্দল। ইয়াৰ সদস্যসকলৰ মাজত গভীৰ সহানুভূতি, আনুগত্য, মৰম আৰু পাৰস্পৰিক বিশ্বাস থাকে। যেনে— নিজৰ পৰিয়াল, নিজৰ খেলুৱৈ দল বা নিজৰ জাতি।

• বহিৰ্দল (Out-group):

  ব্যক্তিয়ে নিজৰ অন্তৰ্দলৰ বাহিৰত থকা সকলো দলক 'তেওঁলোক' (They) বুলি গণ্য কৰে আৰু সেয়াই বহিৰ্দল। বহিৰ্দলৰ সদস্যসকলৰ প্ৰতি ব্যক্তিৰ মনত সাধাৰণতে উদাসীনতা, প্ৰতিযোগিতা, সন্দেহ বা কেতিয়াবা বিদ্বেষভাৱ থাকে। যেনে— প্ৰতিদ্বন্দ্বী খেলুৱৈ দল বা শত্ৰু ৰাষ্ট্ৰ।

  এই শ্ৰেণীবিভাজনে সমাজত 'আমি-তেওঁলোক'ৰ মনস্তাত্ত্বিক ব্যৱধান স্পষ্ট কৰে।

১০. বিদ্যালয়ক কিদৰে এক সমন্বয়মূলক সামাজিক গোট হিচাপে গঢ়ি তুলিব পাৰি?

উত্তৰ: বিদ্যালয় হৈছে এনে এক স্থান য'ত প্ৰাথমিক আৰু গৌণ দুয়োটা দলৰ বৈশিষ্ট সমন্বিত হয়:

• বৈষম্যহীন পৰিৱেশ সৃষ্টি: জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ বা আৰ্থিক অৱস্থা নিৰ্বিশেষে সকলো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক একে ইউনিফৰ্ম আৰু সমান মৰ্যাদা প্ৰদান কৰি শ্ৰেণীকোঠাত সাম্য প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

• সহ-পাঠ্যক্ৰমিক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন: দলীয় খেল-ধেমালি, সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান, স্কাউট-গাইড আৰু সমাজসেৱামূলক কামৰ জৰিয়তে দলগত ঐক্য আৰু ভাতৃত্ববোধ গঢ়ি তোলা।

• শিক্ষকৰ মৰমিয়াল আৰু পক্ষপাতহীন ভূমিকা: শিক্ষকে এগৰাকী অভিভাৱকৰ দৰে মৰম আৰু এজন পথপ্ৰদৰ্শকৰ দৰে শৃংখলা বজাই ৰাখি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত নিৰাপত্তাবোধ জগাই তোলা।

• গণতান্ত্ৰিক শ্ৰেণীকোঠা ব্যৱস্থাপনা: ছাত্ৰ একতা সভা গঠন আৰু বিভিন্ন দায়িত্ব ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত ভাগ কৰি দি তেওঁলোকৰ মাজত গণতান্ত্ৰিক নেতৃত্ব আৰু দায়িত্ববোধ বিকাশ কৰা।

1-Mark Questions (15 Questions) :

Q. 'We-feeling' is an essential characteristic of which social entity? [GU 2024]

Answer: Primary Group (or Primary Social Group).

Q. Give an example of a secondary group. [GU 2024]

Answer: Political party / Trade union / Joint-stock business enterprise.

Q. Who originally introduced the sociological classification of 'Primary Group' and 'Secondary Group'?

Answer: Charles Horton Cooley (C. H. Cooley, in his 1909 work "Social Organization").

Q. What is the most authentic and natural example of a primary group?

Answer: The Family.

Q. Direct face-to-face interaction is the defining attribute of which social group?

Answer: Primary Group.

Q. Does the Peer Group fall under the category of a primary or secondary social group?

Answer: Primary Group.

Q. Who formulated the sociological concepts of 'In-group' and 'Out-group'?

Answer: William Graham Sumner (W. G. Sumner, in his 1906 classic "Folkways").

Q. Is a 'Crowd' a permanent or temporary social aggregation?

Answer: A temporary and fleeting social aggregation.

Q. What is formed by an organized collectivity of individuals bound by mutual interaction and a shared common objective?

Answer: A Social Group.

Q. What is the fundamental nature of interpersonal relationships among members of a secondary group?

Answer: Indirect, formal, and impersonal.

Q. What is an unstructured collection of people gathered temporarily to witness a street accident termed?

Answer: A Crowd.

Q. What is the typical structural size of a primary group?

Answer: Small and limited in size.

Q. What subjective orientation is most indispensable among members of a social group?

Answer: Group consciousness and a sense of mutual interdependence.

Q. What type of regulatory agency is a primary group in exercising social control?

Answer: An informal agency of social control.

Q. To which fundamental social group does an individual automatically gain membership by birth?

Answer: The Family (a primary group).

2-Mark Questions (15 Questions) :

Q. What is meant by a Social Group? [GU 2024]

Answer: A social group consists of an organized collectivity of two or more individuals who interact systematically with one another, share common goals, and are unified by recognized social relationships and mutual psychological awareness.

Q. What is a Primary Group? [GU 2024]

Answer: According to C. H. Cooley, primary groups are those characterized by intimate face-to-face association, spatial proximity, spontaneous cooperation, and an overarching sense of 'we-feeling'. Examples include the family, playgroups, and immediate neighborhoods.

Q. What is a Secondary Group? 

Answer: A secondary group is a formal, impersonal, and utilitarian association where interpersonal relationships are indirect, contractual, and organized around the pursuit of specific, specialized objectives. Examples include political parties, labor unions, and corporations.

Q. State any two essential characteristics of a Social Group.

Answer:

• Continuous and structured social interaction among its members.

• The presence of shared goals, collective values, and a conscious sense of group unity.

Q. Mention two defining attributes of a Crowd.

Answer:

• It is a temporary, unorganized, and spontaneous gathering devoid of permanent institutional structure.

• It is marked by heightened emotional suggestibility and a relative absence of critical rational control.

Q. State two points of distinction between a Social Group and a Crowd.

Answer:

• A social group is relatively stable, organized, and permanent, whereas a crowd is transient, volatile, and temporary.

• A social group operates through established norms and shared goals, while a crowd lacks codified regulations and sustained objectives.

Q. What is meant by 'We-feeling'? [GU 2024]

Answer: 'We-feeling' denotes a profound psychological sense of collective solidarity and emotional unity shared by group members, wherein individuals subordinate their private interests to the collective identity and welfare of the group.

Q. State two primary characteristics of a Primary Group.

Answer:

• Intimate, direct, and continuous face-to-face interactions.

• Small numerical size and relatively permanent interpersonal ties.

Q. Mention two core features of a Secondary Group.

Answer:

• Formalized, contractual, and impersonal interpersonal relations governed by explicit rules.

• Extensive numerical size and widespread geographical dispersion.

Q. Distinguish between an In-group and an Out-group.

Answer: An In-group is a social collective toward which an individual feels profound loyalty, belonging, and subjective identity ('We'); an Out-group is any group toward which an individual feels detachment, competition, indifference, or hostility ('They').

Q. State two roles of the Primary Group in personality development.

Answer:

• It nurtures foundational human virtues such as empathy, altruism, sacrifice, and mutual aid.

• It provides baseline psychological security and establishes the child's early self-concept.

Q. Why are Secondary Groups indispensable in modern complex society?

Answer: Secondary groups are essential to manage the specialized division of labor, advanced economic systems, legal governance, and occupational requirements characteristic of modern industrialized and urban societies.

Q. Why is the Peer Group classified as a Primary Group?

Answer: The peer group features direct face-to-face communication, egalitarian fellowship, shared emotional interests, and uninhibited, spontaneous interpersonal interactions among age-mates.

Q. Differentiate between Primary and Secondary Groups regarding mechanisms of Social Control.

Answer: Primary groups enforce social conformity through informal mechanisms (affection, praise, moral persuasion, and social censure), whereas secondary groups rely on formal mechanisms (written statutes, institutional codes, courts, and police authority).

Q. Can an individual hold simultaneous membership in multiple social groups?

Answer: Yes, an individual simultaneously belongs to primary groups (such as a family and a peer cohort) and secondary groups (such as an educational institution, professional body, or political party).

5-Mark Questions (10 Questions) :

Q. Explain the sociological concept of a Social Group and analyze its essential characteristics. [GU 2024]

Answer: In sociology, a social group is not merely an aggregate of individuals occupying the same physical space, but a structured collectivity unified by mutual social interaction, shared norms, and subjective belonging. As Ogburn and Nimkoff state, "Whenever two or more individuals come together and influence one another, they may be said to constitute a social group."

The core characteristics of a social group include:

• Reciprocal Social Interaction: Group formation requires continuous, patterned, and meaningful communication among its constituents.

• Shared Objectives and Values: Members associate around shared goals, common interests, and collective values.

• Sense of Unity and 'We-feeling': Members share subjective solidarity, viewing themselves as a collective entity distinct from outsiders.

• Normative Structural Codes: Every group operates under written or unwritten norms, folkways, and rules that regulate members' social conduct.

• Dynamic Nature: Social groups are not completely rigid; their structural roles and operational methods adapt to changing internal needs and environmental pressures.

Q. Distinguish between a Social Group and a Crowd.

Answer: Sociologically, a social group and a crowd represent structurally distinct forms of human collectivities:

Q. Analyze C. H. Cooley’s concept of the Primary Group along with its foundational characteristics.

Answer: Charles Horton Cooley conceptualized the 'Primary Group' in his 1909 work "Social Organization", defining it as an association marked by intimate, face-to-face cooperation, emotional warmth, and foundational importance in shaping the individual's social nature and ideals.

The primary characteristics are:

• Face-to-Face Interaction: Members maintain regular, direct, physical contact, enabling unmediated personal interaction.

• Limited Numerical Size: The group is small, allowing every member to know every other member as a unique individual.

• Durability of Relationships: Primary group bonds—such as those within the family—tend to be long-lasting or lifelong.

• Primacy of 'We-feeling': Individual self-interest is subordinated to the collective solidarity and emotional unity of the group.

• Intrinsic Value of Relationships: Social ties are valued as ends in themselves rather than as utilitarian means to extrinsic ends.

Q. Explain the concept, characteristics, and contemporary significance of Secondary Groups. [GU 2024]

Answer: Secondary groups are formal, impersonal, and goal-oriented collectives established to achieve specific professional, political, or institutional objectives. Examples include trade unions, bureaucratic state departments, universities, and commercial corporations.

Key characteristics of secondary groups:

• Large Size and Geographical Breadth: They encompass large memberships often distributed across broad geographical regions.

• Impersonal and Contractual Ties: Interactions are indirect, professional, and functionally specific rather than emotionally intimate.

• Codified Rules and Procedures: Operations are regulated by written constitutions, explicit bylaws, and administrative hierarchies.

• Voluntary and Instrumental Membership: Individuals join deliberately to secure specific occupational, economic, or ideological advantages.

Contemporary Significance:

In modern urban-industrial societies, primary groups alone cannot manage complex macroeconomic, technical, and political needs. Secondary groups provide the administrative organization, technological innovation, and institutional stability required for large-scale social coordination.

Q. Tabulate the fundamental structural differences between Primary and Secondary Groups.

Answer:

Q. Examine the significance of the Primary Group in human life and personality integration.

Answer: The primary group serves as the fundamental incubator of human socialization and psychological stability:

• Nurturing Basic Human Virtues: Essential prosocial dispositions—such as mutual sympathy, sacrifice, moral integrity, and cooperativeness—are first acquired within the family and playgroup.

• Providing Psychological Security: Unconditional emotional support from primary group members shields individuals from alienation, emotional distress, and existential anxiety.

• Foundation of Primary Socialization: Language acquisition, basic social manners, behavioral decorum, and normative habits originate within primary groups.

• Transmission of Core Cultural Values: Families and kinship networks serve as the primary cultural carriers across generations.

• Construction of Self-Identity: An individual’s self-concept, self-esteem, and moral conscience develop out of appraisals received from primary group members.

Q. Analyze the functions and systemic necessity of Secondary Groups in modern society.

Answer: The emergence of industrialization, urbanization, and state governance has made secondary groups structurally indispensable:

• Facilitating Specialization and Division of Labor: Modern economic and technological systems require specialized institutional bodies (e.g., corporations, universities, research centers) to organize complex operations.

• Accelerating Socio-Economic Progress: Industrial complexes, financial institutions, and research laboratories generate technological breakthroughs and economic wealth.

• Public Safety and Institutional Governance: State agencies, municipal bodies, and the judiciary provide legal protection, public order, and civic infrastructure for millions of citizens.

• Channeling Upward Social Mobility: Educational and professional secondary organizations allow individuals to achieve higher socio-economic status based on demonstrated merit.

• Enabling Democratic Participation: Political parties, trade unions, and civil society associations allow citizens to participate in public policy debates and governance.

Q. Discuss the influence of the Peer Group on the academic learning and social development of students.

Answer: The peer group represents a significant horizontal social agency during childhood and adolescence:

• Cultivating Egalitarian Social Skills: Because peers share equal status, children learn mutual accommodation, democratic negotiation, and shared leadership.

• Linguistic and Communication Development: Uninhibited interactions with age-mates refine verbal skills, interpersonal expressiveness, and social perception.

• Fostering Teamwork and Resilience: Participation in group sports and collaborative projects instills respect for shared rules, collective effort, and healthy responses to victory and defeat.

• Supporting Psychological Autonomy: The peer group provides a transitional social space where youths exercise independent judgment away from direct adult oversight.

• Potential for Negative Conformity: Dysfunctional peer groups can sometimes encourage risky behaviors, such as academic disengagement, substance experimentation, or delinquency.

Q. Explain W. G. Sumner’s classification of In-groups and Out-groups.

Answer: In his 1906 sociological work "Folkways", William Graham Sumner classified social groups based on subjective psychological identification into In-groups and Out-groups:

• In-group ('We-group'):

  The in-group comprises any collective toward which an individual feels a deep subjective sense of belonging, loyalty, and solidarity. Interactions among in-group members are marked by mutual trust, affection, sympathy, and shared identity. Examples include one’s family, ethnic community, athletic team, or nation.

• Out-group ('They-group' or 'Other'):

  The out-group consists of any collective outside the individual’s in-group, toward which they feel detachment, strangeness, formal indifference, or active competition. Examples include rival sporting teams, opposing political parties, or adversary states.

Sumner emphasized that in-group cohesion and out-group differentiation often reinforce one another, strengthening internal solidarity while clarifying boundary distinctions between groups.

Q. How can an Educational Institution be developed as an Integrative Social Group?

Answer: An educational institution can synthesize the emotional warmth of a primary group with the structural discipline of a secondary group to foster social integration:

• Creating an Equitable Institutional Climate: Enforcing inclusive policies and standardized school uniforms helps eliminate socio-economic and caste distinctions among students.

• Expanding Co-Curricular Collaborations: Organizing team athletics, cultural ensembles, National Cadet Corps (NCC), Scouts and Guides, and community outreach programs cultivates collective responsibility and mutual respect.

• Empathetic Pedagogical Leadership: Teachers should balance structured instructional guidance with supportive mentorship, ensuring all students feel valued and secure.

• Implementing Democratic Student Governance: Establishing representative student councils and assigning organizational duties helps learners practice democratic decision-making, civic responsibility, and institutional leadership.