অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় সমাজত উত্থান ঘটা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ নতুন অভিজাত শ্ৰেণীৰ নাম কি আছিল? 

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতত এক প্ৰভাৱশালী সামৰিক আৰু প্ৰশাসনিক অভিজাত শ্ৰেণী হিচাপে 'ৰাজপুত'সকলৰ উত্থান ঘটিছিল।

প্ৰশ্ন ২: কোনটো ধৰ্মীয় আন্দোলনে দক্ষিণ ভাৰতত প্ৰথমবাৰৰ বাবে একশ্বৰবাদ আৰু ভক্তিৰ ধাৰণা জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল? 

উত্তৰ: খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম-অষ্টম শতিকাৰ ভিতৰত তামিলনাডুত গঢ়ি উঠা আলভাৰ আৰু নায়নমাৰসকলৰ ভক্তি আন্দোলনে ইয়াৰ সূচনা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: সন্ত কবীৰে সমাজত প্ৰচলিত কুসংস্কাৰ দূৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা চুটি আধ্যাত্মিক কবিতা বা পদবোৰক কি নামেৰে জনা যায়? 

উত্তৰ: সন্ত কবীৰৰ এই আধ্যাত্মিক শিক্ষা আৰু পদ্যসমূহক 'দোহা' বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: শিখ ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক গুৰু নানক দেৱৰ মূল ধৰ্মীয় দৰ্শন বা বাণী কি আছিল? 

উত্তৰ: তেওঁৰ মূল বাণী আছিল ‘এক ওংকাৰ’, অৰ্থাৎ ঈশ্বৰ এক আৰু অদ্বিতীয়।

প্ৰশ্ন ৫: মধ্যযুগৰ কোনগৰাকী মহিলা ভক্তই মেৱাৰৰ ৰাজকীয় সুখ বিসৰ্জন দি কৃষ্ণভক্তিত বিলীন হৈছিল? 

উত্তৰ: পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকাৰ বিখ্যাত ৰাজপুত ৰাজকুমাৰী আৰু ভক্তিয়ুগৰ অন্যতম প্ৰধান স্তম্ভ মীৰাবাঈ।

প্ৰশ্ন ৬: উত্তৰ ভাৰতত ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক সংস্কাৰৰ বাবে ভক্তি আন্দোলনক গতিশীল কৰি তোলা প্ৰথমজন মহান সন্ত কোন আছিল? 

উত্তৰ: সন্ত ৰামানন্দ আছিল চতুৰ্দশ শতিকাৰ এগৰাকী প্ৰধান ধৰ্মগুৰু, যিয়ে উত্তৰ ভাৰতলৈ ভক্তি ধাৰা বোৱাই আনিছিল।

প্ৰশ্ন ৭: ইছলাম ধৰ্মৰ ধৰ্মীয় বিধি-বিধান, আইন আৰু শাস্ত্ৰৰ বিশাৰদ পণ্ডিতসকলক একবচনত বা সামূহিকভাৱে কি বুলি ক’ব পাৰি?

উত্তৰ: ইছলামীয় সমাজ ব্যৱস্থাত তেওঁলোকক 'উলেমা' (Ulema) বুলি অভিহিত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতত সুফী ধাৰাৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত 'চিলচিলা' (Silsila) শব্দটোৱে মূলত কি সূচায়? 

উত্তৰ: চিলচিলা শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'শৃংখল', যিয়ে সুফী গুৰু বা পীৰসকলৰ আধ্যাত্মিক বংশানুক্ৰমিক ধাৰাটোক বুজায়।

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতীয় উপমহাদেশত চিশ্তী সুফী ধাৰাৰ মূল ভেটি কোনে স্থাপন কৰিছিল? 

উত্তৰ: ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে আজমেৰক কেন্দ্ৰ কৰি খাজা মইনুদ্দিন চিশ্তীয়ে এই ধাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: সুহৰাৱাৰ্দী সুফী ধাৰাৰ ভাৰতীয় প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লোৱা সন্তগৰাকী কোন আছিল? 

উত্তৰ: মুলতান চহৰক কেন্দ্ৰ কৰি আধ্যাত্মিক সাধনা কৰা শ্বেখ বাহাউদ্দিন জাকাৰিয়া।

প্ৰশ্ন ১১: ভগৱানক কোনো নিৰ্দিষ্ট মূৰ্তি বা গুণ অবিহনে নিৰাকাৰ ৰূপত উপাসনা কৰা ভক্তিমিলনৰ ধাৰাটো কি নামেৰে পৰিচিত?

উত্তৰ: ইয়াক 'নিৰ্গুণ' ভক্তিবাদ বা নিৰ্গুণ পৰম্পৰা বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১২: সগুণ ভক্তিবাদৰ ধাৰণাটো কিহৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল? 

উত্তৰ: সগুণ ধাৰাত ভগৱানক নিৰ্দিষ্ট মানৱীয় বা ঐশ্বৰিক গুণ, অবয়ব আৰু মূৰ্তিৰ (যেনে ৰাম বা কৃষ্ণ) মাজেৰে আৰাধনা কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: মধ্যযুগত ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত আঞ্চলিক পৰিচয় বা স্বকীয়তা গঢ়ি উঠাত সাহিত্যৰ কোনটো দিশে আটাইতকৈ বেছি ইন্ধন যোগাইছিল? 

উত্তৰ: সংস্কৃত ভাষাৰ পৰিৱৰ্তে স্থানীয় বা আঞ্চলিক ভাষাসমূহৰ (Vernacular languages) চৰ্চা আৰু বিকাশ।

প্ৰশ্ন ১৪: শৈৱধৰ্মৰ অন্তৰ্গত কোনটো যোগী সম্প্ৰদায়ে হঠযোগৰ চৰ্চা আৰু সমাজৰ জাতিভেদ প্ৰথাৰ তীব্ৰ বিৰোধিতাৰ বাবে মধ্যযুগত পৰিচিত হৈছিল? 

উত্তৰ: গুৰু মৎস্যেন্দ্ৰনাথ আৰু গোৰক্ষনাথৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত 'নাথপন্থী' সম্প্ৰদায়।

প্ৰশ্ন ১৫: সুফী সাধকসকলে ধৰ্মীয় আলোচনা আৰু আধ্যাত্মিক সমাৱেশৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা আশ্ৰয়স্থল বা কেন্দ্ৰবোৰক কি নামেৰে জনা গৈছিল? 

উত্তৰ: সুফী পৰম্পৰাত এনে আধ্যাত্মিক কেন্দ্ৰসমূহক 'খানকাহ' (Khanqah) বুলি কোৱা হয়।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ গ্ৰাম্য সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত 'সামন্ততন্ত্ৰৰ সম্প্ৰসাৰণে' কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল? 

উত্তৰ: ভূমি অনুদানৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত গাঁওবোৰত ভূমিৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ থকা এটা মধ্যভোগী শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত পৰম্পৰাগত স্বাধীন খেতিয়কসকল লাহে লাহে সামন্ত প্ৰভুৰ অধীনস্থ বা আশ্ৰিত খেতিয়কলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি অধিক সংকুচিত হৈ পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: আঞ্চলিক স্থাপত্য শিল্পৰ বিকাশৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য কি আছিল? 

উত্তৰ: প্ৰথমতে, স্থানীয়ভাৱে উপলব্ধ সামগ্ৰীৰ (যেনে- বংগত পোৰামাটিৰ ইটা) প্ৰচুৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। দ্বিতীয়তে, স্থানীয় জলবায়ু আৰু সংস্কৃতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই মূল কেন্দ্ৰীয় শৈলীৰ (যেনে চুলতানী বা মোগল শৈলী) সৈতে আঞ্চলিক কলাৰ এক সুন্দৰ মিশ্ৰণ ঘটোৱা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: নাথপন্থীসকলৰ মূল আধ্যাত্মিক দৰ্শন কি আছিল? 

উত্তৰ: নাথপন্থীসকলে সংসাৰ ত্যাগ কৰি সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁলোকৰ মতে, মন আৰু শৰীৰক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ হঠযোগ, ধ্যান আৰু প্ৰাণায়ামৰ চৰ্চা কৰাটো আৱশ্যক, যাৰ জৰিয়তে পৰম সত্য বা মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ৪: কবীৰৰ শিক্ষাই কেনেকৈ হিন্দু আৰু ইছলাম ধৰ্মৰ মাজত সংহতি স্থাপনৰ প্ৰয়াস কৰিছিল? 

উত্তৰ: কবীৰে ঈশ্বৰৰ একত্ববাদৰ পোষকতা কৰি কৈছিল যে আল্লাহ, ৰাম, হৰি বা কৰিম সকলো একেটা পৰম শক্তিৰে ভিন্ন নাম। তেওঁ ধৰ্মীয় বাহ্যিক আচাৰ-অনুষ্ঠান, মূৰ্তি পূজা আৰু সমাজৰ কৃত্ৰিম বিভাজনক তীব্ৰভাৱে প্ৰত্যাখ্যান কৰি কেৱল অন্তৰৰ প্ৰেম আৰু ভক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: গুৰু নানকে সমাজলৈ আগবঢ়োৱা দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক সংস্কাৰ কি কি? 

উত্তৰ: গুৰু নানকে সমাজত প্ৰচলিত জন্মভিত্তিক জাতিভেদ প্ৰথাৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰি মানুহৰ সমতাৰ হকে মাত মাতিছিল। ইয়াৰ বাবে তেওঁ সামূহিক পাকঘৰ 'লংগৰ' আৰু সমবেত প্ৰাৰ্থনা 'সংগত'ৰ প্ৰথা আৰম্ভ কৰিছিল, য’ত ধনী-দুখীয়া, উচ্চ-নীচ সকলোৱে একেলগে বহি আহাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৬: ভক্তি আন্দোলনত মহিলা ভক্তসকলৰ অংশগ্ৰহণৰ ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য কি আছিল? 

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজৰ নীতি-নিয়ম আৰু ঘৰুৱা চাৰিসীমা অতিক্ৰম কৰি মহিলা ভক্তসকলে (যেনে অন্দাল বা মীৰাবাঈ) আধ্যাত্মিক ক্ষেত্ৰত নিজৰ স্বতন্ত্ৰ পৰিচয় প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁলোকৰ ৰচনাসমূহে সমাজত স্ত্ৰী স্বাধীনতা আৰু ভক্তিৰ সাৰ্বজনীন অধিকাৰক সাব্যস্ত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৭: দিল্লী চুলতানি যুগত 'উলেমা'সকলে ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাত কেনে ভূমিকা পালন কৰিছিল? 

উত্তৰ: উলেমাসকলে ৰজাক ইছলামীয় আইন বা 'শ্বৰীয়ত'ৰ আধাৰত শাসন কাৰ্য চলাবলৈ নীতিগত পৰামৰ্শ দিছিল। তেওঁলোকে ন্যায়িক বিভাগৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদবী যেনে 'কাজী' হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি সমাজত ন্যায় আৰু ধৰ্মীয় অনুশাসন বৰ্তাই ৰখাত সহায় কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: চিশ্তী আৰু সুহৰাৱাৰ্দী সুফী চিলচিলাৰ মাজত থকা এটা প্ৰধান পাৰ্থক্য লিখা। 

উত্তৰ: চিশ্তী পন্থী সুফী সাধকসকলে সাধাৰণতে দৰিদ্ৰ জীৱন কটাইছিল আৰু ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা বা ধন-সম্পদৰ পৰা আঁতৰত থাকিবলৈ ভাল পাইছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে, সুহৰাৱাৰ্দী পন্থী সাধকসকলে আৰামদায়ক জীৱন যাপন কৰিবলৈ কুণ্ঠাবোধ কৰা নাছিল আৰু তেওঁলোকে ৰাজনৈতিক প্ৰশাসন তথা চুলতানসকলৰ সৈতে সুসম্পৰ্ক বজাই ৰাখিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: নিৰ্গুণ আৰু সগুণ ভক্তি পৰম্পৰাৰ মাজৰ মৌলিক পাৰ্থক্যটো কি? 

উত্তৰ: নিৰ্গুণ পৰম্পৰাই ভগৱানক নিৰাকাৰ, অবিনশ্বৰ আৰু কোনো গুণ বা গুণাগুণৰ অতীত বুলি গণ্য কৰে (যেনে কবীৰ বা নানকৰ ধাৰণা)। আনহাতে, সগুণ পৰম্পৰাই ভগৱানক সাকাৰ ৰূপত, অৰ্থাৎ নিৰ্দিষ্ট গুণ, নাম আৰু আকৃতি থকা অৱতাৰ হিচাপে বিশ্বাস কৰে (যেনে তুলসীদাস বা সূৰদাসৰ ধাৰণা)।

প্ৰশ্ন ১০: মধ্যযুগীয় ভাৰতত সুফী সন্তসকলে সমাজলৈ আগবঢ়োৱা এটা প্ৰধান সামাজিক অৱদান উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: সুফী সন্তসকলে নিজৰ উদাৰ নৈতিক শিক্ষাৰ জৰিয়তে ধৰ্ম-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহক আকৰ্ষিত কৰিছিল। তেওঁলোকৰ খানকাহবোৰ ধৰ্মীয় সমন্বয় আৰু ভাতৃত্ববোধৰ মিলনভূমিত পৰিণত হৈছিল, যাৰ ফলত হিন্দু আৰু মুছলমান সম্পৰ্ক অধিক সুদৃঢ় হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১১: মধ্যযুগীয় ভাৰতত এক নতুন গ্ৰাম্য সামন্তীয় অভিজাত শ্ৰেণীৰ উত্থানৰ বাবে কোনবোৰ কাৰক দায়ী আছিল? 

উত্তৰ: মূলত শাসকীয় শক্তিৰ দ্বাৰা ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠান আৰু সামৰিক বিষয়াসকলক কৰ-মুক্ত ভূমিদান (যেনে আগ্ৰাহাৰ বা ইক্তা প্ৰথা) কৰাৰ ফলত এই শ্ৰেণীৰ জন্ম হৈছিল। এই ভূ-স্বামীসকলে লাহে লাহে স্থানীয় প্ৰশাসন, কৰ সংগ্ৰহ আৰু বিচাৰ ব্যৱস্থা নিজৰ হাতলৈ আনি গাঁৱৰ সমাজখনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ লৈছিল।

প্ৰশ্ন ১২: সুফী সাহিত্যই আঞ্চলিক ভাষাৰ বিকাশত কেনেকৈ অৰিহণা যোগাইছিল? 

উত্তৰ: সুফী সাধকসকলে সাধাৰণ জনতাৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ ক্লীষ্ট আৰবী বা পাৰ্চী ভাষাৰ সলনি থলুৱা ভাষা (যেনে হিন্দী, উৰ্দু, পঞ্জাবী বা সিন্ধী) ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে ৰচনা কৰা আধ্যাত্মিক গীত, প্ৰেমমূলক আখ্যান বা কবিতাৰ জৰিয়তে এই আঞ্চলিক ভাষাবোৰ সাহিত্যিক ৰূপত চহকী হৈ পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: দক্ষিণ ভাৰতৰ 'অলভাৰ' আৰু 'নায়নমাৰ'সকলৰ মাজত থকা মূল ধৰ্মীয় পাৰ্থক্যটো কি আছিল? 

উত্তৰ: অলভাৰসকল আছিল মূলত ভগৱান বিষ্ণুৰ উপাসক বা বৈষ্ণৱ পন্থী সন্ত, যিসকলে বিষ্ণুৰ ভক্তি গীত ৰচনা কৰিছিল। আনহাতে, নায়নমাৰসকল আছিল ভগৱান শিৱৰ আৰাধক বা শৈৱ পন্থী সন্ত, যিয়ে শিৱৰ মহিমা প্ৰচাৰ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: উলেমাসকলৰ ধৰ্মীয় একাধিপত্যই কেতিয়াবা ৰাজনৈতিক শাসনত কেনে সংঘাতৰ সৃষ্টি কৰিছিল? 

উত্তৰ: যেতিয়াই কোনো চুলতানে (যেনে আলাউদ্দিন খিলজী বা মহম্মদ বিন তুঘলক) সাম্ৰাজ্যৰ স্বাৰ্থত ধৰ্ম নিৰপেক্ষ বা ব্যৱহাৰিক ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত ল’ব বিচাৰিছিল, তেতিয়াই উলেমাসকলে ধৰ্মীয় আইনৰ দোহাই দি তাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত প্ৰায়ে ৰাজদৰবাৰত সাৰ্বভৌম ৰাজশক্তি আৰু ধৰ্মীয় উগ্ৰপন্থী গোটৰ মাজত শীতল যুদ্ধৰ সৃষ্টি হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: মধ্যযুগৰ ‘ভক্তি আন্দোলন’ক এক সামাজিক বিদ্ৰোহ বা আন্দোলন বুলি কিয় ক’ব পাৰি? 

উত্তৰ: কাৰণ এই আন্দোলনে সমাজৰ পৰম্পৰাগত পুৰোহিততন্ত্ৰৰ একাধিপত্য আৰু জন্মভিত্তিক কঠোৰ জাতিভেদ প্ৰথাক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। ই ধৰ্মৰ দুৱাৰ সমাজৰ আটাইতকৈ পিছপৰা আৰু বঞ্চিত শ্ৰেণীটোৰ বাবেও উন্মুক্ত কৰি দিছিল, যিটো সেই সময়ৰ সমাজ ব্যৱস্থাত এক ডাঙৰ বৈপ্লৱিক পদক্ষেপ আছিল।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: মধ্যযুগীয় ভাৰতত 'এটা নতুন অভিজাত শ্ৰেণীৰ উত্থান' আৰু ইয়াৰ ফলত গ্ৰাম্য সমাজত হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় ইতিহাসৰ অৰ্থ-সামাজিক প্ৰেক্ষাপটত এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিঘটনা আছিল এক নতুন সামন্তীয় অভিজাত শ্ৰেণীৰ জন্ম আৰু প্ৰভাৱ। মূলত গুপ্তোত্তৰ যুগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দিল্লী চুলতানি আমোললৈকে শাসকীয় শক্তিৰ দ্বাৰা ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠান আৰু সামৰিক মুৰব্বীসকলক যি ব্যাপক হাৰত ভূমিদান (যেনে আগ্ৰাহাৰ বা ইক্তা প্ৰথা) কৰা হৈছিল, তাৰ পৰিণতিতে এই শ্ৰেণীটো শক্তিশালী হৈ উঠিছিল। এই প্ৰক্ৰিয়াই ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত গ্ৰাম্য সমাজৰ গাঁথনি সম্পূৰ্ণ সলনি কৰি পেলাইছিল।

গ্ৰাম্য সমাজত ইয়াৰ প্ৰভাৱক প্ৰধানকৈ দুটা দিশত চাব পাৰি: 

১/ স্বাধীন কৃষকৰ অৱনতি: পূৰ্বতে গাঁৱৰ খেতিয়কসকল ভূমিৰ স্বত্বাধিকাৰী আছিল আৰু পোনপটীয়াকৈ কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষক কৰ দিছিল। কিন্তু মধ্যভোগী অভিজাত বা ভূ-স্বামী শ্ৰেণীটোৰ উত্থানৰ লগে লগে কৃষকসকলে নিজৰ মাটিত থকা পূৰ্বৰ স্বতন্ত্ৰ অধিকাৰ হেৰুৱাই পেলায়। তেওঁলোক লাহে লাহে এই নতুন প্ৰভুসকলৰ অধীনস্থ আৰু আশ্ৰিত কৃষকলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। 

২/ অৰ্থনৈতিক শোষণ আৰু বিকেন্দ্ৰীকৰণ: এই নতুন অভিজাত শ্ৰেণীটোৱে কেৱল ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰিয়েই ক্ষান্ত থকা নাছিল, বৰঞ্চ গ্ৰাম্য প্ৰশাসন, বিচাৰ ব্যৱস্থা আৰু উৎপাদনৰ ওপৰতো একচেটিয়া নিয়ন্ত্ৰণ চলাইছিল। অতিৰিক্ত কৰৰ বোজা আৰু বেগাৰ খাটিবলগীয়া (forced labor) নিয়মৰ বাবে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি স্ব-নিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰা আঁতৰি সামন্তীয় শোষণৰ কৱলত পৰিছিল। সামগ্ৰিকভাৱে, ইয়াৰ ফলত গ্ৰাম্য সমাজখন এক নতুন শ্ৰেণী-বিভাজনৰ সন্মুখীন হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: মধ্যযুগত ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত 'আঞ্চলিক পৰিচয়ৰ বিকাশ'ৰ ক্ষেত্ৰত থলুৱা সাহিত্য আৰু কলা-স্থাপত্যৰ ভূমিকা মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতত সমগ্ৰ দেশখনক এটা কেন্দ্ৰীয় ৰাজনৈতিক ছত্ৰছায়াত ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছিল যদিও, এই সময়ছোৱাতে সমান্তৰালভাৱে স্বকীয় আঞ্চলিক পৰিচয়ৰ (Regional Identity) এক অভূতপূৰ্ব বিকাশ ঘটিছিল। এই বিকাশত আটাইতকৈ বলিষ্ঠ ভূমিকা লৈছিল স্থানীয় সাহিত্য, কলা আৰু স্থাপত্য শৈলীয়ে। ই সমকালীন সমাজক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল।

• আঞ্চলিক ভাষা আৰু সাহিত্যৰ উত্থান: মধ্যযুগৰ পূৰ্বে জ্ঞান-চৰ্চা মূলত সংস্কৃত বা প্ৰাকৃত ভাষাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল। কিন্তু ভক্তিয়ুগ আৰু সুফীবাদৰ প্ৰভাৱত সমাজত সাধাৰণ মানুহে বুজি পোৱা থলুৱা বা আঞ্চলিক ভাষাসমূহৰ (যেনে— বঙালী, অসমীয়া, ওড়িয়া, তেলেগু, তামিল, পঞ্জাবী আদি) দ্ৰুত বিকাশ ঘটে। স্থানীয় কবি আৰু সন্তসকলে এই ভাষাবোৰত মহাকাব্যসমূহৰ স্থানীয় অনুবাদ আৰু মৌলিক আধ্যাত্মিক সাহিত্য ৰচনা কৰে। ইয়ে সংশ্লিষ্ট অঞ্চলটোৰ মানুহৰ মাজত এক সাংস্কৃতিক একতা আৰু আপোনত্বৰ ভাব গঢ়ি তোলে।

• আঞ্চলিক কলা আৰু স্থাপত্যৰ স্বকীয়তা: কেন্দ্ৰীয় ইছলামীয় বা মোগল স্থাপত্যৰ প্ৰভাৱ দেশজুৰি আছিল যদিও বিভিন্ন প্ৰান্তত স্থানীয় প্ৰয়োজনীয়তা আৰু কেঁচামালৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সুকীয়া শৈলী গঢ়ি উঠিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, বংগৰ 'পোৰামাটিৰ মন্দিৰ স্থাপত্য' (Terracotta temples) বা জৌনপুৰ আৰু গুজৰাটৰ মছজিদসমূহৰ স্থাপত্যত স্থানীয় হিন্দু-বৌদ্ধ শৈলীৰ সংমিশ্ৰণ দেখা গৈছিল। একেদৰে চিত্ৰকলাৰ ক্ষেত্ৰতো ৰাজপুত, পাহাৰী বা দাক্ষিণাত্যৰ (Deccani) চিত্ৰশৈলীয়ে নিজা নিজা ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক স্বকীয়তা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল, যিয়ে একোটা নিৰ্দিষ্ট আঞ্চলিক পৰিচয় ধৰি ৰখাত সহায় কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: উত্তৰ আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ ভক্তি আন্দোলনৰ মাজত দেখা পোৱা 'একশ্বৰবাদী পৰম্পৰা' আৰু ইয়াৰ সামাজিক প্ৰাসংগিকতাৰ ওপৰত এটা টোকা লিখা।

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ধৰ্মীয় বুৰঞ্জীৰ আটাইতকৈ উল্লেখনীয় অধ্যায়টোৱেই হৈছে 'ভক্তি আন্দোলন'। ইয়াৰ মূল ভেটিটো আছিল 'একশ্বৰবাদ' অৰ্থাৎ এজন মাত্ৰ পৰম ঈশ্বৰৰ প্ৰতি চৰম আত্মসমৰ্পণ। দক্ষিণ ভাৰতত খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম-অষ্টম শতিকাতে আলভাৰ (বৈষ্ণৱ) আৰু নায়নমাৰ (শৈৱ) সন্তসকলৰ জৰিয়তে এই ধাৰাটোৰ জন্ম হৈছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত, বিশেষকৈ ত্ৰয়োদশ-চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা ই উত্তৰ ভাৰতলৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়।

এই একশ্বৰবাদী পৰম্পৰাৰ সামাজিক প্ৰাসংগিকতা অত্যন্ত গভীৰ আছিল: 

১/ জাতিভেদ প্ৰথাৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা: ভক্তি আন্দোলনে সেই সময়ৰ সমাজত শিপাই থকা ব্ৰাহ্মণ্যবাদী সমাজ ব্যৱস্থা আৰু জন্মভিত্তিক উচ্চ-নীচৰ প্ৰভেদক পোনপটীয়াকৈ প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। কবীৰ, নানক, ৰেইদাস আদি সন্তসকলে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে ঈশ্বৰৰ দৰবাৰত কোনো জাতিভেদ নাই; ভক্তি থাকিলে সমাজৰ আটাইতকৈ নিম্ন বৰ্গৰ মানুহেও মুক্তি লাভ কৰিব পাৰে। 

২/ বাহ্যিক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ বৰ্জন: এই ধাৰাটোৱে ধৰ্মৰ নামত চলা জটিল যজ্ঞ, খৰচী পূজা-পাৰ্বন আৰু পুৰোহিত শ্ৰেণীৰ শোষণক প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল নাম-কীৰ্তন, প্ৰেম আৰু নৈতিক জীৱনযাপনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি ধৰ্মক অতি সৰল আৰু সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য কৰি তুলিছিল। 

৩/ সামাজিক সমন্বয়: যিহেতু একশ্বৰবাদে এজন নিৰাকাৰ বা সাকাৰ ঈশ্বৰৰ কথা কৈছিল, ই হিন্দু আৰু মুছলমান ধৰ্মৰ মূল দৰ্শনৰ মাজত এক সাঁকো গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হৈছিল, যাৰ ফলত সামূহিক সমাজখনত একতা আৰু ভাতৃত্ববোধৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: দিল্লী চুলতানি যুগত 'উলেমা' (Ulema) সকলৰ উত্থান কেনেকৈ হৈছিল আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশাসনত তেওঁলোকৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰ: ইছলামীয় সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰ ব্যৱস্থাত ধৰ্মীয় আৰু আইনী শাস্ত্ৰৰ অগাধ পণ্ডিতসকলক একেলগে 'উলেমা' বুলি জনা যায়। ভাৰতত দিল্লী চুলতানি শাসন প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ লগে লগে চৰকাৰী কাৰ্যকলাপত ইছলামীয় ধৰ্মীয় আইন বা 'শ্বৰীয়ত'ৰ প্ৰয়োগ অপৰিহাৰ্য হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ পৰিণতিতে ৰাজদৰবাৰ আৰু সমাজত উলেমা শ্ৰেণীটোৰ এক অভূতপূৰ্ব উত্থান ঘটে আৰু তেওঁলোকে শাসনযন্ত্ৰৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ হৈ পৰে।

ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশাসনত তেওঁলোকৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি: 

১/ আইনী আৰু ন্যায়িক পৰামৰ্শদাতা: উলেমাসকলে মূলত চুলতান বা ৰজাক কোৰান আৰু হাদিছৰ আধাৰত ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনা কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। তেওঁলোকে সাম্ৰাজ্যৰ মুখ্য ন্যায়িক পদবী যেনে— 'কাজী-ই-মুমালিক' (Chief Justice) বা স্থানীয় কাজী হিচাপে নিযুক্ত হৈ সমগ্ৰ দেশৰ বিচাৰ ব্যৱস্থা পৰিচালনা কৰিছিল। 

২/ ৰাজনৈতিক বৈধতা প্ৰদান: মধ্যযুগত এজন মুছলমান শাসকে ধৰ্মীয় সমাজখনৰ আনুগত্য লাভ কৰিবলৈ উলেমাসকলৰ সমৰ্থনৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। উলেমাসকলে চুলতানৰ নীতিসমূহ ধৰ্মসন্মত বুলি ঘোষণা কৰিলেহে জনসাধাৰণে তাক সহজে মানি লৈছিল। 

৩/ শিক্ষাৰ নিয়ন্ত্ৰণ: দেশৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা, যেনে— মাদ্ৰাছা আৰু মক্তৱসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে উলেমাসকলৰ তত্ত্বাৱধানত আছিল, যাৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে সমাজৰ বৌদ্ধিক আৰু বৈকল্পিক ধাৰাটো নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। অৱশ্যে, আলাউদ্দিন খিলজী বা মহম্মদ বিন তুঘলকৰ দৰে শক্তিশালী শাসকে ৰাজনীতিৰ স্বাৰ্থত কেতিয়াবা উলেমাসকলৰ এই ধৰ্মীয় হস্তক্ষেপ হ্ৰাস কৰিবলৈও চেষ্টা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: সুফী পৰম্পৰাৰ 'চিশ্তী আৰু সুহৰাৱাৰ্দী' চিলচিলাৰ (Sufi Silsilas) মতবাদ, আচৰণ আৰু সামাজিক ভূমিকাৰ এটি তুলনামূলক বিশ্লেষণ দাঙি ধৰা।

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক জীৱন প্ৰভাৱিত কৰা সুফী আন্দোলনৰ ভিতৰত চিশ্তী আৰু সুহৰাৱাৰ্দী চিলচিলা (ধাৰা) আছিল আটাইতকৈ প্ৰধান। যদিও দুয়োটা ধাৰাৰ মূল লক্ষ্য আছিল আধ্যাত্মিক সাধনা আৰু ঈশ্বৰপ্ৰাপ্তি, তথাপিও তেওঁলোকৰ কাৰ্যপদ্ধতি, জীৱনশৈলী আৰু সামাজিক দৃষ্টিভংগীত স্পষ্ট পাৰ্থক্য আছিল।

তলত ইয়াৰ এক তুলনামূলক আলোচনা কৰা হ’ল: 

১/ ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ সৈতে সম্পৰ্ক: চিশ্তী পন্থী সাধকসকলে (যেনে— খাজা মইনুদ্দিন চিশ্তী, নিজামুদ্দিন আউলিয়া) ৰাজকীয় ক্ষমতা আৰু ৰাজদৰবাৰৰ পৰা সদায় এক নিৰ্দিষ্ট দূৰত্ব বজাই ৰাখিছিল। তেওঁলোকে চুলতানসকলৰ পৰা কোনো ধৰণৰ আৰ্থিক অনুদান বা উপহাৰ ল’বলৈ ভাল পোৱা নাছিল। আনহাতে, সুহৰাৱাৰ্দী পন্থী সাধকসকলে (যেনে— শ্বেখ বাহাউদ্দিন জাকাৰিয়া) ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশাসন তথা চুলতানৰ সৈতে অতি ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক ৰাখিছিল আৰু ৰাজকীয় সুৰক্ষা তথা চৰকাৰী পদবী গ্ৰহণ কৰাত কোনো আপত্তি কৰা নাছিল। 

২/ জীৱনশৈলী আৰু ধৰ্মীয় আচৰণ: চিশ্তীসকলৰ জীৱন আছিল অতি সৰল, দৰিদ্ৰ আৰু ত্যাগপূৰ্ণ। তেওঁলোকে আধ্যাত্মিক আনন্দ লাভৰ বাবে সংগীত আৰু নৃত্যৰ সমাৱেশ— যাক 'চমা' (Sama) বুলি কোৱা হয়, তাক সাৱটি লৈছিল। বিপৰীতে, সুহৰাৱাৰ্দীসকলে আৰামদায়ক আৰু ভৌতিক সুখ-সুবিধাৰে ভৰা জীৱন যাপন কৰিছিল। তেওঁলোকে আধ্যাত্মিক সাধনাত সংগীতৰ ব্যৱহাৰক গুৰুত্ব দিয়া নাছিল আৰু কঠোৰ দৰিদ্ৰতাক প্ৰশ্ৰয় দিয়া নাছিল। 

৩/ সামাজিক ভূমিকা: চিশ্তীসকল মূলত সাধাৰণ আৰু নিম্ন শ্ৰেণীৰ মানুহৰ মাজত কাম কৰিছিল, যাৰ বাবে তেওঁলোকৰ জনপ্ৰিয়তা আছিল বহুল। আনহাতে, সুহৰাৱাৰ্দীসকলে সমাজৰ উচ্চবৰ্গ আৰু ধনী শ্ৰেণীৰ মাজত ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰাতহে বেছি গুৰুত্ব দিছিল। এইদৰে, ভিন্ন পন্থী হ’লেও দুয়োটা চিল চিলাই ভাৰতীয় সমাজত ইছলামৰ উদাৰ মানৱতাবাদী ৰূপটো দাঙি ধৰি এক বৃহৎ ধৰ্মীয় সমন্বয়ৰ সূচনা কৰিছিল।