অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: সামূহিক নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ বা মূল মন্ত্ৰটো কি?
উত্তৰ: সামূহিক নিৰাপত্তাৰ মূল নীতিটো হ’ল— "এজনৰ ওপৰত হোৱা আক্ৰমণ সকলোৰে ওপৰত হোৱা আক্ৰমণ" (All for one and one for all)। অৰ্থাৎ, বিশ্বৰ কোনো এখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব বিপন্ন হ’লে বাকী সকলো ৰাষ্ট্ৰই সন্মিলিতভাৱে তাৰ প্ৰতিৰোধ কৰিব।
প্ৰশ্ন ২: শীতল যুদ্ধৰ কালছোৱাত সামূহিক নিৰাপত্তাৰ ধাৰণাটোক অকাৰ্য্যকৰী কৰি তোলা মুখ্য কাৰকটো কি আছিল?
উত্তৰ: ছোভিয়েট ইউনিয়ন (USSR) আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) মাজত চলা তীব্ৰ শক্তিৰ প্ৰতিযোগিতা আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদত ইখনে সিখনৰ বিৰুদ্ধে কৰা 'ভেটো' (Veto) ক্ষমতাৰ সঘনাই ব্যৱহাৰ।
প্ৰশ্ন ৩: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ইতিহাসত কোনটো সংকটৰ সময়ত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সামূহিক নিৰাপত্তাৰ সশস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৫০ চনৰ কোৰিয়ান যুদ্ধৰ (Korean War) সময়ত উত্তৰ কোৰিয়াৰ আক্ৰমণৰ বিৰুদ্ধে ৰাষ্ট্ৰসংঘই প্ৰথমবাৰৰ বাবে সামূহিক সামৰিক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: শীতল যুদ্ধৰ সময়ত আমেৰিকাৰ নেতৃত্বত গঠিত হোৱা আটাইতকৈ শক্তিশালী সামূহিক প্ৰতিৰক্ষা সংগঠনটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: উত্তৰ আটলান্টিক সন্ধি সংগঠন বা 'নাটো' (NATO - North Atlantic Treaty Organization), যাৰ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল ১৯৪৯ চনত।
প্ৰশ্ন ৫: 'শান্তি ৰক্ষা' (Peacekeeping) বুলিলে চমুকৈ কি বুজায়?
উত্তৰ: যুদ্ধৰত বা বিবাদমান দুটি পক্ষৰ সন্মতিমৰ্মে তেওঁলোকৰ মাজত সংঘাত পুনৰ বৃদ্ধি নহ’বলৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰপেক্ষ সামৰিক বাহিনী মোতায়েন কৰি এক নিয়ন্ত্ৰিত আৰু শান্ত পৰিৱেশ বৰ্তাই ৰখাকে শান্তি ৰক্ষা বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম আনুষ্ঠানিক শান্তিৰক্ষী বাহিনী (UNEF I) কেতিয়া আৰু কোনটো সংকট নিৰাময়ৰ বাবে গঠন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৫৬ চনত মধ্যপ্ৰাচ্যত সৃষ্টি হোৱা 'ছুৱেজ কালৰ সংকট' (Suez Crisis) সমাধানৰ বাবে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জৰুৰীকালীন বাহিনী গঠন কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: 'শান্তি প্ৰতিষ্ঠা' (Peace-making) শব্দটোৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হ’ল কোনো এক চলি থকা সশস্ত্ৰ সংঘাতৰ সক্ৰিয় পক্ষসমূহক কন্দল এৰি কূটনৈতিক আলোচনা, মধ্যস্থতা আৰু বুজাবুজিৰ মজিয়ালৈ আনি এখন শান্তি চুক্তিত উপনীত কৰোৱা।
প্ৰশ্ন ৮: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰাক্তন সচিব প্ৰধান বুট্ৰোছ বুট্ৰোছ-ঘালীয়ে শান্তি সম্পৰ্কীয় ধাৰণাসমূহ স্পষ্ট কৰি দাঙি ধৰা বিখ্যাত প্ৰতিবেদনখনৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: ১৯৯২ চনত প্ৰকাশিত "An Agenda for Peace" (শান্তিৰ বাবে এক কাৰ্যসূচী)।
প্ৰশ্ন ৯: 'শান্তি বলবৎকৰণ' (Peace Enforcement) কেতিয়া প্ৰয়োগ কৰা হয়?
উত্তৰ: যেতিয়া বিবাদমান পক্ষসমূহে শান্তি আলোচনা বা যুদ্ধবিৰতি মানিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে, তেতিয়া ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ অনুমোদিত অধ্যায়-৭ (Chapter VII) ৰ অধীনত বলপূৰ্বক বা সামৰিক শক্তি প্ৰয়োগ কৰি শান্তি ঘূৰাই আনিবলৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১০: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ (UN Security Council) স্থায়ী সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ সংখ্যা কেইখন আৰু কি কি?
উত্তৰ: স্থায়ী সদস্য ৰাষ্ট্ৰ ৫ খন— আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, ৰাছিয়া আৰু চীন।
প্ৰশ্ন ১১: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাই গ্ৰহণ কৰা কোনটো ঐতিহাসিক প্ৰস্তাৱৰ জৰিয়তে নিৰাপত্তা পৰিষদৰ অচলাৱস্থা দূৰ কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৫০ চনৰ ৩ নৱেম্বৰত গৃহীত হোৱা "Uniting for Peace" (শান্তিৰ বাবে ঐক্যবদ্ধ হোৱা) প্ৰস্তাৱ।
প্ৰশ্ন ১২: বৰ্তমান সময়ত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংস্কাৰৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ চৰ্চিত দাবীটো কি?
উত্তৰ: গোলকীয় ভূ-ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে সংগতি ৰাখি নিৰাপত্তা পৰিষদৰ স্থায়ী আৰু অস্থায়ী আসনৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰা আৰু ইয়াৰ কাৰ্যপ্ৰণালী গণতান্ত্ৰিক কৰা।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতবৰ্ষই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ স্থায়ী সদস্যপদ দাবী কৰাৰ এটা প্ৰধান যুক্তি কি?
উত্তৰ: বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ হোৱাৰ লগতে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শান্তিৰক্ষী বাহিনীলৈ (Peacekeeping Missions) আৰম্ভণিৰে পৰাই সৰ্বাধিক সৈন্য আৰু সম্পদ যোগান ধৰা অন্যতম শীৰ্ষ দেশ হোৱাটো।
প্ৰশ্ন ১৪: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিত্তীয় সংস্কাৰৰ মূল বিষয়টো কিহৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ দ্বাৰা বৰঙণি (Budget Assessment) নিয়মীয়া কৰা আৰু এককভাৱে কোনো ডাঙৰ শক্তিৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আৰ্থিক নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰা।
প্ৰশ্ন ১৫: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ (UN Charter) কোনটো অনুচ্ছেদৰ অধীনত নিৰাপত্তা পৰিষদক বিশ্বশান্তি ভংগকাৰীৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ মূল দায়িত্ব অৰ্পণ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ ২৪ নম্বৰ অনুচ্ছেদৰ (Article 24) অধীনত।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: শীতল যুদ্ধৰ কালছোৱাত সামূহিক নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা কিয় প্ৰায় ব্যৰ্থ হৈছিল? দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: প্ৰথমতে, বিশ্ব ৰাজনীতি আমেৰিকা আৰু ছোভিয়েট ইউনিয়ন— এই দুই বিপৰীত মেৰুত মেৰুকৰণ হৈ পৰিছিল, যাৰ ফলত উমৈহতীয়া শত্ৰু চিনাক্ত কৰাটো অসম্ভৱ আছিল। দ্বিতীয়তে, নিৰাপত্তা পৰিষদত দুই মহাশক্তিৰ পাৰস্পৰিক 'ভেটো' প্ৰয়োগৰ প্ৰতিযোগিতাই যিকোনো সন্মিলিত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত পক্ষাঘাতৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: সামূহিক নিৰাপত্তা (Collective Security) আৰু সামূহিক প্ৰতিৰক্ষাৰ (Collective Defence) মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: সামূহিক নিৰাপত্তা হ’ল এক গোলকীয় ব্যৱস্থা (যেনে: ৰাষ্ট্ৰসংঘ), যি যিকোনো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আক্ৰমণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰে। আনহাতে, সামূহিক প্ৰতিৰক্ষা হ’ল এক নিৰ্দিষ্ট আঞ্চলিক সামৰিক মিত্ৰতা (যেনে: নাটো বা ৱাৰ্শ্ব পেক্ট), যাৰ লক্ষ্য হৈছে কেৱল মিত্ৰজোটৰ বাহিৰৰ এটা নিৰ্দিষ্ট শত্ৰু পক্ষৰ পৰা নিজক ৰক্ষা কৰা।
প্ৰশ্ন ৩: ১৯৫০ চনৰ "শান্তিৰ বাবে ঐক্যবদ্ধ হোৱা" (Uniting for Peace Resolution) প্ৰস্তাৱৰ তাৎপৰ্য কি আছিল?
উত্তৰ: যেতিয়া নিৰাপত্তা পৰিষদৰ স্থায়ী সদস্যৰ ভেটোৰ বাবে বিশ্বশান্তি ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা নাযায়, তেতিয়া এই প্ৰস্তাৱৰ অধীনত বিষয়টো সাধাৰণ সভালৈ (General Assembly) স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি। সাধাৰণ সভাই তেতিয়া সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক সামূহিক সামৰিক পদক্ষেপ ল’বলৈ পৰামৰ্শ দিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৪: শীতল যুদ্ধৰ চৰম পৰ্যায়ত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ভূমিকা কিদৰে সীমিত হৈ পৰিছিল?
উত্তৰ: মহাশক্তিধৰ দেশ দুখনে নিজৰ স্বাৰ্থজড়িত সংঘাতসমূহ (যেনে: ভিয়েটনাম যুদ্ধ বা কিউবাৰ মিছাইল সংকট) ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আওতাৰ বাহিৰত ৰাখি দ্বিপাক্ষিকভাৱে বা সামৰিক মিত্ৰজোটৰ জৰিয়তে চম্ভালিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ফলত ৰাষ্ট্ৰসংঘই কেৱল সৰু সৰু আঞ্চলিক বিবাদতে মধ্যস্থতাকাৰীৰ ভূমিকা ল’বলগীয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: 'শান্তি ৰক্ষা' (Peacekeeping) কাৰ্যসূচীৰ দুটা প্ৰধান নীতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
পক্ষসমূহৰ সন্মতি (Consent): যি ভূখণ্ডত শান্তিৰক্ষী বাহিনী মোতায়েন কৰা হ’ব, তাৰ বিবাদমান মূল পক্ষসমূহৰ সন্মতি থকাটো বাধ্যতামূলক।
নিৰপেক্ষতা (Impartiality): শান্তিৰক্ষী বাহিনীয়ে কোনো এটা পক্ষৰ প্ৰতি পক্ষপাতিত্ব নকৰি সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষভাৱে কাম কৰিব লাগিব।
প্ৰশ্ন ৬: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শান্তিৰক্ষী বাহিনীক কিয় 'ব্লু হেলমেটছ' (Blue Helmets) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শান্তিৰক্ষী বাহিনীত বিভিন্ন দেশৰ সৈন্যই অংশগ্ৰহণ কৰে। তেওঁলোকক নিজা দেশৰ সামৰিক পোছাকৰ সৈতে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সুকীয়া পৰিচয় হিচাপে আকাশী নীলা ৰঙৰ হেলমেট বা টুুপী পৰিধান কৰিবলৈ দিয়া হয়। সেয়ে তেওঁলোকক বিশ্বজুৰি 'ব্লু হেলমেটছ' বুলি জনা যায়।
প্ৰশ্ন ৭: 'শান্তি প্ৰতিষ্ঠা' (Peace-making) আৰু 'শান্তি বলবৎকৰণ' (Peace Enforcement) ৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰ:
শান্তি প্ৰতিষ্ঠাত অহিংস আৰু কূটনৈতিক মাধ্যম (যেনে: আলোচনা, মধ্যস্থতা) ব্যৱহাৰ কৰা হয়; কিন্তু শান্তি বলবৎকৰণত বাধ্যবাধকতামূলক সামৰিক বা অৰ্থনৈতিক নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হয়।
শান্তি প্ৰতিষ্ঠাত সংঘাতৰ পক্ষসমূহৰ সহযোগিতা থাকে, আনহাতে শান্তি বলবৎকৰণত পক্ষসমূহৰ সন্মতি অবিহনেও জোৰপূৰ্বক পদক্ষেপ লোৱা হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ 'শান্তি বিনিৰ্মাণ' বা 'শান্তি পুনৰ্গঠন' (Peace-building) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সংঘাত অন্ত পৰাৰ পিছত এখন দেশত যাতে পুনৰ যুদ্ধৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি নহয়, তাৰ বাবে কৰা দীৰ্ঘম্যাদী কাম-কাজক বুজায়। ইয়াৰ ভিতৰত সামাজিক-অৰ্থনৈতিক আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন, নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰা আৰু আইনৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
প্ৰশ্ন ৯: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ সাংগঠনিক গাঁথনিটো বৰ্তমান সময়ত কিয় অপ্ৰাসংগিক বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: বৰ্তমানৰ গাঁথনিটো ১৯৪৫ চনৰ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰিস্থিতিৰ ওপৰত আধাৰিত। বিগত আঠটা দশকত বিশ্ব ৰাজনীতিত ঘটা পৰিৱৰ্তন, যেনে— আফ্ৰিকা, লেটিন আমেৰিকা আৰু এছিয়াৰ উদীয়মান শক্তিসমূহৰ (যেনে: ভাৰত, ব্ৰাজিল) উপস্থিতি ইয়াত সঠিকভাৱে প্ৰতিফলিত হোৱা নাই।
প্ৰশ্ন ১০: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰশাসনিক বা সচিবালয় পৰ্যায়ৰ সংস্কাৰৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ কি কি?
উত্তৰ:
আমোলাতান্ত্ৰিক জটিলতা হ্ৰাস কৰি সচিবালয়ৰ কাৰ্যকলাপ অধিক স্বচ্ছ, গতিশীল আৰু জবাবদিহি কৰি তোলা।
বিভিন্ন বিভাগৰ পুনৰাবৃত্তি ঘটা কামবোৰ কৰ্তন কৰি অপচয় বন্ধ কৰা আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
প্ৰশ্ন ১১: নিৰাপত্তা পৰিষদৰ স্থায়ী সদস্যৰ 'ভেটো ক্ষমতা' (Veto Power) সংস্কাৰৰ বাবে কি কি পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হৈছে?
উত্তৰ: বহুতো দেশে ভেটো ক্ষমতা সম্পূৰ্ণৰূপে বিলোপ কৰাৰ সপক্ষে মত দিয়ে। আনহাতে, কিছুমানৰ পৰামৰ্শ হ’ল যে গণহত্যা বা মানৱতাৰ বিৰুদ্ধে হোৱা অপৰাধৰ দৰে গুৰুতৰ ক্ষেত্ৰত স্থায়ী সদস্য দেশসমূহে ভেটো প্ৰয়োগ কৰাৰ অধিকাৰ সীমিত কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ১২: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংস্কাৰ সন্দৰ্ভত ১৯৯৭ চনত তদানীন্তন সচিব প্ৰধান কফি আন্নানে গঠন কৰি দিয়া আৰ্হিৰ মূল পৰামৰ্শ কি আছিল?
উত্তৰ: তেওঁ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ সদস্য সংখ্যা ২৪ খনলৈ বৃদ্ধি কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল। ইয়াৰ বাবে তেওঁ দুটা বিকল্প আৰ্হি (Plan A আৰু Plan B) দাঙি ধৰিছিল, য’ত নতুন স্থায়ী আসন সৃষ্টি বা দীৰ্ঘম্যাদী নবীকৰণযোগ্য অস্থায়ী আসন সৃষ্টিৰ কথা কোৱা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰত, জাপান, জাৰ্মানী আৰু ব্ৰাজিল লগ হৈ গঠন কৰা 'G-4' গোটটোৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: এই 'জি-৪' (G-4) গোটটোৰ মূল লক্ষ্য হ’ল ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ সংস্কাৰ সাধন কৰা আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতিখন দেশৰে নিৰাপত্তা পৰিষদৰ নতুন স্থায়ী সদস্যপদ লাভৰ দাবীক পাৰস্পৰিকভাৱে সমৰ্থন কৰা।
প্ৰশ্ন ১৪: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিত্তীয় সংকটৰ বাবে কোনবোৰ কাৰক দায়ী?
উত্তৰ: বহুতো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই তেওঁলোকৰ বাৰ্ষিক নিৰ্ধাৰিত বৰঙণি সময়মতে পৰিশোধ নকৰে। বিশেষকৈ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ দৰে ডাঙৰ অৱদানকাৰী দেশে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ কোনো সিদ্ধান্তৰ প্ৰতি অসন্তুষ্ট হ’লে বহু সময়ত পুঁজি বন্ধ কৰি দিয়ে, যাৰ ফলত বিত্তীয় নাটনিৰ সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাৰ (General Assembly) ক্ষমতা বৃদ্ধিৰ সপক্ষে এটা যুক্তি দিয়া।
উত্তৰ: সাধাৰণ সভাত বিশ্বৰ আটাইবোৰ (১৯৩ খন) সাৰ্বভৌম সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰে সমান প্ৰতিনিধিত্ব আৰু ভোটাধিকাৰ থাকে। গতিকে, ইয়াক অধিক শক্তিশালী কৰিলে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সিদ্ধান্তসমূহ কেৱল কেইখনমান শক্তিশালী দেশৰ হাতৰ পুতলা নহৈ প্ৰকৃত অৰ্থত গণতান্ত্ৰিক আৰু সাৰ্বজনীন হৈ পৰিব।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: শীতল যুদ্ধৰ সময়ছোৱাত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ 'সামূহিক নিৰাপত্তা' (Collective Security) ব্যৱস্থাটো অকাৰ্য্যকৰী হৈ পৰাৰ মূল কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ মূল ভেটি আছিল সামূহিক নিৰাপত্তা, যাৰ মূল কথা আছিল— বিশ্বৰ যিকোনো প্ৰান্ততে শান্তিপ্ৰিয় ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত হোৱা আক্ৰমণক সমগ্ৰ বিশ্বৰ ওপৰত হোৱা আক্ৰমণ বুলি গণ্য কৰি সন্মিলিত প্ৰতিৰোধ গঢ়া। কিন্তু ১৯৪৫ চনৰ পৰা ১৯৯১ চনলৈ চলা শীতল যুদ্ধৰ ধুমুহাই এই আদৰ্শটোক ম্লান কৰি পেলাইছিল। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. দ্বি-মেৰুকেন্দ্ৰিক বিশ্ব আৰু ভেটোৰ অপপ্ৰয়োগ: বিশ্ব ৰাজনীতি আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ছোভিয়েট ইউনিয়ন— এই দুটা বিপৰীত মেৰুত বিভক্ত হৈ পৰিছিল। নিৰাপত্তা পৰিষদত কোনো এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংকটৰ সৃষ্টি হ’লেই দুই মহাশক্তিয়ে নিজৰ ভূ-ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ ইখনে সিখনৰ বিৰুদ্ধে ধাৰাবাহিকভাৱে 'ভেটো' (Veto) ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰিছিল। ফলত কোনো উমৈহতীয়া সিদ্ধান্ত লোৱাটো অসম্ভৱ হৈ পৰিছিল।
২. আঞ্চলিক সামৰিক মিত্ৰজোটৰ উত্থান: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশ্বজনীন সামূহিক নিৰাপত্তাক অংগুষ্ঠ প্ৰদৰ্শন কৰি দুয়োটা পক্ষই স্বতন্ত্ৰ সামৰিক মিত্ৰজোট গঠন কৰিছিল। আমেৰিকাৰ নেতৃত্বত ১৯৪৯ চনত 'নাটো' (NATO) আৰু ছোভিয়েট গোষ্ঠীৰ নেতৃত্বত ১৯৫৫ চনত 'ৱাৰ্শ্ব পেক্ট' (Warsaw Pact) গঢ়ি উঠিছিল। ইয়াৰ ফলত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিবাদসমূহ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মজিয়ালৈ অহাৰ পৰিৱৰ্তে এই মিত্ৰজোটসমূহৰ মাজেৰেহে পৰিচালিত হৈছিল।
৩. উমৈহতীয়া শত্ৰু চিনাক্তকৰণৰ জটিলতা: সামূহিক নিৰাপত্তাৰ সফল কাৰ্য্যকৰীকৰণৰ বাবে সকলো সদস্য দেশে এগৰাকী 'আক্ৰমণকাৰী'ক একমুখে চিনাক্ত কৰিব লাগে। কিন্তু শীতল যুদ্ধৰ কালত এটা পক্ষৰ বাবে যিজন আক্ৰমণকাৰী আছিল, আনটো পক্ষৰ বাবে তেওঁ আছিল মিত্ৰ (যেনে— ভিয়েটনাম বা মধ্যপ্ৰাচ্যৰ সংকটসমূহ)।
প্ৰশ্ন ২: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ 'শান্তি ৰক্ষা' (Peacekeeping) আৰু 'শান্তি বলবৎকৰণ' (Peace Enforcement) ৰ মাজত থকা ধাৰণাগত আৰু কাৰ্য্যকৰী পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি আৰু নিৰাপত্তা বৰ্তাই ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘই পৰিস্থিতি সাপেক্ষে ভিন্ন কৌশল অৱলম্বন কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত 'শান্তি ৰক্ষা' আৰু 'শান্তি বলবৎকৰণ' দুটা সম্পূৰ্ণ পৃথক ধাৰণা। এই দুই ব্যৱস্থাৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১. পক্ষসমূহৰ সন্মতি (Consent): 'শান্তি ৰক্ষা' কাৰ্যসূচী সদায় বিবাদমান পক্ষসমূহৰ পাৰস্পৰিক সন্মতি আৰু যুদ্ধবিৰতিৰ পিছতহে আৰম্ভ কৰা হয়। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ 'ব্লু হেলমেটছ' বাহিনী তাত কেৱল পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবেহে উপস্থিত থাকে। আনহাতে, 'শান্তি বলবৎকৰণ'ৰ ক্ষেত্ৰত সংঘাতৰ সৈতে জড়িত থকা পক্ষসমূহৰ সন্মতিৰ কোনো আৱশ্যকতা নাই।
২. বলপ্ৰয়োগৰ সীমা (Use of Force): শান্তিৰক্ষী বাহিনীয়ে সাধাৰণতে কোনো ধৰণৰ সশস্ত্ৰ আক্ৰমণ নকৰে। তেওঁলোকে কেৱল নিজৰ আত্মৰক্ষাৰ বাবে আৰু নিৰ্ধাৰিত দায়িত্ব পালনত চৰম বাধাৰ সন্মুখীন হ’লেহে সৰ্বনিম্ন পৰিমাণে বলপ্ৰয়োগ কৰিব পাৰে। কিন্তু শান্তি বলবৎকৰণ হ’ল এক প্ৰত্যক্ষ সামৰিক পদক্ষেপ। ইয়াত শান্তি ভংগকাৰীক বাধ্য কৰাবলৈ গধুৰ সামৰিক শক্তি বা অৰ্থনৈতিক নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হয়।
৩. চনদৰ আইনী আধাৰ: শান্তি ৰক্ষা কাৰ্যসূচী ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ ষষ্ঠ অধ্যায়ৰ (Chapter VI) 'বিবাদৰ শান্তিপূৰ্ণ মীমাংসা'ৰ ভাৱধাৰাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি পৰিচালনা কৰা হয়। ই বিপৰীতে, শান্তি বলবৎকৰণ প্ৰক্ৰিয়াটো চনদৰ সপ্তম অধ্যায়ৰ (Chapter VII) অধীনত নিৰাপত্তা পৰিষদৰ এক সশস্ত্ৰ আৰু বাধ্যতামূলক নিৰ্দেশনা হিচাপে কাৰ্য্যকৰী কৰা হয়।
গতিকে স্পষ্ট যে, শান্তি ৰক্ষা হ’ল এক বুজাবুজি আৰু নিৰপেক্ষ নিৰীক্ষণৰ প্ৰক্ৰিয়া, আনহাতে শান্তি বলবৎকৰণ হ’ল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন ভংগকাৰীৰ বিৰুদ্ধে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ কঠোৰ শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা।
প্ৰশ্ন ৩: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ (UN Security Council) স্থায়ী সদস্যপদ সম্প্ৰসাৰণৰ সপক্ষে ভাৰতবৰ্ষৰ দাবীৰ যুক্তিসমূহ মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: ১৯৪৫ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘ গঠন হোৱাৰ সময়ৰে পৰা বিশ্বৰ ভূ-ৰাজনৈতিক আৰু জনসংখ্যাগত গাঁথনিৰ ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। বৰ্তমান সময়ত নিৰাপত্তা পৰিষদৰ সংস্কাৰ আৰু তাত ভাৰতৰ স্থায়ী সদস্যপদৰ দাবী অত্যন্ত প্ৰাসংগিক আৰু শক্তিশালী। ভাৰতৰ এই দাবীৰ সপক্ষে প্ৰধান যুক্তিসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
১. বৃহৎ জনসংখ্যা আৰু গণতান্ত্ৰিক মৰ্যাদা: ভাৰতবৰ্ষ বৰ্তমান বিশ্বৰ আটাইতকৈ জনবহুল দেশ হোৱাৰ লগতে পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ আৰু সুস্থিৰ গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰতীক। বিশ্বৰ এক বৃহৎ অংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা এখন দেশক নিৰাপত্তা পৰিষদৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণকাৰী মূল মঞ্চৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিলে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰে সাৰ্বজনীনতা সংকুচিত হৈ পৰে।
২. অৰ্থনৈতিক আৰু ঔদ্যোগিক বিকাশ: ভাৰত বৰ্তমান বিশ্বৰ দ্ৰুতবেগী আৰু অন্যতম বৃহৎ অৰ্থনীতি। তথ্য প্ৰযুক্তি, মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু উদ্যোগ খণ্ডত ভাৰতৰ বিশ্বজোৰা প্ৰভাৱ অনস্বীকাৰ্য। গোলকীয় অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্তসমূহত ভাৰতৰ ভূমিকা অপৰিহাৰ্য।
৩. শান্তিৰক্ষা অভিযানত সৰ্বোচ্চ অৱদান: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ইতিহাসত বিভিন্ন দেশত চলোৱা শান্তিৰক্ষা অভিযানসমূহলৈ (UN Peacekeeping Missions) ভাৰতবৰ্ষই আৰম্ভণিৰে পৰাই সৰ্বাধিক সামৰিক বাহিনী, আৰক্ষী আৰু সম্পদ যোগান ধৰি আহিছে। বিশ্বশান্তি প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে ভাৰতীয় সেনাৰ ত্যাগ আৰু অনুশাসন সৰ্বজনবিদিত।
৪. গুটি-নিৰপেক্ষতা আৰু গোলকীয় দক্ষিণৰ (Global South) নেতৃত্ব: ভাৰতে সদায় ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ বিৰোধিতা কৰি আহিছে আৰু এছিয়া, আফ্ৰিকা তথা লেটিন আমেৰিকাৰ উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ (Global South) অধিকাৰৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত মাত মাতি আহিছে।
ঐতিহাসিক আৰু বৰ্তমানৰ এই সমগ্ৰ প্ৰেক্ষাপট পৰ্যালোচনা কৰিলে দেখা যায় যে, ভাৰতক স্থায়ী সদস্যপদ প্ৰদান কৰিলে নিৰাপত্তা পৰিষদ অধিক ন্যায়সংগত, প্ৰতিনিধিত্বমূলক আৰু কাৰ্য্যক্ষম হৈ উঠিব।
প্ৰশ্ন ৪: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সামগ্ৰিক সংস্কাৰৰ (UN Reforms) প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কে এটা সমালোচনাত্মক আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ ধ্বংসস্তূপৰ মাজত বিশ্বক এক নতুন দিশ দিবলৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জন্ম হৈছিল। কিন্তু একবিংশ শতিকাৰ জটিল গোলকীয় প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ সন্মুখত ইয়াৰ বৰ্তমানৰ গাঁথনি আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী পুৰণি আৰু অপ্ৰাসংগিক হৈ পৰা বুলি সমালোচনা কৰা হয়। সেয়ে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ব্যাপক সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা আহি পৰিছে, যাৰ মূল দিশসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
১. প্ৰতিনিধিত্বহীন নিৰাপত্তা পৰিষদ: বৰ্তমানৰ ৫ খন স্থায়ী সদস্য ৰাষ্ট্ৰই (P5) ১৯৪৫ চনৰ বিজয়ী শক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইয়াত সমগ্ৰ আফ্ৰিকা মহাদেশ, লেটিন আমেৰিকা আৰু এছিয়াৰ এক বৃহৎ অংশৰ কোনো স্থায়ী প্ৰতিনিধিত্ব নাই। ইয়াৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ গণতান্ত্ৰিক চৰিত্ৰ দুৰ্বল হৈ পৰিছে।
২. ভেটো ক্ষমতাৰ অপপ্ৰয়োগ: স্থায়ী সদস্য দেশ কেইখনে বিশ্বজনীন মানৱীয় সংকট বা যুদ্ধৰ সময়তো নিজৰ ব্যক্তিগত ভূ-ৰাজনৈতিক লাভালাভৰ বাবে 'ভেটো' ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ ফলত গুৰুত্বপূৰ্ণ শান্তি প্ৰক্ৰিয়াবোৰ স্থৱিৰ হৈ পৰে, যাৰ শেহতীয়া উদাহৰণ বিভিন্ন আঞ্চলিক যুদ্ধ আৰু সংঘাতসমূহৰ ক্ষেত্ৰত স্পষ্টকৈ দেখা গৈছে।
৩. বিত্তীয় নিৰ্ভৰশীলতা আৰু সংকট: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংস্কাৰৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল ইয়াৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থা। একাংশ ধনী দেশৰ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক বৰঙণিৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘ অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীল। ইয়াৰ ফলত সেই নিৰ্দিষ্ট দেশসমূহে নিজৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নীতি-নিৰ্দেশনাক প্ৰভাৱিত কৰাৰ সুযোগ পায়।
৪. প্ৰশাসনিক জটিলতা বা আমোলাতন্ত্ৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সচিবালয় আৰু ইয়াৰ অধীনস্থ সংস্থাসমূহৰ কাৰ্যপ্ৰণালী অত্যন্ত মন্থৰ আৰু জটিল। বহু ক্ষেত্ৰত একে ধৰণৰ কামৰ বাবে একাধিক বিভাগ থকাৰ বাবে ধন আৰু সময়ৰ অপচয় হয়।
সমালোচনা: যদিও সংস্কাৰৰ দাবী দীৰ্ঘদিনীয়া, তথাপিও বৰ্তমানৰ স্থায়ী সদস্য দেশসমূহৰ অনিচ্ছা আৰু ক্ষমতা এৰি নিদিয়াৰ প্ৰৱণতাৰ বাবেই কোনো ফলপ্ৰসূ পৰিৱৰ্তন সম্ভৱ হোৱা নাই। বিশ্বশান্তি অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘক শক্তিশালী কৰাৰ বাহিৰে মানৱজাতিৰ সন্মুখত আন বিকল্প নাই, আৰু তাৰ বাবে সংস্কাৰ অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৫: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ অধীনত 'শান্তি বিনিৰ্মাণ' বা 'শান্তি পুনৰ্গঠন' (Peace-building) ৰ ধাৰণাটো ব্যখ্যা কৰা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ: ১৯৯২ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰাক্তন সচিব প্ৰধান বুট্ৰোছ বুট্ৰোছ-ঘালীয়ে তেওঁৰ বিখ্যাত প্ৰতিবেদন "An Agenda for Peace" ত 'শান্তি বিনিৰ্মাণ' (Peace-building) ধাৰণাটো আনুষ্ঠানিকভাৱে উত্থাপন কৰিছিল। ই কেৱল চলি থকা যুদ্ধ এখন বন্ধ কৰাই নহয়, বৰং যুদ্ধোত্তৰ কালত সমাজ এখনত পুনৰ যাতে সংঘাতৰ সৃষ্টি নহয়, তাৰ বাবে এক স্থায়ী ভেটি নিৰ্মাণ কৰাক বুজায়।
শান্তি বিনিৰ্মাণৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. সংঘাতৰ মূল কাৰণসমূহ নিৰাময় কৰা: কেৱল সশস্ত্ৰ সংঘাত বন্ধ কৰিলেই শান্তি নাহে। সমাজত থকা অৰ্থনৈতিক বৈষম্য, সামাজিক অন্যায়, মানৱাধিকাৰ উলংঘন আৰু গোষ্ঠীগত বিদ্বেষ— যিবোৰৰ বাবে মূলতঃ যুদ্ধৰ সূচনা হয়, সেই কাৰণবোৰ চিনাক্ত কৰি স্থায়ী সমাধান কৰা ইয়াৰ প্ৰথম উদ্দেশ্য।
২. ৰাজনৈতিক আৰু আইনী প্ৰতিষ্ঠানৰ পুনৰুদ্ধাৰ: যুদ্ধবিধ্বস্ত দেশ এখনত ভাঙি পৰা প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাটোক পুনৰ থিয় কৰোৱা, এখন গণতান্ত্ৰিক সংবিধান ৰচনা কৰাত সহায় কৰা, এক নিৰপেক্ষ ন্যায়ালয় গঠন কৰা আৰু স্বচ্ছভাৱে নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাত সহায় কৰাটো ইয়াৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য্য।
৩. সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক পুনৰ্নিৰ্মাণ: যুদ্ধৰ ফলত ধ্বংস হোৱা চিকিৎসালয়, বিদ্যালয়, বাট-পথ আদি আন্তঃগাঁথনিসমূহ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা আৰু শৰণাৰ্থীসকলক নিজ গৃহলৈ ওভতাই আনি তেওঁলোকৰ সংস্থাপনৰ ব্যৱস্থা কৰা।
৪. সামৰিক বাহিনীৰ নিৰস্ত্ৰকৰণ আৰু পুনৰ্সংস্থাপন (DDR): যুদ্ধত লিপ্ত থকা বিদ্ৰোহী বা অনিয়মিত সশস্ত্ৰ গোটসমূহৰ হাতৰ পৰা অস্ত্ৰ কাঢ়ি লোৱা (Disarmament), তেওঁলোকৰ সংগঠন ভংগ কৰা (Demobilization) আৰু তেওঁলোকক অপৰাধৰ পথ এৰি স্বাভাৱিক সামাজিক তথা অৰ্থনৈতিক জীৱনলৈ ঘূৰাই অনা (Reintegration)।