অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: মধ্যযুগৰ ভাৰতীয় গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত কাৰিকৰী গোট বা 'Guilds' সমূহৰ এটা প্ৰধান কাৰ্য কি আছিল?
উত্তৰ: মধ্যযুগীয় গ্ৰাম্য সমাজত কাৰিকৰী গোটসমূহে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ গুণগত মানদণ্ড নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ লগতে স্থানীয় বজাৰত সেইবোৰৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব পালন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: মধ্যযুগত ভাৰতৰ গ্ৰাম্য সমাজলৈ নতুনকৈ অহা কাৰিকৰী বিদ্যা বা প্ৰযুক্তিৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: মধ্যযুগত পাৰস্যৰ পৰা অহা ‘ৰাহাট’ বা জলচক্ৰ (Persian Wheel) নামৰ উন্নত জলসিঞ্চন প্ৰযুক্তিৰ সম্প্ৰসাৰণে ভাৰতীয় কৃষিখণ্ডৰ লগতে গ্ৰাম্য কাৰিকৰী সমাজৰ সলনি ঘটাইছিল।
প্ৰশ্ন ৩: চুলতানী যুগত দিল্লীৰ শাসনভাৰ চম্ভালা একমাত্ৰ মহিলা শাসকগৰাকী কোন আছিল?
উত্তৰ: ত্ৰয়োদশ শতিকাত দিল্লী চুলতানিৰ সিংহাসনত বহা একমাত্ৰ আৰু প্ৰথমগৰাকী সাহসী মহিলা সম্ৰাঞ্জনী আছিল চুলতানা ৰাজিয়া (Razia Sultana)।
প্ৰশ্ন ৪: মোগল সাম্ৰাজ্যৰ কোনগৰাকী প্ৰভাৱশালী বেগমে নিজৰ নামত ৰাজকীয় ফৰমান (আদেশ) জাৰি কৰাৰ ক্ষমতা লাভ কৰিছিল?
উত্তৰ: সম্ৰাট জাহাংগীৰৰ পত্নী নুৰজাহানে মোগল শাসন ব্যৱস্থাত অভূতপূৰ্ব ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰি নিজৰ নামত ফৰমান জাৰি কৰাৰ অধিকাৰ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় ইতিহাসত ‘১৮ শতিকাৰ তৰ্ক’ (18th Century Debate) বুলিলে মূলতঃ কি বুজা যায়?
উত্তৰ: মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পৰৱৰ্তী কালছোৱাত ভাৰতৰ অৰ্থনীতি আৰু সমাজ ব্যৱস্থাত অৱক্ষয় নামি আহিছিল নে আঞ্চলিক পৰ্যায়ত নতুন সমৃদ্ধিৰ সূচনা হৈছিল, তাক লৈ বুৰঞ্জীবিদসকলৰ মাজত হোৱা মতভেদক ‘১৮ শতিকাৰ তৰ্ক’ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: মধ্যযুগীয় সমাজত জাতিপ্ৰথাৰ প্ৰসাৰে কৃষি কাৰ্যৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ: জাতিপ্ৰথাৰ প্ৰসাৰৰ ফলত সমাজত বিভিন্ন পেছাগত শ্ৰেণীৰ বিভাজন ঘটিছিল, যাৰ ফলত বিশেষ কিছুমান জাতি কেৱল পৰম্পৰাগত কাৰিকৰী আৰু কৃষি কাৰ্যৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে সাঙোৰ খাই পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭: মোগল যুগৰ অন্তেষপুৰ বা ‘হৰেম’ (Harem) ত থকা মহিলাসকলৰ অৰ্থনৈতিক স্বতন্ত্ৰতাৰ এটা উৎস উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: মোগল ৰাজপৰিয়ালৰ উচ্চপদস্থ মহিলাসকলে বিদেশী ব্যৱসায়ীসকলৰ সৈতে সামুদ্ৰিক বাণিজ্যত নিজস্ব ধন বিনিয়োগ কৰি ব্যৱসায়িক স্বতন্ত্ৰতা লাভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: ১৮ শতিকাৰ ভাৰতীয় অৰ্থনীতিক ‘অন্ধকাৰ যুগ’ (Dark Age) বুলি অভিহিত কৰা এজন প্ৰাচীন সজাতীয় বা ঔপনিবেশিক বুৰঞ্জীবিদৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ বুৰঞ্জীবিদ জেমচ মিল (James Mill) ৰ দৰে গৱেষকসকলে ১৮ শতিকাৰ ভাৰতক এক স্থবিৰ আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে বিপৰ্যস্ত অন্ধকাৰ যুগ হিচাপে দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: মধ্যযুগত ভক্তি আন্দোলনৰ কোনগৰাকী মহিলা সন্তই মেৱাৰৰ ৰাজকীয় সুখ-বিলাস ত্যাগ কৰি সমাজত এক সুকীয়া স্থান গঢ়িছিল?
উত্তৰ: কৃষ্ণপ্ৰেমত আত্মহাৰা ভক্তি যুগৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ মহিলা সন্ত তথা কবি মীৰাবািয়ে তদানীন্তন পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজৰ নীতি-নিয়মক প্ৰত্যাহ্বান জনাই এক সুকীয়া পৰিচয় গঢ়িছিল।
প্ৰশ্ন ১০: মধ্যযুগৰ ভাৰতীয় গ্ৰাম্য সমাজত ‘খুদ-কাস্ত’ (Khud-kasht) বুলি কাক জনা গৈছিল?
উত্তৰ: ‘খুদ-কাস্ত’ বুলিলে মধ্যযুগৰ গ্ৰাম্য সমাজৰ সেইসকল আবাসিক খেতিয়কক বুজোৱা হৈছিল, যিসকলে নিজৰ গাঁৱৰ মাটিতে বংশানুক্ৰমিকভাৱে স্থায়ী খেতি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: ১৮ শতিকাৰ অৰ্থনৈতিক বিশ্লেষণত ‘আঞ্চলিক বিকাশৰ ধাৰণা’ (Regional Prosperity) আগবঢ়োৱা এজন আধুনিক বুৰঞ্জীবিদৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বিখ্যাত বুৰঞ্জীবিদ মুজাফফৰ আলম (Muzaffar Alam)-এ ১৮ শতিকাৰ মোগল কেন্দ্ৰীয় শক্তিৰ অৱক্ষয় হ’লেও পঞ্জাৱ বা অৱধৰ দৰে আঞ্চলিক পৰ্যায়ত অৰ্থনৈতিক বিকাশ ঘটাৰ তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল।
প্ৰশ্ন ১২: মোগল স্থাপত্য আৰু সাহিত্যলৈ অৱদান আগবঢ়োৱা সম্ৰাট বাবৰৰ কন্যাগৰাকীৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: সম্ৰাট বাবৰৰ বিদুষী কন্যা গুলবদন বেগমে সাহিত্য জগতলৈ এক অমূল্য উপহাৰ স্বৰূপ ঐতিহাসিক গ্ৰন্থ ‘হুমায়ুননামা’ ৰচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: মধ্যযুগীয় গ্ৰাম্য ভাৰতত লোণ আৰু লো উৎপাদনৰ দৰে কাৰিকৰী কামত জড়িত থকা গোটসমূহৰ ওপৰত কোনে কৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল?
উত্তৰ: গ্ৰাম্য পৰ্যায়ৰ এনে কাৰিকৰী গোটসমূহৰ পৰা স্থানীয় জমিদাৰ বা ৰাজ্যৰ দ্বাৰা নিযুক্ত ‘আমিল’ বা কৰ সংগ্ৰহকাৰী বিষয়াসকলে শুল্ক আদায় কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: ১৮ শতিকাৰ অৰ্থনৈতিক তৰ্কৰ সন্দৰ্ভত ‘সাম্ৰাজ্যবাদী দৃষ্টিভংগী’ৰ মূল বক্তব্য কি আছিল?
উত্তৰ: সাম্ৰাজ্যবাদী দৃষ্টিভংগীৰ মতে, মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত ভাৰতত এক বৃহৎ অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক শূন্যতাৰ সৃষ্টি হৈছিল, যাক কেৱল ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰতিষ্ঠাইহে সুস্থিৰতা প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: মধ্যযুগীয় দক্ষিণ ভাৰতত ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক দিশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লোৱা মহিলাসকল সাধাৰণতে কি নামেৰে জনাজাত আছিল?
উত্তৰ: দক্ষিণ ভাৰতৰ নয়নমাৰ আৰু অলভাৰ সন্তসকলৰ ধাৰাত আণ্ডাল (Andal) ৰ দৰে মহিলা ভক্তসকলে ধৰ্মীয় জগতত পুৰুষৰ সমানেই মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: মধ্যযুগীয় ভাৰতত জাতিপ্ৰথাৰ সম্প্ৰসাৰণে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিলৈ কেনেধৰণৰ স্থবিৰতা আনিছিল?
উত্তৰ: জাতিপ্ৰথাৰ কটকটীয়া নিয়মে গ্ৰাম্য সমাজত জন্মৰ ভিত্তিত মানুহৰ পেছা নিৰ্ধাৰণ কৰি দিছিল। ইয়াৰ ফলত এজন কাৰিকৰে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি অন্য নতুন লাভজনক ব্যৱসায় বা বৃত্তিলৈ যোৱাৰ সুযোগ হেৰুৱাইছিল, যিয়ে অৰ্থনৈতিক গতিশীলতা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: মোগল যুগত কাপোৰ বোৱা বা বস্ত্ৰশিল্পৰ বিকাশত কাৰিকৰী গোটসমূহৰ কাৰ্যদক্ষতা কেনে আছিল?
উত্তৰ: মোগল ভাৰতত বস্ত্ৰশিল্পৰ সৈতে জড়িত কাৰিকৰী গোটসমূহে সূতা কটা, ৰং কৰা আৰু কাপোৰ বোৱাৰ বাবে এক সুক্ষ্ম শ্ৰম বিভাজন কৰি লৈছিল। তেওঁলোকৰ নিখুঁত কাৰিকৰী কৌশলৰ বাবেই মছলিন আৰু পাট-কাপোৰৰ দৰে ভাৰতীয় বস্ত্ৰই সমগ্ৰ বিশ্বৰ বজাৰতে সমাদৰ লাভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ৰাজনীতি আৰু শাসনকাৰ্যত চান্দ বিবি (Chand Bibi) ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: ১৬ শতিকাৰ শেষৰ ফালে চান্দ কবিয়ে আহমেদনগৰ আৰু বিজাপুৰৰ অভিভাৱক ৰাণী হিচাপে অনন্য বিক্ৰমেৰে শাসন চলাইছিল। বিশেষকৈ মোগল সম্ৰাট আকবৰৰ শক্তিশালী সৈন্য বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে আহমেদনগৰ দুৰ্গ ৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁ দেখুওৱা সামৰিক কৌশল বুৰঞ্জীত স্মৰণীয়।
প্ৰশ্ন ৪: ১৮ শতিকাৰ তৰ্কত বুৰঞ্জীবিদ সতীশ চন্দ্ৰৰ ‘অৰ্থনৈতিক সংকট’ (Economic Crisis) ৰ ধাৰণাটো কি আছিল?
উত্তৰ: বিশিষ্ট বুৰঞ্জীবিদ সতীশ চন্দ্ৰৰ মতে, মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ মূলতে আছিল এক গভীৰ ‘জাগীৰদাৰী সংকট’ (Jagirdari Crisis)। ৰাজহ উৎপাদনকাৰী ভূমিৰ নাটনি আৰু মনসবদাৰসকলৰ সংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে সাম্ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি ভাঙি পৰিছিল, যাৰ ফলস্বৰূপে কেন্দ্ৰীয় শাসন দুৰ্বল হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: মধ্যযুগীয় গ্ৰাম্য সমাজত অনা-কৃষিজীৱী কাৰিকৰ (Non-agrarian artisans) আৰু খেতিয়কৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক কেনে আছিল?
উত্তৰ: গাঁৱৰ কমাৰ, কুমাৰ, বাঢ়ৈ আদি কাৰিকৰসকলে কৃষকসকলক প্ৰয়োজনীয় সঁজুলি যোগান ধৰিছিল আৰু তাৰ বিনিময়ত কৃষকসকলে তেওঁলোকক উৎপাদিত শস্যৰ এটা অংশ দিছিল। এই বিনিময় প্ৰথা বা ‘যজমানী ব্যৱস্থা’ই (Jajmani System) গ্ৰাম্য সমাজখনক স্বাৱলম্বী কৰি ৰাখিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: মোগল সম্ৰাট শ্বাহজাহানৰ কন্যা জাহানাৰা বেগমৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ কেনে আছিল?
উত্তৰ: জাহানাৰা বেগম কেৱল অসীম ধন-সম্পত্তিৰে চহকীয়েই নাছিল, বৰং তেওঁ সুৰাট বন্দৰৰ পৰা হোৱা ব্যৱসায় নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। দিল্লীৰ বিখ্যাত ‘চান্দনী চক’ বজাৰৰ আৰ্হি তৈয়াৰ কৰাৰ লগতে কেইবাটাও ভব্য বাগিচা আৰু সৰাখনা নিৰ্মাণ কৰাই তেওঁ নিজৰ সাংস্কৃতিক ৰুচিবোধৰ পৰিচয় দিছিল।
প্ৰশ্ন ৭: ১৮ শতিকাক লৈ ‘সংশোধনবাদী বুৰঞ্জীবিদ’ (Revisionist Historians) সকলৰ দৃষ্টিভংগী পৰম্পৰাগত ধাৰণাতকৈ কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত বুৰঞ্জীবিদসকলে ১৮ শতিকাক মোগল পতনৰ বাবে সম্পূৰ্ণ বিশৃংখল যুগ বুলি ভাবিছিল। কিন্তু চন্দ্ৰশেখৰ বা চি. এ. বেইলী (C.A. Bayly) ৰ দৰে সংশোধনবাদীসকলে দেখুৱাইছে যে কেন্দ্ৰ ধ্বংস হ’লেও আঞ্চলিক পৰ্যায়ত বাণিজ্য, বেংকিং ব্যৱস্থা আৰু নতুন শাসকীয় শ্ৰেণীৰ বিকাশ অব্যাহত আছিল।
প্ৰশ্ন ৮: মধ্যযুগীয় সমাজত নিম্ন বৰ্গৰ মহিলাই অৰ্থনৈতিক উৎপাদনত কেনেধৰণৰ বৰঙণি আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: উচ্চ বৰ্গৰ মহিলাৰ দৰে ঘৰৰ ভিতৰতে আৱদ্ধ নাথাকি নিম্ন বৰ্গৰ মহিলাই পুৰুষৰ সমানে পথাৰৰ কাম, শস্য চপোৱা, সূতা কটা আৰু স্থানীয় বজাৰত মাটিৰ পাত্ৰ বা শাক-পাচলি বিক্ৰী কৰি গ্ৰাম্য পৰিয়ালৰ মূল আৰ্থিক ভেটি মজবুত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: চুলতানী যুগত কাৰিকৰী গোটসমূহৰ ওপৰত ৰাজ্য বা চুলতানৰ কেনেধৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণ আছিল?
উত্তৰ: চুলতানী যুগত, বিশেষকৈ আলাউদ্দিন খিলজীৰ বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ নীতিৰ সময়ত, চৰকাৰে কাৰিকৰ আৰু ব্যৱসায়ীসকলক কঠোৰভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল। ‘শ্বাহনা-ই-মণ্ডী’ (Shahna-i-Mandi) নামৰ বিষয়াৰ জৰিয়তে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ যোগান আৰু মূল্য সঠিককৈ ৰখাটো বাধ্যকৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০: মোগল ৰাজদৰবাৰৰ ৰাজনীতি আৰু কূটনীতি চম্ভালিবলৈ উচ্চবংশীয় মহিলাসকলক কিদৰে প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: মোগল বংশৰ কন্যাক সৰুৰে পৰাই অতি উচ্চ শিক্ষা, একাধিক ভাষা (যেনে পাৰ্চী, তুৰ্কী), ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ জ্ঞান দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকে অন্তেষপুৰৰ পৰাই অতি চাতুৰ্যৰে উত্তৰাধিকাৰীৰ যুদ্ধ বা কূটনৈতিক চুক্তিসমূহ পৰিচালনা কৰিব পাৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: ১৮ শতিকাৰ অৰ্থনৈতিক বিশ্লেষণৰ ক্ষেত্ৰত বুৰঞ্জীবিদ ইৰফান হাবিবৰ ‘কৃষক বিদ্ৰোহ’ (Agrarian Crisis) ৰ তত্ত্বটো কি?
উত্তৰ: ইৰফান হাবিবৰ মতে, মোগল মনসবদাৰী ব্যৱস্থাত বিষয়া সলনিৰ প্ৰথা থকা বাবে তেওঁলোকে নিজৰ কাৰ্যকালৰ ভিতৰতে কৃষকৰ ওপৰত অত্যধিক কৰৰ বোজা জাপি দিছিল। এই চৰম শোষণে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি ধ্বংস কৰিছিল আৰু কৃষকসকলক বিদ্ৰোহ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল, যিয়ে সাম্ৰাজ্যৰ পতন মাতি আনিছিল।
প্ৰশ্ন ১২: মধ্যযুগত নতুনকৈ গঢ়ি উঠা পেছাগত জাতিসমূহৰ (Jatis) উত্থানে সামগ্ৰিক সমাজত কি পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰ: বাণিজ্য আৰু নগৰীকৰণৰ ফলত বহু নতুন কাৰিকৰী কৌশলৰ জন্ম হৈছিল, যাৰ ফলত পৰম্পৰাগত চাৰি বৰ্ণৰ বাহিৰেও কেইবাটাও উপজাতি বা নতুন জাতিৰ সৃষ্টি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত সামাজিক গাঁথনি জটিল হৈ পৰিছিল যদিও সমাজত বৃত্তিমুখী কৰ্ম সংস্কৃতিৰ এক নতুন পৰিৱেশ গঢ়ি উঠিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: সম্ৰাট আকবৰৰ পত্নী মৰিয়ম-উজ-জমানী (হীৰ কুঁৱৰী) ৰ ব্যৱসায়িক কুশলতাৰ বিষয়ে কি জানা?
উত্তৰ: মৰিয়ম-উজ-জমানী মোগল ইতিহাসৰ অন্যতম সফল মহিলা ব্যৱসায়ী আছিল। তেওঁৰ নিজস্ব বিশাল মালবাহী জাহাজ আছিল, যাৰ নাম আছিল ‘ৰহিমী’। এই জাহাৰেৰে মক্কাৰ তীৰ্থযাত্ৰী কঢ়িওৱাৰ উপৰিও লোহিত সাগৰৰ অঞ্চলত বৃহৎ পৰিমাণৰ মচলা আৰু বস্ত্ৰৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য চলোৱা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: ১৮ শতিকাৰ অৰ্থনৈতিক তৰ্কত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ভূমিকাক ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী বুৰঞ্জীবিদসকলে কেনেকৈ সমালোচনা কৰিছে?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী বুৰঞ্জীবিদসকলৰ মতে, ১৮ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতৰ থলুৱা উন্নত অৰ্থনীতি আৰু গ্ৰাম্য শিল্পক ধ্বংস কৰিছিল। ‘ধনৰ নিষ্কাশন’ (Drain of Wealth) নীতিৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ সঁচাকৈ থকা অৰ্থনৈতিক স্বতন্ত্ৰতা কাঢ়ি নি ইয়াক কেৱল ব্ৰিটেইনৰ কেঁচা সামগ্ৰী যোগানকাৰী উপনিৱেশলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় সমাজত ধৰ্মীয় সংস্কাৰক হিচাপে দক্ষিণ ভাৰতৰ মহিলা সন্তসকলৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰ: দক্ষিণ ভাৰতৰ ভক্তি আন্দোলনৰ কালছোৱাত মহিলা সন্তসকলে সমাজত প্ৰচলিত লিংগবৈষম্য আৰু জাতিভেদ প্ৰথাক তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁলোকে নিজৰ ভক্তিমূলক গীত আৰু কবিতাৰ জৰিয়তে ঈশ্বৰৰ ওচৰত সকলো মানুহ, বিশেষকৈ নাৰী সমাজ যে সমান, সেই বাৰ্তা প্ৰসাৰ কৰি সমাজত এক বৈপ্লৱিক জাগৰণ আনিছিল।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: মধ্যযুগীয় ভাৰতত জাতিপ্ৰথাৰ সম্প্ৰসাৰণে গ্ৰাম্য কাৰিকৰী গোটসমূহৰ (Artisan Groups) গঠন আৰু বিকাশ কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছিল? বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ:মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় গ্ৰাম্য সমাজৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক গাঁথনি নিৰ্ধাৰণ কৰাত জাতিপ্ৰথা আৰু কাৰিকৰী গোটসমূহৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল। ইয়াৰ প্ৰভাৱক তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:
বৃত্তিগত শ্ৰেণীবিভাজন আৰু নতুন ‘জাতি’ৰ উত্থান: মধ্যযুগত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ প্ৰসাৰৰ লগে লগে বিভিন্ন নতুন কাৰিকৰী কৌশলৰ (যেনে উন্নত বস্ত্ৰশিল্প, ধাতুৰ কাম, চৰ্মশিল্প আদি) বিকাশ ঘটে। জাতিপ্ৰথাৰ কঠোৰতাৰ বাবে এই সুকীয়া কাৰিকৰী বৃত্তিসমূহ বংশানুক্ৰমিক হৈ পৰে আৰু ক্ৰমান্বয়ে একো একোটা নতুন উপজাতি বা ‘জাতি’ (Jati) হিচাপে সমাজত আত্মপ্ৰকাশ কৰে।
কাৰিকৰী গোট বা Guilds ৰ সুৰক্ষা: সমাজত জাতিপ্ৰথাৰ সম্প্ৰসাৰণে কাৰিকৰী গোটসমূহক এক সুকীয়া পৰিচয় দিছিল। এই গোটসমূহে নিজৰ জাতিগত নিয়মৰ ভিতৰত থাকি শিল্প উৎপাদনৰ গোপন কৌশলসমূহ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ সুৰক্ষিতভাৱে হস্তান্তৰ কৰিব পাৰিছিল।
সামাজিক স্তৰীকৰণ আৰু বৈষম্য: কাৰিকৰী গোটসমূহৰ বিকাশ ঘটিলেও জাতিপ্ৰথাই তেওঁলোকৰ মাজত উচ্চ-নীচৰ প্ৰভেদ আনি দিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, সোণ-ৰূপ বা ধাতুৰ কাম কৰা কাৰিকৰসকলক সমাজত যি স্থান দিয়া হৈছিল, চৰ্মশিল্প বা চাফাই কাৰ্যৰ সৈতে জড়িত কাৰিকৰী গোটসমূহক ‘অস্পৃশ্য’ বা নিম্ন শ্ৰেণীৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
আৰ্থিক স্বতন্ত্ৰতাৰ অভাৱ: জাতিপ্ৰথাৰ আৱদ্ধতাৰ বাবে এজন দক্ষ কাৰিকৰে গুণগত যোগ্যতা থকাৰ পিছতো নিজৰ পৰম্পৰাগত পেছা সলনি কৰি অন্য লাভজনক বৃত্ত আকোৱালি ল’ব নোৱাৰিছিল, যিয়ে গ্ৰাম্য সমাজত সামাজিক গতিশীলতা (Social Mobility) স্তব্ধ কৰি তুলিছিল।
প্ৰশ্ন ২: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ ৰাজনীতি আৰু শাসন ব্যৱস্থাত উচ্চবংশীয় মহিলাসকলৰ সক্ৰিয় ভূমিকাৰ বিষয়ে এটি সমালোচনা থকা আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় সমাজখন মূলতঃ পুৰুষতান্ত্ৰিক আছিল যদিও ৰাজপৰিয়াল আৰু উচ্চবংশীয় মহিলাসকলে পৰ্দা প্ৰথাৰ অন্তৰালৰ পৰাই শাসন ব্যৱস্থা আৰু ৰাজনীতিৰ গতিপথ নিৰ্ধাৰণ কৰাত অভূতপূৰ্ব ভূমিকা পালন কৰিছিল।
প্ৰত্যক্ষ শাসন আৰু সামৰিক নেতৃত্ব: ত্ৰয়োদশ শতিকাত চুলতানা ৰাজিয়াই পুৰুষৰ পোছাক পৰিধান কৰি দৰবাৰ পৰিচালনা কৰা আৰু যুদ্ধক্ষেত্ৰত সৈন্যক নেতৃত্ব দিয়া কাৰ্যই প্ৰমাণ কৰে যে নাৰী নেতৃত্বক সম্পূৰ্ণ নস্যাৎ কৰিব পৰা নগৈছিল। একেদৰে ১৬ শতিকাৰ শেষৰফালে চান্দ বিবিৰ দৰে দক্ষ মহিলাই দাক্ষিণাত্যৰ আহমেদনগৰক মোগল আক্ৰমণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ সামৰিক কূটনীতিৰ আশ্ৰয় লৈছিল।
মোগল অন্তেষপুৰ বা ‘হৰেম’ৰ ৰাজনৈতিক কেন্দ্ৰবিন্দু: মোগল যুগত ৰাজকীয় মহিলাসকলৰ প্ৰভাৱ চৰম পৰ্যায় পাইছিল। সম্ৰাট জাহাংগীৰৰ শাসনকালত পত্নী নুৰজাহানে ‘জুন্টা’ (Junta) নামৰ এটা শক্তিশালী গোট গঠন কৰি ৰাজ্যৰ প্ৰধান সিদ্ধান্তসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। আনকি তেওঁৰ নামত মুদ্ৰা আৰু ৰাজকীয় আদেশ (ফৰমান) জাৰি কৰা হৈছিল।
কূটনৈতিক মধ্যস্থতা আৰু বুদ্ধিমত্তা: সম্ৰাট শ্বাহজাহানৰ কন্যা জাহানাৰা বেগমে মোগল ৰাজপৰিয়ালৰ উত্তৰাধিকাৰী যুদ্ধৰ সময়ত ভাতৃসকলৰ মাজত মধ্যস্থতা কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁ বিদেশী দূত আৰু বেপাৰীসকলৰ সৈতেও কূটনৈতিক সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিছিল।
সমালোচনা: অৱশ্যে এই ৰাজনৈতিক ক্ষমতা কেৱল উচ্চবংশীয় বা ৰাজপ্ৰসাদৰ অভিজাত মহিলাসকলৰ মাজতেই আৱদ্ধ আছিল। সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ মহিলাসকলে এই ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ কোনো সুবিধা পোৱা নাছিল আৰু তেওঁলোক সমাজত অবদমিত হৈয়েই আছিল।
প্ৰশ্ন ৩: মধ্যযুগীয় ভাৰতত সাধাৰণ বা নিম্ন শ্ৰেণীৰ মহিলাসকলৰ সামাজিক স্থান আৰু অৰ্থনৈতিক বৰঙণিৰ মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ ইতিহাসত ৰাজকুঁৱৰী বা বেগমসকলৰ দৰে সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ মহিলাসকলৰ জীৱন আড়ম্বৰপূৰ্ণ নাছিল। কিন্তু দেশৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক উৎপাদন আৰু সামাজিক স্থিৰতা ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ ভূমিকা আছিল অপৰিসীম।
কৃষি কাৰ্যত অপৰিহাৰ্য অংশগ্ৰহণ: গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত নিম্ন বৰ্গৰ মহিলাই পুৰুষৰ সমানেই কাম কৰিছিল। পথাৰৰ মাটি প্ৰস্তুত কৰা, বীজ সিঁচা, শস্য চপোৱা, আৰু ধান বনা আদি সকলোবোৰ কামতে মহিলাৰ শ্ৰম জৰুৰী আছিল। তেওঁলোক অবিহনে কৃষিকাৰ্য অসম্পূৰ্ণ আছিল।
ঘৰুৱা শিল্প আৰু বাণিজ্য: বস্ত্ৰশিল্পৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাৰম্ভিক কাম অৰ্থাৎ কপাহৰ পৰা সূতা কটা কাৰ্যটো মূলতঃ মহিলাসকলে ঘৰতে বহি কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও কুমাৰৰ শালত মাটিৰ পাত্ৰ তৈয়াৰ কৰা বা স্থানীয় বজাৰত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ দৰে কামবোৰো সাধাৰণ মহিলাই পৰিচালনা কৰিছিল।
কঠোৰ সামাজিক বাধা-নিষেধ: অৰ্থনৈতিক বৰঙণি থকাৰ পিছতো সমাজত তেওঁলোকৰ স্থান আছিল অতি নিম্ন। বাল্যবিবাহ, বহুবিবাহ আৰু ঘোৰ পুৰুষতান্ত্ৰিক নীতিৰ বাবে তেওঁলোক সদায় পুৰুষৰ অধীন হৈ থাকিবলগীয়া হৈছিল। উচ্চ বৰ্গৰ দৰে তেওঁলোকৰ শিক্ষাৰ কোনো অধিকাৰ নাছিল।
ভক্তি আন্দোলনৰ জৰিয়তে মুক্তিৰ প্ৰয়াস: সমাজৰ এই নিষ্পেষণৰ মাজতে ভক্তি আন্দোলনৰ সময়ত একাংশ মহিলাই ধৰ্মীয় পথ লৈ নিজৰ সামাজিক পৰিচয় দাঙি ধৰিছিল। অব্ৰাহ্মণ্যবাদী ধাৰাটোৱে নিম্ন বৰ্গৰ মহিলাসকলক আধ্যাত্মিক জগতত এক সন্মাজনক স্থান প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ‘১৮ শতিকাৰ অৰ্থনৈতিক তৰ্ক’ (18th Century Debate) বুলিলে কি বুজা? এই সন্দৰ্ভত ‘অৱক্ষয়ৰ তত্ত্ব’ (Theory of Decline) ৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰ: ১৭০৭ চনত মোগল সম্ৰাট ঔৰংজেৱৰ মৃত্যুৰ পিছৰ পৰা ১৭৫৭ চনত পলাচী যুদ্ধৰ জৰিয়তে ব্ৰিটিছ শাসনৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ মাজৰ সময়ছোৱাক বুৰঞ্জীত ‘১৮ শতিকা’ বুলি ধৰা হয়। এই কালছোৱাত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা কেনে আছিল, তাক লৈ আধুনিক বুৰঞ্জীবিদসকলৰ মাজত হোৱা তীব্ৰ মতভেদকে ‘১৮ শতিকাৰ তৰ্ক’ বোলা হয়।
এই তৰ্কৰ এটা মুখ্য ধাৰা হৈছে ‘অৱক্ষয়ৰ তত্ত্ব’ (Theory of Decline):
কেন্দ্ৰীয় ক্ষমতাৰ খহনীয়া আৰু অৰ্থনৈতিক বিশৃংখলতা: এই তত্ত্বৰ সমৰ্থকসকল (মূলতঃ ঔপনিবেশিক বুৰঞ্জীবিদ জেমচ মিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ যদুনাথ চৰকাৰ, সতীশ চন্দ্ৰ আদি) ৰ মতে, মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ লগে লগে সমগ্ৰ ভাৰততে এক ভয়াৱহ ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক অৰাজকতাৰ সৃষ্টি হৈছিল।
জাগীৰদাৰী আৰু কৃষক সংকট: বুৰঞ্জীবিদ ইৰফান হাবিবৰ মতে, মোগল মনসবদাৰী ব্যৱস্থাৰ বিজুতিৰ বাবে কৃষকসকলৰ ওপৰত কৰৰ বোজা অত্যাধিক বৃদ্ধি পাইছিল। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি ভাঙি পৰে আৰু সমগ্ৰ দেশতে কৃষক বিদ্ৰোহ (যেনে জাট, সতনামী, মাৰাঠা বিদ্ৰোহ) গঢ়ি উঠে, যিয়ে সাম্ৰাজ্যিক বাণিজ্য আৰু উৎপাদন ব্যৱস্থা ধ্বংস কৰে।
বাণিজ্যৰ স্থবিৰতা: এই ধাৰণা অনুসায়ী, মোগল কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসন দুৰ্বল হোৱাৰ বাবে আন্তঃআঞ্চলিক বাণিজ্য পথসমূহ অসুৰক্ষিত হৈ পৰিছিল, বিদেশী আক্ৰমণকাৰী (যেনে নাদিৰ শ্বাহ) ৰ লুন্ঠনে অৰ্থনীতিৰ কঁকাল ভাঙি দিছিল আৰু দেশখন এক ‘অন্ধকাৰ যুগ’ (Dark Age) লৈ গতি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ১৮ শতিকাৰ অৰ্থনৈতিক বিশ্লেষণৰ ক্ষেত্ৰত ‘সংশোধনবাদী বুৰঞ্জীবিদ’ (Revisionist Historians) সকলৰ ‘আঞ্চলিক সমৃদ্ধিৰ ধাৰণা’ (Regional Prosperity) আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৮ শতিকাৰ অৰ্থনীতিক কেৱল অৱক্ষয় বা অন্ধকাৰ যুগ বুলি মানি লবলৈ অস্বীকাৰ কৰা আধুনিক বুৰঞ্জীবিদসকলক ‘সংশোধনবাদী’ (Revisionists) বুলি জনা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত চি. এ. বেইলী (C.A. Bayly), মুজাফফৰ আলম, আৰু বাৰ্টন ষ্টেইন আদি প্ৰধান। তেওঁলোকৰ ‘আঞ্চলিক সমৃদ্ধিৰ ধাৰণা’ৰ মূল দিশসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
কেন্দ্ৰৰ পতন, অঞ্চলৰ উত্থান: সংশোধনবাদীসকলৰ মতে, দিল্লীৰ কেন্দ্ৰীয় মোগল শক্তি দুৰ্বল হৈছিল ঠিকেই, কিন্তু তাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে সমগ্ৰ ভাৰতৰে অৰ্থনীতি ধ্বংস হৈছিল। বৰঞ্চ অৱধ, পঞ্জাৱ, বংগ, হায়দৰাবাদ আৰু মাৰাঠা শাসিত আঞ্চলিক ৰাজ্যসমূহত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ অতি তীব্ৰতৰ হৈছিল।
কৃষি আৰু বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ: মুজাফফৰ আলমে দেখুৱাইছে যে ১৮ শতিকাত অৱধ আৰু পঞ্জাৱৰ দৰে অঞ্চলত নতুন কৃষিভূমিৰ পত্তন হৈছিল আৰু জমিদাৰসকলে স্থানীয় উৎপাদন বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল। কেন্দ্ৰীয় কৰৰ বোজা কমি যোৱাৰ বাবে আঞ্চলিক পৰ্যায়ত ধনৰ প্ৰচলন বৃদ্ধি পাইছিল।
থলুৱা বেংকিং আৰু ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীৰ সক্ৰিয়তা: এই সময়ছোৱাত ভাৰতীয় ব্যৱসায়ী আৰু বেংকাৰসকল (যেনে বংগৰ ‘জগত শেঠ’) অতি শক্তিশালী হৈ পৰিছিল। তেওঁলোকে আঞ্চলিক শাসকসকলক ঋণ দিয়াৰ লগতে সমগ্ৰ দেশতে ‘হুণ্ডী’ (Hundi) ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে বাণিজ্য সুকলমে চলাই নিছিল।
সামৰণি: গতিকে, সংশোধনবাদীসকলৰ মতে ১৮ শতিকাটো অৰ্থনৈতিক পতনৰ যুগ নাছিল, বৰং ই আছিল মোগল বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ফলত গঢ়ি উঠা এক গতিশীল আৰু ৰূপান্তৰৰ যুগ (Period of Transition)।