​এই পাঠটিত দক্ষিণ এছিয়াৰ চাৰিখন প্ৰধান ৰাষ্ট্ৰৰ ৰাজনৈতিক উত্থান-পতন আৰু শাসন প্ৰণালী আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত নেপালৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ অন্তত ৰাজতন্ত্ৰৰ অৱসান আৰু ফেডাৰেল গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠা, পাকিস্তানৰ ৰাজনীতিত সেনা বাহিনীৰ অত্যধিক প্ৰভাৱ আৰু ধৰ্মীয় উগ্ৰপন্থীৰ বাবে অহা নিৰন্তৰ ৰাজনৈতিক সুস্থিৰতাহীনতা, বাংলাদেশৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ আদৰ্শৰ বিপৰীতে ধৰ্মীয় মৌলবাদৰ উত্থান আৰু গণতান্ত্ৰিক সংকট, আৰু শ্ৰীলংকাৰ ‘কাৰ্যবাহী ৰাষ্ট্ৰপতিত্ব’ ব্যৱস্থাৰ স্বেচ্ছাচাৰিতা তথা ভুল চৰকাৰী নীতিৰ বাবে ২০২২ চনত হোৱা চৰম অৰ্থনৈতিক আৰু সাংবিধানিক দুৰ্যোগৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে আলোকপাত কৰা হৈছে। চমু থূলমূল কৈ, ই সমগ্ৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ গণতন্ত্ৰৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহক প্ৰতিফলিত কৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: নেপালে কোনটো ঐতিহাসিক বৰ্ষত নিজৰ পুৰণি ৰাজতন্ত্ৰক সম্পূৰ্ণৰূপে বিদায় দি গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল? 

উত্তৰ: ২০০৮ চনৰ ২৮ মে'ত নেপালৰ সংবিধান সভাই দেশখনক এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ফেডাৰেল গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য হিচাপে ঘোষণা কৰে আৰু শতিকা পুৰণি ৰাজতন্ত্ৰৰ অন্ত পেলায়।

প্ৰশ্ন ২: পাকিস্তানৰ ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সামৰিক শাসন প্ৰৱৰ্তন কৰা সেনা প্ৰধানগৰাকীৰ নাম কি আছিল? 

উত্তৰ: ১৯৫৮ চনত ৰাষ্ট্ৰপতি ইচকন্দৰ মিৰ্জাই সংবিধান বাতিল কৰাৰ পিছত ফিল্ড মাৰ্শ্বাল আইয়ুব খানে পাকিস্তানৰ প্ৰথম সামৰিক একনায়কত্ববাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: কোনটো ঐতিহাসিক চুক্তিৰ মাধ্যমেৰে ১৯৭১ চনত বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা যুদ্ধৰ আনুষ্ঠানিক সামৰণি পৰিছিল? 

উত্তৰ: ১৯৭১ চনৰ ১৬ ডিচেম্বৰত ঢাকাৰ ৰেচকোৰ্চ ময়দানত পাকিস্তান সেনাই ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ যৌথ কমাণ্ডৰ ওচৰত নিঃচৰ্তভাৱে কৰা আত্মসমৰ্পণ দলিলৰ (Instrument of Surrender) স্বাক্ষৰৰ জৰিয়তে বাংলাদেশৰ জন্ম নিশ্চিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ২০২২ চনত শ্ৰীলংকাত সৃষ্টি হোৱা তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ বাবে মূলতঃ কোনটো বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ নাটনি জগৰীয়া আছিল?

উত্তৰ: বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল (Foreign Exchange Reserves) শূন্য হোৱাৰ ফলত শ্ৰীলংকাই ইন্ধন, ঔষধ আৰু খাদ্যৰ দৰে জৰুৰী সামগ্ৰী আমদানি কৰিব নোৱাৰা এক চৰম সংকটত পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: নেপালৰ গণতান্ত্ৰিক আন্দোলনত সক্ৰিয় ভূমিকা লোৱা 'SPA' ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি আছিল? 

উত্তৰ: SPA-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হ’ল 'Seven Party Alliance' (সাত দলীয় মিত্ৰজোঁট), যিয়ে ২০০৬ চনত ৰজা জ্ঞানেন্দ্ৰৰ একচেত্ৰী শাসনৰ বিৰুদ্ধে ঐতিহাসিক গণ-আন্দোলনৰ নেতৃত্ব দিছিল।

প্ৰশ্ন ৬: পাকিস্তানত ৰাজনৈতিক সুস্থিৰতা লাভ নকৰাৰ বাবে তাত সঘনে ব্যৱহৃত 'Deep State' ধাৰণাটোৱে কাক বুজায়? 

উত্তৰ: পাকিস্তানৰ ৰাজনীতি আৰু শাসন ব্যৱস্থাক নেপথ্যৰ পৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা সামৰিক বাহিনী (Military) আৰু চোৰাংচোৱা সংস্থা ISI-ৰ অনানুষ্ঠানিক শক্তিশালী গোটটোক বুজায়।

প্ৰশ্ন ৭: ১৯৭৫ চনত বাংলাদেশৰ সামৰিক অভ্যুত্থানত নিহত হোৱা, দেশখনৰ ‘ৰাষ্ট্ৰপিতা’ বুলি অভিহিত কৰা নেতাগৰাকী কোন আছিল? 

উত্তৰ: বাংলাদেশৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি তথা 'বংগবন্ধু' শ্বেখ মজিবুৰ ৰহমানক ১৯৭৫ চনৰ ১৫ আগষ্টত এক সামৰিক অভ্যুত্থানৰ জৰিয়তে পৰিয়ালসহ হত্যা কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৮: শ্ৰীলংকাৰ গৃহযুদ্ধৰ অন্ত পেলাই ২০০৯ চনত এলানি সামৰিক অভিযান চলোৱা ৰাষ্ট্ৰপতিগৰাকী কোন আছিল? 

উত্তৰ: তদানীন্তন শ্ৰীলংকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি মহিন্দা ৰাজপাকছেৰ নেতৃত্বত উগ্ৰপন্থী সংগঠন LTTE-ক সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাস্ত কৰি গৃহযুদ্ধৰ অৱসান ঘটোৱা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৯: নেপালৰ অন্তৱৰ্তীকালীন সংবিধানে ধৰ্মীয় ভিত্তিত দেশখনক কি স্বৰূপ দিছিল? 

উত্তৰ: নেপালে তাহানিৰ একমাত্ৰ 'হিন্দু ৰাষ্ট্ৰ'ৰ পৰিচয় সলনি কৰি নিজকে এখন 'ধৰ্মনিৰপেক্ষ' (Secular) ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ঘোষণা কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: পাকিস্তানৰ কোনগৰাকী প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিজৰ ৫ বছৰীয়া কাৰ্যকাল সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল? 

উত্তৰ: পাকিস্তানৰ ইতিহাসত আজিলৈকে কোনো এজন প্ৰধানমন্ত্ৰীয়েই নিজৰ ৫ বছৰীয়া কাৰ্যকাল সম্পূৰ্ণ কৰিব পৰা নাই; সদায় সামৰিক হস্তক্ষেপ বা আদালতৰ ৰায়ৰ দ্বাৰা তেওঁলোক অপসাৰিত হৈছে।

প্ৰশ্ন ১১: বাংলাদেশে কোনটো সাংবিধানিক সংশোধনীৰ জৰিয়তে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাক পুনৰ সংস্থাপন কৰিছিল? 

উত্তৰ: ২০১১ চনৰ পঞ্চদশ (15th) সাংবিধানিক সংশোধনীৰ জৰিয়তে বাংলাদেশৰ সংবিধানে ১৯৭২ চনৰ মূল ধৰ্মনিৰপেক্ষ চৰিত্ৰটো ঘূৰাই আনিছিল, যদিও ইছলামক ৰাষ্ট্ৰধৰ্ম হিচাপে বাহাল ৰখা হৈছে।

প্ৰশ্ন ১২: শ্ৰীলংকাত মূলতঃ কোন দুটা জনগোষ্ঠীৰ মাজত দীৰ্ঘদিনীয়া জাতিগত সংঘাত চলিছিল? 

উত্তৰ: সংখ্যাগৰিষ্ঠ সিংহলী (Sinhalese) আৰু সংখ্যালঘু তামিল (Tamil) জনগোষ্ঠীৰ মাজত অধিকাৰ আৰু স্বায়ত্তশাসনক কেন্দ্ৰ কৰি সংঘাত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: নেপালত মাওবাদীসকলে বহুবছৰীয়া সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম ত্যাগ কৰি মূলসুঁতিৰ ৰাজনীতিলৈ অহাৰ মূল চুক্তিখন কি আছিল?

 উত্তৰ: ২০০৬ চনত স্বাক্ষৰিত হোৱা 'বিস্তৃত শান্তি বুজাবুজি চুক্তি' (Comprehensive Peace Accord)।

প্ৰশ্ন ১৪: পাকিস্তান পিপলছ পাৰ্টি (PPP) ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক তথা পাকিস্তানৰ সামৰিক একনায়কত্ববাদৰ বলি হোৱা নেতাগৰাকী কোন আছিল? 

উত্তৰ: জুলফিFieldকাৰ আলী ভূট্টো, যাক ১৯৭৯ চনত সামৰিক শাসক জেনেৰেল জিয়া-উল-হকৰ শাসনকালত ফাঁচি দিয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: বৰ্তমান বাংলাদেশত ধৰ্মীয় মৌলবাদৰ উত্থানৰ বাবে কোনটো নিষিদ্ধ উগ্ৰপন্থী গোটক সঘনে জগৰীয়া কৰা হয়? 

উত্তৰ: জামাত-উল-মুজাহিদীন বাংলাদেশ (JMB) আৰু আনুষংগিক চৰমপন্থী সংগঠনসমূহ।

১৫ টা চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: নেপালৰ ৰাজনৈতিক উত্তৰণত ‘সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ’ আৰু ‘পূৰ্ণ গণতন্ত্ৰ’ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি আছিল? 

উত্তৰ: ১৯৯০ চনৰ পৰা ২০০২ চনলৈ নেপালত সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ আছিল, য’ত ৰজা ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আছিল আৰু সংসদ আছিল জনপ্ৰতিনিধিৰ। কিন্তু ২০০৮ চনৰ পিছত পূৰ্ণ গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাত ৰাজপদ সম্পূৰ্ণ বিলুপ্ত কৰি শাসনৰ সকলো ক্ষমতা জনসাধাৰণে নিৰ্বাচিত কৰা প্ৰতিনিধিৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ২: পাকিস্তানত গণতন্ত্ৰ দুৰ্বল হোৱাৰ অন্তৰালত থকা দুটা মুখ্য সামাজিক-ৰাজনৈতিক কাৰক উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: 

ক) ভূমি অধিকাৰী অভিজাত শ্ৰেণী (Landowning Aristocracy) আৰু ধৰ্মীয় নেতাসকলৰ অতিমাত্ৰা প্ৰভাৱ। 

খ) ভাৰতৰ সৈতে থকা নিৰন্তৰ সীমা সংঘাতক দেখুৱাই সামৰিক বাহিনীয়ে দেশৰ নিৰাপত্তাৰ অজুহাতত নিজৰ আধিপত্য বজাই ৰখাৰ সুযোগ পায়।

প্ৰশ্ন ৩: বাংলাদেশত গণতন্ত্ৰৰ স্থিৰতা লাভৰ ক্ষেত্ৰত 'তত্ত্বাৱধায়ক চৰকাৰ' (Caretaker Government) ব্যৱস্থাটোৰ ভূমিকা কি আছিল? 

উত্তৰ: নিৰপেক্ষ আৰু মুক্ত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰিবলৈ ১৯৯৬ চনত এই ব্যৱস্থা সংবিধানে স্বীকৃতি দিছিল, য’ত নিৰ্বাচনৰ সময়ত অৰাজনৈতিক তত্ত্বাৱধায়ক চৰকাৰে শাসনভাৰ লৈছিল। ২০১১ চনত এই ব্যৱস্থা বাতিল কৰাৰ পিছৰে পৰা বাংলাদেশৰ নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থা আৰু গণতন্ত্ৰৰ পবিত্ৰতাক লৈ তীব্ৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈ আহিছে।

প্ৰশ্ন ৪: শ্ৰীলংকাৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনীতি কেনেকৈ 'ঋণৰ ফান্দত' (Debt Trap) পৰিছিল? 

উত্তৰ: শ্ৰীলংকাই ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধি নকৰি বিদেশী উৎস (বিশেষকৈ চীন) ৰ পৰা উচ্চ সুতৰ হাৰত হিলদল ভাঙি ঋণ লৈ অনাদায়ক প্ৰকল্প (যেনে- হাম্বানটোটা বন্দৰ) নিৰ্মাণ কৰিছিল। পৰিশোধৰ ক্ষমতা নোহোৱাত দেশখনে সাৰ্বভৌম ঋণ পৰিশোধত ব্যৰ্থ (Default) বুলি ঘোষণা কৰিবলগীয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৫: নেপালৰ ৰাজনীতিত দীৰ্ঘদিন ধৰি ভাৰত আৰু চীনৰ প্ৰভাৱক লৈ কি ধৰণৰ কূটনৈতিক মেৰুকৰণ দেখা যায়? 

উত্তৰ: ভৌগোলিকভাৱে আৱদ্ধ (Landlocked) নেপালে পৰম্পৰাগতভাৱে অৰ্থনীতি আৰু যাতায়াতৰ বাবে ভাৰতৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়। কিন্তু নেপালৰ কমিউনিষ্ট শক্তিসমূহে নিজৰ ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থত আৰু ভাৰতৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমাবলৈ চীনৰ 'Belt and Road Initiative' (BRI) ৰ দৰে প্ৰকল্পক আদৰি লৈ কূটনৈতিক সমতা ৰক্ষা কৰিব খোজে।

প্ৰশ্ন ৬: পাকিস্তানত জেনেৰেল পাৰভেজ মুশ্বাৰফৰ শাসনকালৰ (১৯৯৯-২০০৮) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য কি আছিল? 

উত্তৰ: 

ক) তেওঁ কাৰ্গিল যুদ্ধৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত এটা গণতান্ত্ৰিকভাৱে নিৰ্বাচিত চৰকাৰক (নৱাজ শ্বৰীফ) অপসাৰণ কৰি ক্ষমতা দখল কৰিছিল। 

খ) তেওঁৰ কাৰ্যকালত আমেৰিকাৰ 'সত্ৰাসবাদৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ' (War on Terror)-ত পাকিস্তান সক্ৰিয় সহযোগী হৈ পৰিছিল, যাৰ ফলত দেশৰ ভিতৰতে গৃহযুদ্ধৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭: বাংলাদেশত ধৰ্মীয় মৌলবাদৰ উত্থানে কেনেকৈ ধৰ্মীয় সংখ্যালঘুসকলৰ নিৰাপত্তা বিপন্ন কৰিছে? 

উত্তৰ: চৰমপন্থী গোটসমূহে সামাজিক মাধ্যমক ব্যৱহাৰ কৰি ইছলাম ধৰ্ম অবমাননাৰ উৰাবাতৰি বিয়পাই আৰু ইয়াৰ আলমত সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমাজৰ একাংশক উচতনি দি সংখ্যালঘু হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বীসকলৰ উপাসনা স্থল, ঘৰ-দুৱাৰ আদিৰ ওপৰত আক্ৰমণ চলাই গণতান্ত্ৰিক বহুত্ববাদক আঘাত কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: শ্ৰীলংকাৰ ২০২২ চনৰ ‘অৰগেনিক কৃষি নীতি’ (Organic Farming Policy) কেনেকৈ অৰ্থনৈতিক দুৰ্যোগৰ কাৰণ হৈ পৰিছিল?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতি গোটাবায়া ৰাজপাকছে হঠাতে কেমিকেল সাৰ আৰু কীটনাশক আমদানি সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ কৰি এৰাতিৰ ভিতৰতে এশ শতাংশ অৰগেনিক কৃষি কৰাৰ এক অপৰিপক্ক সিদ্ধান্ত লৈছিল। ইয়াৰ ফলত ধান আৰু চাহ উৎপাদন তীব্ৰভাৱে হ্ৰাস পায়, কৃষি অৰ্থনীতি খহি পৰে আৰু দেশখনে খাদ্য সংকটৰ সন্মুখীন হয়।

প্ৰশ্ন ৯: নেপালৰ নতুন ফেডাৰেল গঠনত ‘মধেচী’ (Madhesi) সকলৰ ক্ষোভৰ মূল কাৰণ কি আছিল? 

উত্তৰ: ২০১৫ চনৰ নতুন সংবিধানে প্ৰস্তুত কৰা প্ৰাদেশিক সীমাসমূহে নেপালৰ তৰাই (ভৈয়াম) অঞ্চলত বাস কৰা মধেচীসকলৰ ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব সংকুচিত কৰাৰ অভিযোগ উঠিছিল। ভাৰতীয় মূলৰ এই লোকসকলে তেওঁলোকক দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ নাগৰিক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ আশংকা কৰি দীৰ্ঘদিন ধৰি অৱৰোধ কাৰ্যসূচী চলাইছিল।

প্ৰশ্ন ১০: পাকিস্তানৰ ‘ধৰ্মনিন্দ আইন’ (Blasphemy Laws) ৰাজনৈতিক সুস্থিৰতা আৰু মানৱ অধিকাৰৰ বাবে কিয় এক প্ৰত্যাহ্বান?

উত্তৰ: এই আইনখনৰ জৰিয়তে ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধে যোৱা বুলি কাৰোবাৰ ওপৰত অভিযোগ আনিলেই মৃত্যুদণ্ড পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰত, এই আইনখন প্ৰায়ে ব্যক্তিগত শত্ৰুতা উদ্ধাৰ, সংখ্যালঘুসকলক হাৰাশাস্তি কৰা আৰু উগ্ৰপন্থী ধৰ্মীয় গোটসমূহক ৰাজনৈতিকভাৱে শক্তিশালী কৰিবলৈ অপব্যৱহাৰ কৰা দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ১১: বাংলাদেশে সাম্প্ৰতিক বৰ্ষবোৰত 'ম্যানমাৰৰ ৰোহিংগা সংকট'ৰ বাবে কি কি প্ৰত্যাহ্বানৰ মুখামুখি হৈছে? 

উত্তৰ: 

ক) প্ৰায় ১০ লাখতকৈও অধিক শৰণাৰ্থীক আশ্ৰয় দিয়াৰ বাবে বাংলাদেশৰ অৰ্থনীতি আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত চৰম বোজা পৰিছে। 

খ) কক্সবজাৰৰ শৰণাৰ্থী শিবিৰসমূহত অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপ, মানৱ সৰবৰাহ আৰু মৌলবাদী চিন্তাৰ প্ৰসাৰ ঘটাত দেশখনৰ আভ্যন্তৰীণ নিৰাপত্তা বিঘ্নিত হৈছে।

প্ৰশ্ন ১২: শ্ৰীলংকাত 'কাৰ্যবাহী ৰাষ্ট্ৰপতিত্ব' (Executive Presidency) ব্যৱস্থাই কেনেকৈ সাংবিধানিক সংকটৰ সৃষ্টি কৰে? 

উত্তৰ: ১৯৭৮ চনৰ সংবিধানে ৰাষ্ট্ৰপতিক অপৰিসীম ক্ষমতা প্ৰদান কৰিছিল, য’ত তেওঁ সংসদ আৰু ন্যায়পালিকাৰ ওপৰতো প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিব পাৰিছিল। এই ব্যৱস্থাই এজন ব্যক্তিক একনায়ক ফেচীবাদী হ’বলৈ উদগনি যোগায়, যাৰ ফলত প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিৰ মাজত সঘনে ক্ষমতাৰ টনা-আঁজোৰা লাগি সাংবিধানিক অচলাৱস্থাৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: নেপালত ৰাজতন্ত্ৰ বিলুপ্তিৰ পিছতো ৰাজনৈতিক সুস্থিৰতা কিয় অহা নাই? 

উত্তৰ: ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল বিভিন্ন ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ (নেপালী কংগ্ৰেছ, চি পি এন-ইউ এম এল আৰু মাওবাদী কেন্দ্ৰ) মাজত ক্ষমতাৰ ভাগ-বতৰাক লৈ থকা অসূয়া। কোনো এটা দলেই একক সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ নকৰাৰ বাবে সঘনে মিত্ৰজোঁটৰ চৰকাৰ ভংগ হয় আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী সলনি হৈ থাকে।

প্ৰশ্ন ১৪: পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতি 'চিন-পাকিস্তান অৰ্থনৈতিক কৰিডৰ' (CPEC) ৰ ওপৰত কিয় ইমান নিৰ্ভৰশীল? 

উত্তৰ: CPEC হ’ল চীনৰ এক বৃহৎ বিনিয়োগ প্ৰকল্প যিয়ে পাকিস্তানৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু শক্তি খণ্ডৰ বিকাশ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে। পাকিস্তানে নিজৰ খহি পৰা অৰ্থনীতিক বচাবলৈ আৰু ভাৰতৰ বিৰুদ্ধে এক ভূ-ৰাজনৈতিক সন্তুলন ৰাখিবলৈ সম্পূৰ্ণৰূপে বেইজিংমুখী হৈ পৰিছে।

প্ৰশ্ন ১৫: বাংলাদেশৰ মূল ধাৰাৰ ৰাজনীতিত 'আৱামী লীগ' (Awami League) আৰু 'বাংলাদেশ নেচনেলিষ্ট পাৰ্টি' (BNP) ৰ মাজৰ বৈতৰণীখনৰ আদৰ্শগত পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: আৱামী লীগে মূলতঃ ১৯৭১ চনৰ মুক্তিযুদ্ধৰ চেতনা, বঙালী জাতীয়তাবাদ আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ আধাৰত ৰাজনীতি কৰে (যাৰ ভাৰতৰ সৈতে সু-সম্পৰ্ক আছে)। আনহাতে, BNP-এ ইছলামধৰ্মী 'বাংলাদেশী জাতীয়তাবাদ'ক প্ৰাধান্য দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ স্থিতি ভাৰতবিৰোধী তথা ইছলামী দলসমূহৰ প্ৰতি অধিক নৰম।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: নেপালে কেনেকৈ এক দীৰ্ঘদিনীয়া সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম আৰু গণ-আন্দোলনৰ মাজেৰে ৰাজতন্ত্ৰৰ পৰা ফেডাৰেল গণতন্ত্ৰলৈ ঐতিহাসিক উত্তৰণ ঘটাইছিল? আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: নেপালৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস এক অনন্য আৰু জটিল পৰিৱৰ্তনৰ খতিয়ান। শতিকা পুৰণি শাহ্ বংশৰ ৰাজতন্ত্ৰৰ পৰা বৰ্তমানৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাটোলৈ এই যাত্ৰা সহজ নাছিল। ইয়াৰ মূল পৰ্যায় দুটা তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• মাওবাদী সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম (১৯৯৬-২০০৬): ১৯৯৬ চনত পুষ্প কমল দাহাল (প্ৰচণ্ড)ৰ নেতৃত্বত নেপালৰ কমিউনিষ্ট পাৰ্টী (মাওবাদী)য়ে ৰাজতন্ত্ৰ আৰু feudal (সামন্তবাদী) ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে এক সশস্ত্ৰ ‘জনযুদ্ধ’ৰ সূচনা কৰে। এই ১০ বছৰীয়া গৃহযুদ্ধত প্ৰায় ১৭,০০০ লোকে প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল জনসাধাৰণৰ সাৰ্বভৌমত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

• ২০০১ চনৰ ৰাজপ্ৰসাদৰ হত্যাকাণ্ড আৰু সংকট: ২০০১ চনৰ ১ জুনত ঘটা ৰাজপ্ৰসাদৰ ৰহস্যজনক হত্যাকাণ্ডত ৰজা বীৰেন্দ্ৰৰ সমগ্ৰ পৰিয়াল ধ্বংস হয় আৰু জ্ঞানেন্দ্ৰই সিংহাসনত আৰোহণ কৰে। ৰজা জ্ঞানেন্দ্ৰই ২০০৫ চনত নিৰ্বাচিত চৰকাৰ ভংগ কৰি সমগ্ৰ ক্ষমতা নিজৰ হাতলৈ নিয়াত ৰাজনৈতিক দলসমূহ আৰু সশস্ত্ৰ মাওবাদীসকল একত্ৰিত হ’বলৈ বাধ্য হয়।

• ঐতিহাসিক ২০০৬ চনৰ গণ-আন্দোলন (জন আন্দোলন-২): সাতটা মূল ৰাজনৈতিক দলৰ মিত্ৰজোঁট (SPA) আৰু মাওবাদীৰ মাজত দিল্লীত এক ১২ দফীয়া বুজাবুজি চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ২০০৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহত অভূতপূৰ্ব গণ-আন্দোলন গঢ়ি উঠে, যাৰ হেঁচাত ৰজা জ্ঞানেন্দ্ৰই সংসদ পুনৰুজ্জীৱিত কৰিবলৈ বাধ্য হয়।

• ৰাজতন্ত্ৰৰ অৱসান আৰু নতুন ফেডাৰেল সংবিধান: ২০০৬ চনৰ নৱেম্বৰত ‘বিস্তৃত শান্তি বুজাবুজি চুক্তি’ (CPA)ৰ জৰিয়তে মাওবাদীয়ে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম ত্যাগ কৰি মূলসুঁতিলৈ আহে। অৱশেষত, ২০০৮ চনৰ ২৮ মে'ত নেপালৰ প্ৰথম সংবিধান সভাই দেশখনক এক ‘ফেডাৰেল ডেমক্ৰেটিক ৰিপাব্লিক’ হিচাপে ঘোষণা কৰি ২৪০ বছৰীয়া ৰাজতন্ত্ৰৰ অফিচিয়েল অন্ত পেলায়। ২০১৫ চনত দেশখনে এখন পূৰ্ণাংগ ধৰ্মনিৰপেক্ষ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সংবিধান গ্ৰহণ কৰে।

প্ৰশ্ন ২: পাকিস্তানৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত সেনা বাহিনীৰ প্ৰভাৱ আৰু নিৰন্তৰ ৰাজনৈতিক সুস্থিৰতাহীনতাৰ কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ১৯৪৭ চনত জন্ম লাভ কৰাৰ পিছৰে পৰা পাকিস্তানৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস সামৰিক শাসন আৰু দুৰ্বল অসামৰিক চৰকাৰৰ এক চক্ৰবেহুৰ মাজত আবদ্ধ হৈ আছে। দেশখনত আজিলৈকে কোনো এজন প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে নিজৰ ৫ বছৰীয়া কাৰ্যকাল সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰাটোৱেই ইয়াৰ ৰাজনৈতিক ঠুনুকা অৱস্থাক প্ৰমাণ কৰে। ইয়াৰ অন্তৰালত থকা কাৰকসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰা হ’ল:

• প্ৰত্যক্ষ সামৰিক ক্যু বা অভ্যুত্থান (Direct Military Rule): পাকিস্তানত চাৰিবাৰ সামৰিক বাহিনীয়ে প্ৰত্যক্ষভাৱে ক্ষমতা দখল কৰি সংবিধান বাতিল কৰিছে— ১৯৫৮ চনত আইয়ুব খান, ১৯৬৯ চনত য়াহিয়া খান, ১৯৭৭ চনত জিয়া-উল-হক (যিয়ে জুলফিকাৰ আলী ভূট্টোক ফাঁচি দিছিল), আৰু ১৯৯৯ চনত জেনেৰেল পাৰভেজ মুশ্বাৰফ। এই দীৰ্ঘদিনীয়া সামৰিক শাসনে দেশখনত গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ (যেনে— সংসদ আৰু ন্যায়পালিকা) শক্তিশালী হোৱাত বাধা দিলে।

• ‘ডিপ ষ্টেট’ (Deep State) আৰু নেপথ্যৰ নিয়ন্ত্ৰণ: বৰ্তমান পাকিস্তানত নিৰ্বাচিত চৰকাৰ থাকিলেও প্ৰকৃত ক্ষমতা সেনা বাহিনীৰ মুখ্য কাৰ্যালয় (GHQ, Rawalpindi) আৰু চোৰাংচোৱা সংস্থা ISI-ৰ হাতত থাকে। বৈদেশিক নীতি, বিশেষকৈ ভাৰত আৰু আমেৰিকাৰ সৈতে সম্পৰ্ক, আৰু দেশৰ প্ৰতিৰক্ষা বাজেট সম্পূৰ্ণৰূপে সেনাই নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। চৰকাৰে সেনাৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে গ’লেই তেওঁলোকক আদালত বা অন্য উপায়েৰে ক্ষমতাচ্যুত কৰা হয়, যাৰ শেহতীয়া উদাহৰণ আছিল ২০২২ চনত ইমৰান খানৰ অপসাৰণ।

• ভাৰত-কেন্দ্ৰিক নিৰাপত্তা ভীতি (India-centric Security Narrative): পাকিস্তান সেনাই দেশৰ জনসাধাৰণৰ মনত অহৰহ এই ধাৰণাটো সুমুৱাই ৰাখিছে যে ভাৰতৰ পৰা দেশখনৰ অস্তিত্বৰ প্ৰতি বিপদ আছে। এই ‘বাহ্যিক ভাবুকি’ৰ ভয় দেখুৱাই সামৰিক বাহিনীয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় বাজেটৰ সিংহভাগ নিজৰ হাতত ৰাখে আৰু নিজকে দেশৰ একমাত্ৰ ত্ৰাণকৰ্তা হিচাপে সজাই তোলে।

• সামাজিক গাঁথনি আৰু ধৰ্মীয় উগ্ৰপন্থীৰ ব্যৱহাৰ: পাকিস্তানৰ পৰম্পৰাগত জমিদাৰ শ্ৰেণী (Feudal Elites) আৰু দুৰ্নীতিপৰায়ণ ৰাজনৈতিক নেতৃত্বই নিজৰ স্বাৰ্থত প্ৰায়ে সেনাৰ সৈতে আপোচ কৰে। তদুপৰি, সত্তৰৰ দশকত জিয়া-উল-হকে আৰম্ভ কৰা ৰাজনীতিৰ ইছলামীকৰণৰ ফলত বহু উগ্ৰপন্থী গোটৰ জন্ম হ’ল, যিয়ে দেশৰ আভ্যন্তৰীণ শান্তি আৰু সুস্থিৰতা চিৰদিনৰ বাবে নোহোৱা কৰিলে।

প্ৰশ্ন ৩: বাংলাদেশত গণতন্ত্ৰৰ সংকট আৰু ধৰ্মীয় মৌলবাদৰ উত্থানে দেশখনৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ স্বৰূপক কেনেধৰণে প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে? আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৯৭১ চনত এটা ধৰ্মনিৰপেক্ষ ভাষাভিত্তিক জাতীয়তাবাদৰ (বঙালী সংস্কৃতি) আধাৰত পাকিস্তানৰ পৰা পৃথক হৈ বাংলাদেশৰ সৃষ্টি হৈছিল। ১৯৭২ চনৰ মূল সংবিধানে ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষতা’ক ৰাষ্ট্ৰৰ অন্যতম মূল নীতি হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু সাম্প্ৰতিক সময়ত দেশখনৰ গণতান্ত্ৰিক অৱক্ষয় আৰু ধৰ্মীয় মৌলবাদে এই আদৰ্শক তীব্ৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ মুখলৈ ঠেলি দিছে:

• দ্বি-দলীয় সংঘাত আৰু একদলীয় আধিপত্য: বাংলাদেশৰ ৰাজনীতি দীৰ্ঘদিন ধৰি শ্বেখ হাছিনাৰ ‘আৱামী লীগ’ আৰু বেগম খালেদা জিয়াৰ ‘বাংলাদেশ নেচনেলিষ্ট পাৰ্টি’ (BNP)-ৰ মাজৰ তীব্ৰ ব্যক্তিগত আৰু আদৰ্শগত সংঘাতৰ মেৰুত আবদ্ধ আছিল। বিগত সময়ছোৱাত বিৰোধী দলক দমন কৰি নিৰ্বাচনী প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰাৰ ফলত গণতান্ত্ৰিক অনুষ্ঠানসমূহ দুৰ্বল হৈ পৰে, যিয়ে সমাজত এক ৰাজনৈতিক শূন্যতা আৰু অসন্তুষ্টিৰ সৃষ্টি কৰে।

• ৰাজনীতিৰ সামৰিকীকৰণ আৰু ইছলামীকৰণ: ১৯৭৫ চনত বংগবন্ধু শ্বেখ মজিবুৰ ৰহমানৰ নৃশংস হত্যাকাণ্ডৰ পিছত ক্ষমতালৈ অহা সামৰিক শাসক জেনেৰেল জিয়াউৰ ৰহমান আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত এইচ. এম. এৰশাদে নিজৰ ক্ষমতা বৈধ কৰিবলৈ সংবিধানে দিয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতা নীতিটো আঁতৰাই দিয়ে। ১৯৮৮ চনত অষ্টম সাংবিধানিক সংশোধনীৰ জৰিয়তে ইছলামক ‘ৰাষ্ট্ৰধৰ্ম’ (State Religion) ঘোষণা কৰা হয়, যিয়ে মূল ধৰ্মনিৰপেক্ষ চৰিত্ৰটোক প্ৰথমবাৰৰ বাবে আঘাট কৰে।

• ধৰ্মীয় মৌলবাদী গোটসমূহৰ উত্থান: ‘জামাত-ই-ইছলামী’, ‘হেফাজত-ই-ইছলাম’ আৰু নিষিদ্ধ চৰমপন্থী সংগঠন যেনে— জামাত-উল-মুজাহিদীন বাংলাদেশ (JMB) বা আনছাৰুল্লাহ বাংলা টিমৰ দৰে গোটবোৰে দেশখনত খোপনি পুতিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই গোটবোৰে মুক্তমনা লেখক,ব্লগাৰ, ধৰ্মনিৰপেক্ষ বুদ্ধিজীৱী আৰু সংখ্যালঘুসকলৰ ওপৰত কেইবাবাৰো ভয়াবহ আক্ৰমণ চলাইছে (যেনে— ২০১৬ চনৰ হোলী আৰ্টিজান বেকাৰীৰ আক্ৰমণ)।

• সংখ্যালঘু আৰু সামাজিক বহুত্ববাদৰ সংকট: ধৰ্মীয় মৌলবাদৰ বিস্তাৰৰ ফলত দেশৰ সংখ্যালঘু (বিশেষকৈ হিন্দু আৰু বৌদ্ধ) জনসংখ্যা সুৰক্ষাহীনতাত ভুগিছে। নিৰ্বাচনী হিংসা বা উৰাবাতৰিৰ সুযোগ লৈ তেওঁলোকৰ সম্পত্তি আৰু ধৰ্মস্থানত আক্ৰমণ চলোৱা হয়। ই বাংলাদেশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আদৰ্শ বহুত্ববাদ আৰু সহনশীলতাক প্ৰতিদিনে সংকুচিত কৰি আনিছে।

প্ৰশ্ন ৪: শ্ৰীলংকাৰ সাংবিধানিক সংকটৰ প্ৰকৃতি ব্যাখ্যা কৰা আৰু ইয়াৰ আঁৰত থকা ‘কাৰ্যবাহী ৰাষ্ট্ৰপতিত্ব’ (Executive Presidency) ব্যৱস্থাৰ ভূমিকা মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: দক্ষিণ এছিয়াৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু সুস্থিৰ গণতন্ত্ৰসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল শ্ৰীলংকা। কিন্তু সাম্প্ৰতিক সময়ত দেশখনে কেইবাবাৰো তীব্ৰ সাংবিধানিক সংকটৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছে। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল ১৯৭৮ চনৰ জে. আৰ. জয়ৱৰ্ধনে চৰকাৰৰ দিনত প্ৰৱৰ্তন কৰা ‘কাৰ্যবাহী ৰাষ্ট্ৰপতিত্ব’ ব্যৱস্থা, যিয়ে সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ সলনি এজন ব্যক্তিক অপৰিসীম ক্ষমতা প্ৰদান কৰিলে।

• অপৰিসীম ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰীকৰণ: কাৰ্যবাহী ৰাষ্ট্ৰপতিত্ব ব্যৱস্থাত ৰাষ্ট্ৰপতি একে সময়তে ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান, চৰকাৰী মুৰব্বী আৰু সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ সৰ্বাধিনায়ক। তেওঁ সংসদৰ ওচৰত সম্পূৰ্ণ দায়বদ্ধ নহয়। তেওঁ যিকোনো সময়তে চৰকাৰ ভংগ কৰিব পাৰে বা প্ৰধানমন্ত্ৰীক অপসাৰণ কৰিব পাৰে। এই ব্যৱস্থাই ন্যায়পালিকা আৰু অন্যান্য স্বতন্ত্ৰ আয়োগসমূহৰ স্বাধীনতা খৰ্ব কৰি একনায়কত্ববাদৰ জন্ম দিয়ে।

• ২০১৮ চনৰ ঐতিহাসিক সাংবিধানিক সংকট: ইয়াৰ এক স্পষ্ট উদাহৰণ আছিল ২০১৮ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ঘটা ঘটনা, যেতিয়া তদানীন্তন ৰাষ্ট্ৰপতি মৈত্ৰীপালা চিৰিসেনাই কোনো পূৰ্বজাননী নোহোৱাকৈ বহাল থকা প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰণিল বিক্ৰমসিংঘেক বৰ্খাস্ত কৰি প্ৰাক্তন একনায়ক মহিন্দা ৰাজপাকছেক প্ৰধানমন্ত্ৰী পাতিছিল। সংসদে এই সিদ্ধান্ত নাকচ কৰাৰ পিছতো ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সংসদ স্থগিত কৰিছিল। অৱশেষত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ হস্তক্ষেপেহে এই অসাংবিধানিক কাৰ্যক বাতিল কৰি দেশখনক ডাঙৰ সংকটৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

• বিংশতম সংশোধনী (20th Amendment) আৰু ৰাজপাকছে পৰিয়ালৰ স্বেচ্ছাচাৰিতা: ২০২০ চনত গোটাবায়া ৰাজপাকছে ৰাষ্ট্ৰপতি হোৱাৰ পিছত ২০ নম্বৰ সংশোধনীৰ জৰিয়তে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ক্ষমতা পুনৰ বৃদ্ধি কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত একেটা পৰিয়ালৰে সদস্যসকল (মহিন্দা প্ৰধানমন্ত্ৰী, বাসিল বিত্তমন্ত্ৰী) চৰকাৰৰ সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ পদত বহিল। কোনো ধৰণৰ সংসদীয় আলোচনা নকৰাকৈ লোৱা তেওঁলোকৰ কেইবাটাও হঠকাৰী সিদ্ধান্তই (যেনে— কৰ কৰ্তন আৰু ৰাসায়নিক সাৰ নিষিদ্ধকৰণ) দেশখনক ২০২২ চনৰ অভূতপূৰ্ব অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক দেউলিয়াত্বলৈ লৈ যায়।

• জনতাৰ ক্ষোভ আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ পৰিৱেশ: এই সাংবিধানিক একচেত্ৰী ক্ষমতাৰ বিৰুদ্ধে ২০২২ চনত সাধাৰণ ৰাইজ ৰাজপথলৈ ওলাই আহে, যাক ‘আৰগালায়াহ’ (Aragalaya/সংগ্ৰাম) বুলি জনা যায়। ইয়াৰ হেঁচাত ৰাষ্ট্ৰপতি গোটাবায়াই দেশ এৰি পলায়ন কৰিবলগীয়া হয়। ই প্ৰমাণ কৰিলে যে কাৰ্যবাহী ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধানৰ হাতত অতিমাত্ৰা ক্ষমতা থাকিলে সি কেনেকৈ সমগ্ৰ শাসন ব্যৱস্থাক ধ্বংস কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৫: শ্ৰীলংকাৰ ২০২২ চনৰ শোচনীয় অৰ্থনৈতিক পতনৰ কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা। ই কেনেকৈ দেশখনত এক গভীৰ মানৱীয় সংকটৰ সৃষ্টি কৰিছিল?

উত্তৰ: ২০২২ চনত শ্ৰীলংকাই নিজৰ স্বাধীনতাৰ (১৯৪৮ চন) পিছত আটাইতকৈ ভয়াৱহ অৰ্থনৈতিক দুৰ্যোগৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশখনে নিজৰ ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰা অৱস্থা অৰ্থাৎ ‘Default’ বুলি ঘোষণা কৰে। এই অভূতপূৰ্ব পতনৰ অন্তৰালত কেইবাটাও ভুল চৰকাৰী নীতি আৰু দুৰ্ভাগ্যজনক পৰিস্থিতি নিহিত আছিল:

• বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল খহি পৰা (Foreign Exchange Crisis): শ্ৰীলংকাৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ পৰ্যটন উদ্যোগ, চাহ ৰপ্তানি আৰু বিদেশত থকা শ্ৰীলংকাবাসীয়ে পঠোৱা ধনৰ (Remittance) ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ২০১৯ চনৰ ইষ্টাৰ দেওবৰৰ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণ আৰু তাৰ পিছতে অহা ক’ভিড-১৯ মহামাৰীয়ে দেশখনৰ পৰ্যটন উদ্যোগক সম্পূৰ্ণৰূপে ধূলিসাৎ কৰিলে, যাৰ ফলত ডলাৰৰ আগমন প্ৰায় বন্ধ হৈ পৰিল।

• অপৰিপক্ক কৰ কৰ্তন নীতি (Populist Tax Cuts): ২০১৯ চনত ক্ষমতালৈ অহা ৰাষ্ট্ৰপতি গোটাবায়া ৰাজপাকছে নিৰ্বাচনী প্ৰতিশ্ৰুতি পূৰণ কৰিবলৈ গৈ মূল্য সংযোজিত কৰ (VAT) ১৫% ৰ পৰা একেকোবেই ৮% লৈ হ্ৰাস কৰে। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰৰ ৰাজহ এক বুজন পৰিমাণে কমি গ’ল আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় কোষাগাৰ শূন্য হৈ পৰিল।

• ‘অৰগেনিক কৃষি’ৰ আত্মঘাতী সিদ্ধান্ত: ২০২১ চনৰ এপ্ৰিল মাহত চৰকাৰে ডলাৰ ৰাহি কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেমিকেল সাৰ আৰু কীটনাশক আমদানি হঠাতে নিষিদ্ধ কৰি সমগ্ৰ দেশতে ১০০% জৈৱিক কৃষি বাধ্যতামূলক কৰে। ইয়াৰ ফলত দেশৰ প্ৰধান খাদ্য ধান আৰু প্ৰধান ৰপ্তানি সামগ্ৰী চাহৰ উৎপাদন অভূতপূৰ্বভাৱে হ্ৰাস পালে। শ্ৰীলংকাই চাহ ৰপ্তানি কৰি ডলাৰ ঘটাৰ বিপৰীতে বিদেশৰ পৰা চাউল কিনিবলগীয়া পৰিস্থিতি হ’ল।

• চীনৰ ‘ঋণৰ ফান্দ’ (Debt-Trap Diplomacy): পূৰ্বৰ চৰকাৰসমূহে অৰ্থনৈতিক লাভালাভ চিন্তা নকৰি চীনৰ পৰা গধুৰ সুতত ঋণ লৈ কেইবাটাও বৃহৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণ কৰিছিল (যেনে— হাম্বানটোটা বন্দৰ, মট্টলা বিমান বন্দৰ)। এইবোৰৰ পৰা আয় নোহোৱাত ঋণৰ সুত পৰিশোধ কৰিবলৈ পুনৰ ঋণ ল’বলগীয়া হৈছিল, যাৰ ফলত দেশখন ঋণৰ গভীৰ গ্ৰাসত পৰিল।

মানৱীয় সংকটৰ স্বৰূপ: এই অৰ্থনৈতিক ভুলৰ মাচুল ভৰিবলগীয়া হ’ল সাধাৰণ জনতাই। বৈদেশিক মুদ্ৰা নোহোৱাৰ বাবে ইন্ধন (পেট্ৰ’ল-ডিজেল), ৰন্ধন গেছ, অপৰিহাৰ্য ঔষধ আৰু শিশুৰ খাদ্য আমদানি বন্ধ হৈ পৰিল। মানুহে এমাইল জোৰা শাৰীত থিয় হৈ দিন নিয়াবলগীয়া হ’ল, খাদ্যৰ মূল্য আকাশলংঘী (মুদ্ৰাস্ফীতি ৫০% অতিক্ৰম কৰিছিল) হোৱাৰ বাবে লাখ লাখ মানুহে আধাপেটী হৈ দিন কটাবলগীয়া হৈছিল। হাস্পতালত জীৱনদায়ী ঔষধ আৰু কাগজৰ নাটনিৰ বাবে পৰীক্ষাসমূহো স্থগিত কৰিবলগীয়া হৈছিল, যিয়ে এক চৰম মানৱীয় ট্ৰেজেডীৰ ৰূপ লৈছিল।

Very Short Answer Questions (1 Mark Each)

1. What type of political system did Nepal have before becoming a republic?

Answer: Nepal was a constitutional monarchy before becoming a federal democratic republic in 2008.

2. In which year did Nepal abolish its monarchy?

Answer: Nepal abolished the monarchy in 2008.

3. What is the primary role of the army in Pakistan according to the Constitution?

Answer: The primary role of the army is to defend the country's sovereignty and territorial integrity.

4. What is political stability?

Answer: Political stability is a condition in which a government functions effectively without frequent crises or abrupt changes.

5. What is democracy?

Answer: Democracy is a system of government in which people elect their representatives through free and fair elections.

6. What is religious fundamentalism?

Answer: Religious fundamentalism is the belief in strictly following religious doctrines and traditions.

7. Which country gained independence in 1971 after the Liberation War?

Answer: Bangladesh.

8. What is meant by constitutional crisis?

Answer: A constitutional crisis occurs when constitutional rules fail to resolve political conflicts effectively.

9. Which South Asian country experienced a severe economic crisis in 2022?

Answer: Sri Lanka.

10. What is governance?

Answer: Governance is the process through which a country is administered and public affairs are managed.

11. What is federalism in Nepal?

Answer: Federalism is a system in which governmental powers are shared between the central government and provincial governments.

12. What is the significance of free and fair elections?

Answer: They ensure that governments reflect the will of the people.

13. What is the rule of law?

Answer: The rule of law means that everyone is equally subject to the law.

14. What is political participation?

Answer: Political participation is the involvement of citizens in political activities and decision-making.

15. Name any one challenge to democracy in South Asia.

Answer: Political instability.

Short Answer Questions (2 Marks Each) :

1. Why did Nepal transition from monarchy to democracy?

Answer: Nepal shifted to democracy because of popular movements demanding political rights, constitutional reforms, and greater public participation. The monarchy was abolished in 2008, and Nepal became a federal democratic republic.

2. Mention two features of Nepal's federal democratic system.

Answer:

• Power is shared between the central and provincial governments.
• Citizens elect their representatives through democratic elections.

3. Explain the role of the army in Pakistan's politics.

Answer: The Pakistan Army has played an influential role in national politics through periods of military rule and its involvement in national security and policymaking.

4. State two causes of political instability in Pakistan.

Answer:

• Frequent changes in government.
• Political conflicts among major parties.

5. What are two important characteristics of democracy in Bangladesh?

Answer:

• Regular elections are held.
• Citizens enjoy constitutional rights and political participation.

6. What is the relationship between democracy and religious fundamentalism in Bangladesh?

Answer: Religious fundamentalism may create challenges for democratic values by encouraging intolerance, while democracy promotes equality, freedom, and pluralism.

7. Mention two causes of constitutional crises in Sri Lanka.

Answer:

• Conflicts between political institutions.
• Disagreements over constitutional powers.

8. State two reasons for Sri Lanka's economic crisis.

Answer:

• High foreign debt.
• Decline in foreign exchange earnings.

9. What is the importance of constitutional government?

Answer: Constitutional government ensures that political authority is exercised according to legal rules and protects the rights of citizens.

10. How does political stability contribute to national development?

Answer: Political stability promotes investment, economic growth, effective governance, and public confidence in government institutions.

11. Write two differences between monarchy and democracy.

Answer:

• In a monarchy, the head of state is usually hereditary; in a democracy, leaders are elected.
• Democracy encourages public participation, while monarchy concentrates authority in the monarch.

12. Why is the rule of law important in democratic governance?

Answer: The rule of law protects citizens' rights, ensures justice, and prevents the misuse of political power.

13. Explain the importance of elections in a democracy.

Answer: Elections allow citizens to choose their representatives peacefully and hold governments accountable for their actions.

14. Mention two common governance challenges in South Asia.

Answer:

• Corruption.
• Political instability.

15. Why is good governance important for economic development?

Answer: Good governance improves transparency, strengthens public institutions, encourages investment, and supports sustainable economic growth.

Five Most Important 5-Mark Questions with Answers :

1. Explain the transition of Nepal from Monarchy to Democracy.

Answer : Nepal was ruled by a monarchy for more than two centuries. Although a constitutional monarchy was introduced in 1990, political instability and demands for greater democracy continued. The Maoist insurgency (1996–2006) and the People's Movement of 2006 forced King Gyanendra to restore parliamentary democracy. A peace agreement between the government and the Maoists ended the civil conflict. In 2008, the Constituent Assembly abolished the monarchy and declared Nepal a Federal Democratic Republic. A new Constitution was adopted in 2015, establishing a federal system with three levels of government—federal, provincial, and local. The transition strengthened democratic institutions, expanded political participation, and guaranteed fundamental rights. However, Nepal still faces challenges such as political instability, coalition politics, and economic development. Despite these difficulties, the shift from monarchy to democracy remains a major milestone in Nepal's political history.

2. Discuss Political Stability and the Role of the Army in Pakistan.

Answer : Political stability means the smooth functioning of a government without frequent political crises. Pakistan has experienced periods of instability due to weak civilian governments, political conflicts, and military interventions. The Pakistan Army is responsible for protecting the country's sovereignty and national security. However, it has also played an important political role. Since independence in 1947, Pakistan has witnessed several military coups, and the army has ruled the country directly during different periods. Even under civilian governments, the military has remained influential in matters of defence, foreign policy, and internal security. Supporters argue that the army has helped maintain national security during crises. Critics believe that repeated military involvement has weakened democratic institutions and reduced civilian authority. For lasting political stability, Pakistan requires strong democratic institutions, an independent judiciary, transparent elections, respect for the Constitution, and peaceful cooperation between civilian leaders and the military.

3. Explain the State of Democracy and Religious Fundamentalism in Bangladesh.

Answer : Bangladesh became an independent nation in 1971 and adopted a democratic form of government. Democracy in Bangladesh is based on regular elections, constitutional rule, and the protection of fundamental rights. Citizens elect their representatives to form the government. Despite democratic institutions, Bangladesh has faced political polarization, election-related disputes, and governance challenges. These issues have sometimes affected democratic functioning. Religious fundamentalism refers to the strict interpretation of religious beliefs and the desire to shape society according to those beliefs. Some extremist groups have attempted to influence politics through religious ideology. However, the Government of Bangladesh has taken measures to control extremism and maintain law and order. The Constitution supports democracy, secular principles, and equal rights for all citizens. Strengthening democratic institutions, ensuring free and fair elections, protecting human rights, and promoting religious harmony are essential for the country's political stability and sustainable development.

4. Examine the Constitutional Crises and Economic Crisis in Sri Lanka.

Answer : Sri Lanka has experienced constitutional crises due to conflicts between the President, the Prime Minister, and Parliament. Political disagreements over constitutional powers have sometimes created uncertainty in governance and weakened public confidence in democratic institutions. In addition to political challenges, Sri Lanka faced a severe economic crisis in 2022. Major causes included high foreign debt, a shortage of foreign exchange reserves, declining tourism earnings, reduced export income, and poor economic management. The crisis led to shortages of fuel, food, medicines, and electricity, causing widespread public protests. The government sought financial assistance from international institutions and introduced economic reforms to stabilize the economy. The Sri Lankan experience shows that political stability, constitutional governance, sound economic policies, transparency, and responsible public financial management are essential for national development. Strong democratic institutions can help prevent similar crises in the future.

5. Compare the Political and Governance Challenges of Contemporary South Asian Countries.

Answer  : South Asian countries such as Nepal, Pakistan, Bangladesh, and Sri Lanka face several common political and governance challenges despite having different political systems. Nepal has strengthened democracy after abolishing the monarchy but continues to experience coalition politics and political instability. Pakistan faces challenges related to civil-military relations and stable democratic governance. Bangladesh continues to work towards strengthening democratic institutions while addressing political polarization and religious extremism. Sri Lanka has faced constitutional disputes and economic difficulties that have affected governance. Common regional challenges include political instability, corruption, unemployment, economic inequality, weak institutions, and maintaining the rule of law. Effective governance requires transparency, accountability, respect for constitutional principles, protection of human rights, and active citizen participation.

Although each country has unique circumstances, strengthening democratic institutions, ensuring peaceful political processes, and promoting sustainable economic development remain the key priorities for achieving long-term peace and prosperity in South Asia.