অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মোগল প্ৰশাসনত 'মনচবদাৰী' প্ৰথাৰ আনুষ্ঠানিক সূচনা কোনে কৰিছিল?

উত্তৰ: মোগল সম্ৰাট আকবৰে তেওঁৰ শাসনকালত সামৰিক আৰু অসামৰিক প্ৰশাসনক সুসংগঠিত কৰিবলৈ এই ব্যৱস্থাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: মোগল অভিজাত শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা প্ৰথমজন ৰাজপুত শাসক কোন আছিল?

উত্তৰ: আম্বেৰৰ (বৰ্তমানৰ জয়পুৰ) কছাৱাহা বংশৰ ৰজা ভাৰমাল মোগল আনুগত্য স্বীকাৰ কৰি এই শ্ৰেণীত প্ৰথম সোমাইছিল।

প্ৰশ্ন ৩: কোনগৰাকী মোগল সম্ৰাটৰ ৰাজত্বকালত আটাইতকৈ বেছি সংখ্যক ৰাজপুত মনচবদাৰ আছিল?

উত্তৰ: সম্ৰাট ঔৰংজেৱৰ শাসনকালত মোগল দৰবাৰত হিন্দু তথা ৰাজপুত বিষয়াৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: খিলঞ্জীয়া ভাৰতীয় মুছলমানসকলক মোগল শাসনত কি নামেৰে জনা গৈছিল?

উত্তৰ: তেওঁলোকক সাধাৰণতে 'শ্বেখজাদা' বুলি সম্বোধন কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: মোগল যুগত 'উলেমা' শব্দটোৱে কাক বুজাইছিল?

উত্তৰ: ইছলামীয় ধৰ্মশাস্ত্ৰ, আইন (শ্বৰীয়ত) আৰু পৰম্পৰাত গভীৰ জ্ঞান থকা ধৰ্মীয় পণ্ডিতসকলক বুজাইছিল।

প্ৰশ্ন ৬: আকবৰৰ ধৰ্মীয় উদাৰনীতিক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা নকশবন্দী পন্থৰ চুফী সন্তগৰাকী কোন আছিল?

উত্তৰ: তেওঁ আছিল শ্বেখ আহমদ চিৰহিন্দী, যিয়ে উলেমাসকলৰ ধৰ্মীয় গোড়ামীক সমৰ্থন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৭: চুফী দৰ্শনৰ 'ৱাহদত-অল-ৱুজুদ' (Wahdat-al-Wujud) ধাৰণাটোৰ মূল অৰ্থ কি?

উত্তৰ: ইয়াৰ মূল অৰ্থ হৈছে 'অস্তিত্বৰ একতা' বা ঈশ্বৰ আৰু সৃষ্টিৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নথকাৰ আধ্যাত্মিক তত্ত্ব।

প্ৰশ্ন ৮: মোগল যুগত কৃষি ৰাজহ সংগ্ৰহৰ বাবে প্ৰৱৰ্তন কৰা 'জবতি' (Zabti) ব্যৱস্থাৰ মূল পৰিকল্পনাকাৰী কোন আছিল?

উত্তৰ: আকবৰৰ বিখ্যাত ৰাজহ মন্ত্ৰী ৰাজা টোডৰমল।

প্ৰশ্ন ]৯: মোগল যুগৰ গ্ৰাম্য সমাজত 'খুদ-কাস্ত' (Khud-kasht) বুলিলে কেনেকুৱা কৃষকক বুজাইছিল?

উত্তৰ: যিসকল কৃষকে নিজৰ গাঁৱৰ মাটিতে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰি খেতি-বাতি কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: মোগল প্ৰশাসনত 'তকাভী' (Taccavi) কি আছিল?

উত্তৰ: জৰুৰীকালীন অৱস্থাত বা খেতিৰ সঁজুলি কিনিবলৈ ৰাষ্ট্ৰই কৃষকক প্ৰদান কৰা এক প্ৰকাৰৰ কৃষি ঋণ।

প্ৰশ্ন ১১: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ কোনটো চুফী পন্থ মোগল ৰাজপৰিয়ালৰ আটাইতকৈ ঘনিষ্ঠ আছিল?

উত্তৰ: চিস্তী পন্থ (বিশেষকৈ খাজা মইনুদ্দিন চিস্তীৰ দৰগাহৰ প্ৰতি মোগলসকলৰ অপৰিসীম ভক্তি আছিল)।

প্ৰশ্ন ১২: সম্ৰাট ঔৰংজেৱে উলেমাসকলৰ সহযোগত প্ৰস্তুত কৰা ইছলামীয় আইনৰ সংকলনখনৰ ناو কি?

উত্তৰ: ফাটৱা-ই-আলমগিৰী (Fatwa-i-Alamgiri)।

প্ৰশ্ন ১৩: মোগল যুগত 'পল্লী অঞ্চলৰ মেৰুদণ্ড' স্বৰূপ মধ্যস্থতাকাৰী জমিদাৰসকলক কি বুলি কোৱা হৈছিল?

উত্তৰ: তেওঁলোকক 'চৌধুৰী', 'মুকাদ্দম' বা 'তিলকধাৰী' আদি নামেৰে অঞ্চলভেদে জনা গৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: কোনগৰাকী মোগল ৰাজকুমাৰে উপনিষদসমূহ পাৰ্চী ভাষালৈ অনুবাদ কৰি চুফী আৰু হিন্দু দৰ্শনৰ সমন্বয় ঘটাইছিল?

উত্তৰ: সম্ৰাট শ্বাহজাহানৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ দাৰা চিকোহ।

প্ৰশ্ন ১৫: মোগল যুগত উৎপন্ন হোৱা দুবিধ 'জিন্স-ই-কামিল' (নগদ শস্য)ৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: কুঁহিয়াৰ আৰু কপাহ (যিবোৰে ৰাজহ ব্যৱস্থাক অধিক চহকী কৰিছিল)।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মোগল সম্ৰাট আকবৰে ৰাজপুতসকলৰ সৈতে বৈবাহিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰাৰ মূল ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য কি আছিল?

উত্তৰ: আকবৰে বুজি পাইছিল যে ভাৰতত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি মজবুত কৰিবলৈ হ’লে বীৰ ৰাজপুতসকলৰ আনুগত্য অপৰিহাৰ্য। এই বৈবাহিক মিত্ৰতাৰ জৰিয়তে তেওঁ ৰাজপুতসকলক শত্ৰুৰ সলনি সাম্ৰাজ্যৰ আটাইতকৈ বিশ্বাসী স্তম্ভ আৰু সামৰিক সহযোগী হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ২: মোগল অভিজাত শ্ৰেণীত 'তুৰাণী' আৰু 'ইৰাণী' গোট দুটাৰ মাজত থকা প্ৰধান পাৰ্থক্য কি আছিল?

উত্তৰ: 'তুৰাণী'সকল আছিল মধ্য এছিয়াৰ মধ্য-সুন্নী মুছলমান, যিসকল বাবৰৰ বংশধৰ হিচাপে নিজকে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰকৃতি প্ৰতিষ্ঠাপক বুলি ভাবিছিল। আনহাতে, 'ইৰাণী'সকল আছিল পাৰস্যৰ ছিয়া মুছলমান, যিসকল নিজৰ উচ্চ শৈক্ষিক, প্ৰশাসনিক আৰু সাহিত্যিক দক্ষতাৰ বাবে দৰবাৰত প্ৰভাৱশালী হৈ পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: উলেমাসকলৰ ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপ হ্ৰাস কৰিবলৈ আকবৰে ১৫৭৯ চনত জাৰি কৰা 'মহজৰনামা' (Infallibility Decree) কি আছিল?

উত্তৰ: 'মহজৰনামা' আছিল এখন ধৰ্মীয় ঘোষণা পত্ৰ, যাৰ দ্বাৰা আকবৰে যিকোনো ধৰ্মীয় আইনৰ ব্যাখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত উলেমাসকলৰ ওপৰত নিজৰ চূড়ান্ত কৰ্তৃত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ধৰ্মীয় গোড়ামী হ্ৰাস পায় আৰু উলেমাসকলৰ ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপ বন্ধ হয়।

প্ৰশ্ন ৪: চুফী সন্তসকলে মোগল সাম্ৰাজ্যত সামাজিক সম্প্ৰীতি ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কেনে ভূমিকা পালন কৰিছিল?

উত্তৰ: চুফী সন্তসকলে 'চুলহ-ই-কুল' (সৰ্বজনীন শান্তি) আৰু উদাৰ মানৱতাবোধৰ চৰ্চা কৰিছিল। তেওঁলোকৰ খানকাহ (আশ্ৰম) সমূহ ধৰ্ম-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সকলোৰে বাবে খোলা আছিল, যিয়ে হিন্দু আৰু মুছলমান সমাজৰ মাজত থকা দূৰত্ব কমাই এক সাংস্কৃতিক সমন্বয় গঢ়ি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: মোগল শাসনত 'জমিদাৰী অধিকাৰ' বা 'মিৰাছ' স্বত্বৰ দুটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: প্ৰথমতে, জমিদাৰী অধিকাৰ আছিল বংশানুক্ৰমিক, অৰ্থাৎ পিতৃৰ মৃত্যুৰ পিছত পুত্ৰই এই অধিকাৰ পাইছিল। দ্বিতীয়তে, এই অধিকাৰটো হস্তান্তৰযোগ্য আছিল— জমিদাৰে প্ৰয়োজন সাপেক্ষে নিজৰ জমিদাৰী অংশ আনৰ ওচৰত বিক্ৰী বা বন্ধক থব পাৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৬: মোগল কৃষি অৰ্থনীতিত 'পাহী-কাস্ত' (Pahi-kasht) কৃষকসকল কোন আছিল?

উত্তৰ: 'পাহী-কাস্ত' কৃষকসকল আছিল অনা-আৱাসিক বা যাযাবৰী শ্ৰেণীৰ কৃষক। তেওঁলোকৰ নিজা গাঁৱত মাটি নাছিল আৰু তেওঁলোকে চুক্তিৰ ভিত্তিত আন এখন গাঁৱলৈ গৈ ঠিকা ভিত্তিত খেতি কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৭: মোগল ৰাজহ ব্যৱস্থাত 'হাচিল' (Hasil) আৰু 'জামা' (Jama) শব্দ দুটাই কি বুজাইছিল?

উত্তৰ: 'জামা' মানে হ’ল মোগল চৰকাৰে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ পৰা পাব পৰা বুলি আনুমানিকভাৱে ধাৰ্য কৰা মুঠ ৰাজহ। আনহাতে, 'হাচিল' হ’ল সেই অঞ্চলটোৰ পৰা প্ৰকৃততে বাস্তৱিকভাৱে সংগ্ৰহ হোৱা ৰাজহৰ পৰিমাণ।

প্ৰশ্ন ৮: ঔৰংজেৱৰ দিনত উলেমা শ্ৰেণীৰ প্ৰভাৱ পুনৰ বৃদ্ধি হোৱাৰ দুটা কাৰণ দৰ্শাই লিখা।

উত্তৰ: প্ৰথম কাৰণটো আছিল ঔৰংজেৱৰ গোড়া ইছলামীয় নীতি, যিয়ে সাম্ৰাজ্যখনক শ্বৰীয়ত আইন অনুসৰি চলাব বিচাৰিছিল। দ্বিতীয়তে, দৰবাৰত সৃষ্টি হোৱা ৰাজনৈতিক সংকট আৰু বিদ্ৰোহসমূহ দমন কৰিবলৈ তেওঁক উলেমা শ্ৰেণীৰ ধৰ্মীয় সমৰ্থনৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৯: মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ আঁৰত থকা 'কৃষি সংকট' (Agrarian Crisis) ধাৰণাটো ইতিহাসবিদ ইৰফান হাবিবৰ মতে কি আছিল?

উত্তৰ: ইতিহাসবিদ ইৰফান হাবিবৰ মতে, মোগল মনচবদাৰসকলে নিজৰ জাগীৰ সঘনাই সলনি হোৱাৰ বাবে কৃষকৰ ওপৰত অত্যাধিক কৰ জাপি দিছিল। এই শোষণ সহ্য কৰিব নোৱাৰি কৃষকে খেতি এৰি পলাই গৈছিল বা বিদ্ৰোহ কৰিছিল, যাৰ ফলত সাম্ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি ভাঙি পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: মোগল কালত গ্ৰাম্য অঞ্চলত হোৱা সামাজিক সংঘাতৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: প্ৰধান কাৰণ দুটা আছিল: 

(ক) ৰাজহ সংগ্ৰহকাৰী বা জমিদাৰসকলে চৰকাৰী নিৰ্দেশনাতকৈ অধিক হাৰত কৰ আদায় কৰিবলৈ কৰা বলপ্ৰয়োগ, আৰু 

(খ) প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সময়ত চৰকাৰে ভূমি কৰ ৰেহাই নিদিয়াৰ বাবে কৃষকৰ মাজত গঢ়ি উঠা অসন্তুষ্টি।

প্ৰশ্ন ১১: মোগল অভিজাত শ্ৰেণীত 'খানজাদা' (Khanzadas) গোটটোৰ স্থিতি কেনেকুৱা আছিল?

উত্তৰ: 'খানজাদা'সকল আছিল মোগল বংশৰ অতি পুৰণি আৰু বিশ্বস্ত সহযোগী পৰিয়ালৰ সন্তান। সাম্ৰাজ্যত বংশগত মৰ্যাদাৰ ভিত্তিত তেওঁলোকক অতি উচ্চ পদবী বা মনচব প্ৰদান কৰা হৈছিল আৰু প্ৰশাসনত তেওঁলোকৰ এক সুকীয়া প্ৰভাৱ আছিল।

প্ৰশ্ন ]১২: চিস্তী পন্থৰ আধ্যাত্মিক দৰ্শন উলেমা ধাৰণাতকৈ কেনেকৈ পৃথক আছিল?

উত্তৰ: উলেমাসকলে ধৰ্মৰ বাহ্যিক ৰীতি-নীতি, কঠোৰ কানুনি নিয়ম আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। বিপৰীতে, চিস্তী পন্থই ধৰ্মীয় উদাৰতা, সংগীতৰ (কব্বালী) জৰিয়তে ঈশ্বৰ প্ৰেম আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ পৰা দূৰত্ব বজাই ৰখাত বিশ্বাস কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: ১৭ শতিকাত মোগল সাম্ৰাজ্যত হোৱা 'জাত' (Jat) বিদ্ৰোহৰ অন্তৰ্নিহিত কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: দিল্লী আৰু আগ্ৰাৰ ওচৰ-পাজৰ অঞ্চলৰ জাটসকল মূলতঃ খেতিয়ক আছিল। মোগল স্থানীয় কৰ্মচাৰীসকলৰ ধৰ্মীয় গোড়ামী, বৰ্ধিত মাটিৰ কৰ আৰু কৃষকৰ উৎপাদিত ফচলৰ ওপৰত কৰা উৎপীড়নৰ প্ৰতিবাদ স্বৰূপেই তিলকপাৰ্টৰ গোকলাৰ নেতৃত্বত এই বিদ্ৰোহ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: মোগল প্ৰশাসনত 'জাগীৰদাৰী সংকট' (Jagirdari Crisis) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: যেতিয়া মোগল সাম্ৰাজ্যত মনচবদাৰৰ সংখ্যা অত্যাধিক বৃদ্ধি পাইছিল, কিন্তু সেই অনুপাতে তেওঁলোকক দৰমহাৰ পৰিৱৰ্তে দিবলগীয়া আৱণ্টনযোগ্য ভূমি বা 'জাগীৰ'ৰ অভাৱ ঘটিছিল, সেই পৰিস্থিতিটোকে বুৰঞ্জীত জাগীৰদাৰী সংকট বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১৫: মোগল যুগত 'মুকাদ্দম' বা গাঁওবুঢ়াৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ আছিল?

উত্তৰ: 'মুকাদ্দম'জন আছিল গাঁৱৰ প্ৰধান ব্যক্তি যিয়ে গাঁৱৰ কৃষকৰ পৰা ভূমি ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰি চৰকাৰী ভঁৰালত জমা দিয়াৰ বাবে দায়বদ্ধ আছিল। ইয়াৰ বিনিময়ত তেওঁ চৰকাৰৰ পৰা 'পাচত্ৰা' (শতাংশ) বা কিছু কৰমুক্ত ভূমি লাভ কৰিছিল।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: মোগল অভিজাত শ্ৰেণীত ৰাজপুতসকলৰ অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইয়াৰ ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: মোগল সাম্ৰাজ্যৰ স্থায়িত্ব আৰু সম্প্ৰসাৰণৰ ইতিহাসত সম্ৰাট আকবৰৰ ৰাজপুত নীতি আছিল এক বৈপ্লৱিক পদক্ষেপ। পূৰ্বৰ চুলতানী শাসকসকলৰ দৰে ৰাজপুতসকলক কেৱল সামৰিক শক্তিৰে দমন কৰাৰ পৰিৱৰ্তে আকবৰে তেওঁলোকক মোগল প্ৰশাসনিক তথা অভিজাত শ্ৰেণীৰ (Mughal Nobility) এক অপৰিহাৰ্য অংগ কৰি তুলিছিল।

অন্তৰ্ভুক্তিকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া: আকবৰে এই প্ৰক্ৰিয়াটো মূলত তিনিটা পদ্ধতিৰে আগবঢ়াই নিছিল— বৈবাহিক মিত্ৰতা, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা আৰু উচ্চ মনচব প্ৰদান। ১৫৬২ চনত আম্বেৰৰ (বৰ্তমানৰ জয়পুৰ) ৰজা ভাৰমালৰ পুত্ৰী ধীৰ বাঈৰ (যাক জোধা বাঈ বুলিও জনা যায়) সৈতে বিবাহপাশত আৱদ্ধ হৈ আকবৰে এই যুগান্তকাৰী যাত্ৰাৰ সূচনা কৰে। ইয়াৰ পিছত বিকানেৰ আৰু জয়ছালমেৰৰ ৰাজপৰিয়ালেও মোগল সৌহাৰ্দ্য গ্ৰহণ কৰে। ৰাজপুত শাসকসকলক তেওঁলোকৰ পৈতৃক ৰাজ্য বা 'ৱাতান জাগীৰ' (Watan Jagir)ৰ স্বায়ত্তশাসন ঘূৰাই দিয়া হৈছিল আৰু মোগল দৰবাৰত তেওঁলোকক সৰ্বোচ্চ পৰ্যায়ৰ 'মনচবদাৰী' মৰ্যাদা (যেনে ৰাজা মানসিংহই লাভ কৰা ৭,০০০-ঈ মনচব) প্ৰদান কৰা হৈছিল।

ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব:

• সাম্ৰাজ্যৰ আভ্যন্তৰীণ মেৰুদণ্ড: ৰাজপুতসকলৰ দৰে বীৰ আৰু বিশ্বস্ত জাতিক অভিজাত শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ ফলত মোগল শক্তিয়ে এক স্থায়ী ভাৰতীয় ভেটি লাভ কৰে।

• তুৰাণী-ইৰাণী গোটৰ প্ৰত্যাহ্বান প্ৰতিহতকৰণ: মোগল দৰবাৰত পৰম্পৰাগতভাৱে চলি অহা বিদেশী মুছলমান অভিজাত (তুৰাণী আৰু ইৰাণী) সকলৰ একচেটিয়া আধিপত্য আৰু তেওঁলোকৰ সাম্ভাৱ্য বিদ্ৰোহক সন্তুলিত কৰিবলৈ আকবৰে ৰাজপুত গোটটোক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

• সাংস্কৃতিক সমন্বয়: এই নীতিৰ ফলত মোগল দৰবাৰত এক মিশ্ৰিত সংস্কৃতি বা 'গংগা-যমুনা সংস্কৰণ'ৰ জন্ম হয়, যিয়ে মোগল প্ৰশাসনক বিদেশী আক্ৰমণকাৰীৰ ইমেজৰ পৰা মুক্ত কৰি এক সৰ্বভাৰতীয় গ্ৰহণযোগ্যতা প্ৰদান কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: মোগল ৰাজনীতি আৰু সমাজত উলেমা (Ulema) সকলৰ ভূমিকা আৰু তেওঁলোকৰ ওপৰত সম্ৰাটৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেনেকুৱা আছিল, আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মোগল ৰাষ্ট্ৰব্যৱস্থাত 'উলেমা' বা ধৰ্মীয় পণ্ডিতসকল আছিল ইছলামীয় আইন (শ্বৰীয়ত)ৰ ৰক্ষক। ন্যায়পালিকা (কাজী), ধৰ্মীয় শিক্ষা আৰু দান-বৰঙণি (চদৰ-উচ-চদুৰ) বিভাগসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে উলেমাসকলৰ হাতত ন্যস্ত আছিল। মধ্যযুগীয় পৰিৱেশত সাধাৰণ মুছলমান সমাজৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ আধ্যাত্মিক আৰু সামাজিক প্ৰভাৱ আছিল অপৰিসীম।

ৰাজনীতিত হস্তক্ষেপ আৰু সম্ৰাটৰ প্ৰত্যাহ্বান: পৰম্পৰাগতভাৱে উলেমাসকলে বিচাৰিছিল যে মোগল সম্ৰাটসকলে কেৱল ইছলামীয় নীতি অনুসৰিহে দেশ শাসন কৰক। কিন্তু ভাৰতৰ দৰে বহু-ধৰ্মীয় দেশত কঠোৰ ধৰ্মীয় নীতি প্ৰয়োগ কৰিলে সাম্ৰাজ্যৰ পতন নিশ্চিত বুলি মোগল সম্ৰাটসকলে উপলব্ধি কৰিছিল। বিশেষকৈ আকবৰৰ শাসনকালত উলেমাসকলৰ গোড়ামীয়ে উদাৰ প্ৰশাসনৰ পথত হেঙাৰস্বৰূপ হৈ থিয় দিছিল।

সম্ৰাটৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু 'মহজৰনামা': উলেমাসকলৰ এই ৰাজনৈতিক আৰু বৌদ্ধিক হস্তক্ষেপ চিৰদিনৰ বাবে বন্ধ কৰিবলৈ আকবৰে এক সুপৰিকল্পিত কৌশল অৱলম্বন কৰিছিল:

• ইবাদত খানা (১৫৭৫): আকবৰে ফাতেহপুৰ চিক্ৰীত 'ইবাদত খানা' নিৰ্মাণ কৰি বিভিন্ন ধৰ্মৰ পণ্ডিতৰ মাজত তৰ্ক-বিতৰ্কৰ আয়োজন কৰে। ইয়াত উলেমাসকলৰ আভ্যন্তৰীণ মতানৈক্য আৰু সংকীৰ্ণতা ধৰা পৰে, যাৰ ফলত সম্ৰাটৰ চকুত তেওঁলোকৰ নৈতিক মৰ্যাদা হ্ৰাস পায়।

• মহজৰনামা (১৫৭৯): ই আছিল উলেমাসকলৰ বিৰুদ্ধে আকবৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ৰাজনৈতিক বিজয়। এই অলংঘনীয় অধ্যাদেশৰ (Infallibility Decree) জৰিয়তে ঘোষণা কৰা হয় যে ধৰ্মীয় আইনৰ ব্যাখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত যদি উলেমাসকলৰ মাজত মতবিৰোধ হয়, তেন্তে সম্ৰাটৰ সিদ্ধান্তই হ’ব চূড়ান্ত আৰু সৰ্বোচ্চ।

ইয়াৰ পিছত, ঔৰংজেৱৰ দিনত উলেমাসকলে সাময়িকভাৱে 'ফাটৱা-ই-আলমগিৰী' সংকলনৰ জৰিয়তে প্ৰভাৱ ঘূৰাই পাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও সামগ্ৰিকভাৱে মোগল সাৰ্বভৌমত্ব সদায় উলেমাৰ শ্ৰুতলিপিতকৈ ওপৰত আছিল।

প্ৰশ্ন ৩: মোগল যুগৰ বৌদ্ধিক আৰু আধ্যাত্মিক ইতিহাসলৈ চুফীবাদৰ অৱদান মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: মোগল যুগৰ ধৰ্মীয় আৰু বৌদ্ধিক ইতিহাস কেৱল উলেমাসকলৰ শাসনতান্ত্ৰিক নীতিৰ মাজতে আৱদ্ধ নাছিল, বৰঞ্চ ইয়াৰ এক বৃহৎ অংশ পৰিচালিত হৈছিল চুফী সন্তসকলৰ উদাৰ মানৱতাবোধৰ দ্বাৰা। মোগল ৰাজপৰিয়াল আৰু সাধাৰণ সমাজৰ ওপৰত চুফীবাদৰ (Sufism) গভীৰ বৌদ্ধিক হস্তক্ষেপ আছিল।

আধ্যাত্মিক আৰু সামাজিক অৱদান:

• 'চুলহ-ই-কুল'ৰ ভেটি: চুফী দৰ্শনৰ 'ৱাহদত-অল-ৱুজুদ' (অস্তিত্বৰ একতা) তত্ত্বই আকবৰৰ 'চুলহ-ই-কুল' বা সৰ্বজনীন শান্তিৰ ৰাজনৈতিক আদৰ্শক গভীৰভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। এই দৰ্শনৰ মতে ঈশ্বৰ আৰু মানুহৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰেমৰ, কোনো কঠোৰ নিয়মৰ নহয়।

• খানকাহ আৰু সামাজিক সমন্বয়: চুফী সন্তসকলৰ আশ্ৰম বা 'খানকাহ'সমূহ আছিল সামাজিক মিলনভূমি। দিল্লীৰ নিজামুদ্দিন আউলিয়া বা আজমেৰৰ খাজা মইনুদ্দিন চিস্তীৰ দৰগাহলৈ হিন্দু-মুছলমান উভয় সম্প্ৰদায়ৰে আগমন ঘটিছিল, যিয়ে সমাজত সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতিৰ এক অভেদ্য প্ৰাচীৰ গঢ়ি তুলিছিল।

বৌদ্ধিক হস্তক্ষেপ আৰু সাহিত্যিক চৰ্চা: মোগল যুগত চুফীবাদে উচ্চস্তৰৰ বৌদ্ধিক চৰ্চা লাভ কৰে। এই ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য নামটো হ’ল সম্ৰাট শ্বাহজাহানৰ পুত্ৰ তথা যুৱৰাজ দাৰা চিকোহ। তেওঁ নিজে কাদিমীয়া পন্থৰ এগৰাকী চুফী আছিল। দাৰা চিকোহে অনুভৱ কৰিছিল যে হিন্দু উপনিষদ আৰু চুফী দৰ্শনৰ মূল তত্ত্ব একেই। ধৰ্মীয় সমন্বয়ৰ এই বৌদ্ধিক প্ৰয়াস হিচাপে তেওঁ উপনিষদসমূহ পাৰ্চী ভাষালৈ অনুবাদ কৰে, যাৰ নাম দিছিল 'চিৰ-ই-আকবৰ' (মহান ৰহস্য)। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ 'মজমা-উল-বাহৰেইন' (দুই সাগৰৰ মিলন) নামৰ গ্ৰন্থখন লিখি হিন্দু ধৰ্ম আৰু ইছলামৰ মাজৰ আধ্যাত্মিক সাদৃশ্যসমূহ দাঙি ধৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: মোগল ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ মূল মেৰুদণ্ড 'জবতি' (Zabti) বা 'দহচালা' ব্যৱস্থাৰ এক খতিয়ান ডাঙি ধৰা।

উত্তৰ: মোগল অৰ্থনীতি আছিল মূলতঃ কৃষিভিত্তিক আৰু সাম্ৰাজ্যৰ বিশাল খৰচ বহন কৰিবলৈ এক সুস্থিৰ তথা বিজ্ঞানসন্মত ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন আছিল। সম্ৰাট আকবৰৰ নিৰ্দেশত তেওঁৰ পাকৈত ৰাজহ মন্ত্ৰী ৰাজা টোডৰমলে ১৫৮০ চনত যি ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, তাক 'জবতি' বা 'দহচালা' (Dahsala System) বুলি কোৱা হয়।

ব্যৱস্থাটোৰ কাৰ্যপদ্ধতি:

• দশ বছৰীয়া পৰীক্ষা: এই ব্যৱস্থাত যোৱা ১০ বছৰৰ (১৫৭০-১৫৭৯ চন) খেতিৰ উৎপাদন আৰু বজাৰ মূল্যৰ নিখুঁত তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ গড় উলিয়াই ৰাজহৰ হাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।

• মাটিৰ শ্ৰেণীবিভাজন: উৎপাদন ক্ষমতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভূমিক চাৰিটা ভাগত ভগাই কৰ ধাৰ্য কৰা হৈছিল— 'পোলাজ' (প্ৰতি বছৰে খেতি হোৱা মাটি), 'পৰাউতি' (উৰ্বৰতা ঘূৰাই পাবলৈ ১ বা ২ বছৰ খালি ৰখা মাটি), 'চাছৰ' (৩ বা ৪ বছৰ খালি থকা মাটি) আৰু 'বঞ্জৰ' (৫ বছৰ বা তাতকৈ বেছি সময় অনাবাদী হৈ থকা মাটি)।

• পিয়ল আৰু নগদ পৰিশোধ: ইয়াৰ অধীনত 'গজ-ই-ইলাহী' (লোহাৰ শিকলি) ব্যৱহাৰ কৰি মাটিৰ সঠিক জোখ-মাখ লোৱা হৈছিল। কৃষকে নিজৰ উৎপন্ন শস্যৰ এক-তৃতীয়াংশ (১/৩) অংশ চৰকাৰক দিব লাগিছিল আৰু এই ৰাজহ শস্যৰ সলনি নগদ পইচাত (Cash) আদায় দিয়াটো বাধ্যতামূলক আছিল।

অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: এই ব্যৱস্থাই ৰাজহ সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত থকা অনিশ্চয়তা দূৰ কৰিলে। চৰকাৰে আগতীয়াকৈ নিজৰ বাৰ্ষিক আয়ৰ হিচাপ কৰিব পৰা হ’ল আৰু কৃষকসকলেও স্থানীয় বিষয়াৰ হঠকাৰী শোষণৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পালে। ই মোগল সাম্ৰাজ্যক এক অভূতপূৰ্ব অৰ্থনৈতিক স্থায়িত্ব প্ৰদান কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: মোগল গ্ৰাম্য সমাজত জমিদাৰ আৰু কৃষকৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা আছিল? কৃষি সংঘাতৰ কাৰণসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: মোগল গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি আৰু সামাজিক গাঁথনিৰ দুটা মুখ্য মেৰুদণ্ড আছিল জমিদাৰ আৰু কৃষক। তেওঁলোকৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো কেৱল অৰ্থনৈতিক শোষণৰ নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু কিছু ক্ষেত্ৰত গভীৰ সামাজিক সংঘাতৰ আধাৰ।

জমিদাৰ আৰু কৃষকৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক: মোগল যুগত জমিদাৰসকল মাটিৰ মালিক নাছিল, কিন্তু তেওঁলোকৰ হাতত বংশগতভাৱে ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰাৰ 'মিৰাছ' বা স্বত্ব অধিকাৰ আছিল। 'খুদ-কাস্ত' (যিসকল কৃষকৰ নিজা মাটি আছিল) আৰু 'পাহী-কাস্ত' (যাযাবৰী কৃষক) সকলৰ ওপৰত জমিদাৰসকলৰ এক প্ৰকাৰৰ সামাজিক আধিপত্য আছিল। বহু সময়ত জমিদাৰসকলে খেতিয়কক কৃষি ঋণ (তকাভী) দি বা বানপানী-খৰাঙৰ সময়ত সুৰক্ষা দি গাঁৱৰ মুৰব্বী বা অভিভাৱকৰ ভূমিকাও লৈছিল।

গ্ৰাম্য উত্তেজনা আৰু কৃষি সংঘাতৰ কাৰণসমূহ: ১৭ শতিকাৰ শেহৰ থলৈ (বিশেষকৈ সম্ৰাট ঔৰংজেৱৰ দিনত) এই সম্পৰ্কত ফাট মেলে আৰু গ্ৰাম্য সমাজত তীব্ৰ সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল:

• জাগীৰদাৰী প্ৰথাৰ ত্ৰুটি: মোগল মনচবদাৰ বা জাগীৰদাৰসকলৰ বদলি সঘনাই হৈছিল। তেওঁলোকে জানিছিল যে তেওঁলোক বেছিদিন এটা অঞ্চলত নাথাকে, সেয়েহে তেওঁলোকে স্থানীয় জমিদাৰ আৰু কৃষকৰ ওপৰত অত্যাধিক কৰ আদায়ৰ বাবে হেঁচা প্ৰয়োগ কৰিছিল।

• ত্ৰিমুখী শোষণ: ৰাষ্ট্ৰ (মোগল চৰকাৰ), জাগীৰদাৰ আৰু স্থানীয় জমিদাৰ— এই আটাইৰে আৰ্থিক বোজা গৈ পৰিছিল দুখীয়া কৃষকৰ কান্ধত। ইয়াৰ ফলত কৃষকসকল সৰ্বস্বান্ত হৈ পৰিছিল।

• সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ: এই অৰ্থনৈতিক নিস্পেষণ সহ্য কৰিব নোৱাৰি কৃষকসকলে বহু ঠাত জমিদাৰসকলৰ সৈতে হাত মিলাই কেন্দ্ৰীয় মোগল শক্তিৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰিছিল। ইয়াৰ অন্যতম উদাহৰণ আছিল দিল্লী-আগ্ৰা অঞ্চলৰ 'জাট বিদ্ৰোহ' আৰু পঞ্জাৱৰ 'সতনামী বিদ্ৰোহ'। বুৰঞ্জীবিদ ইৰফান হাবিবৰ মতে, এই 'কৃষি সংকটে'ই মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ ঘণ্টী বজাইছিল।