পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Summary):
এই পাঠ্যক্ৰমৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে ভাৰতীয় সমাজত প্ৰচলিত সামাজিক অসমতা আৰু ইয়াৰ শৈক্ষিক প্ৰভাৱ। ইয়াত অৰ্থনৈতিক দৈন্যতা, লিংগ বৈষম্য আৰু গ্ৰাম্য-নগৰীয়া ব্যৱধানৰ দৰে প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে, যিবোৰে শিক্ষাৰ সম-বিতৰণত বাধা দিয়ে। সমাজৰ পিছপৰা শ্ৰেণী, যেনে— অনুসূচিত জাতি (SC), অনুসূচিত জনজাতি (ST), সংখ্যালঘু আৰু অসমৰ চৰ-অঞ্চলৰ লোকসকলৰ শৈক্ষিক অনগ্ৰসৰতা দূৰ কৰাৰ বাবে থকা বিভিন্ন সাংবিধানিক ব্যৱস্থা (যেনে— অনুচ্ছেদ ১৫, ২১-ক, ২৯, ৩০ আৰু ৪৬) ইয়াত বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, পথ-শিশু, বস্তিবাসী আৰু শিশু শ্ৰমিকসকলক শিক্ষাৰ মূল সুঁতিলৈ আনি এক সমদৰ্শিতা আৰু বৈষম্যহীন শৈক্ষিক পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাৰ ওপৰত পাঠটোৱে বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ সামাজিক অসমতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সমাজত বসবাস কৰা ব্যক্তি বা গোষ্ঠীসমূহৰ মাজত সম্পদ, সুযোগ, সামাজিক মৰ্যাদা আৰু ক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত থকা বৈষম্যমূলক বা অসমান বিতৰণকে সামাজিক অসমতা বোলা হয়।
২/ ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদত ধৰ্ম, জাতি, লিংগ বা জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য কৰাটো নিষিদ্ধ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৫ নম্বৰ অনুচ্ছেদত (Article 15) এই বৈষম্যহীনতাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।
৩/ শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন (RTE Act) ভাৰতত কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ২০১০ চনৰ ১ এপ্ৰিলৰ পৰা সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইনখন আনুষ্ঠানিকভাৱে কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল।
৪/ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৪৫ নম্বৰ অনুচ্ছেদৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: শিশুসকলৰ আগতীয়া বাল্যকালৰ যত্ন আৰু ৬ বছৰ বয়স সম্পূৰ্ণ নকৰালৈকে সকলো শিশুক বিনামূলীয়া তথা বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
৫/ অসমৰ 'চৰ-অঞ্চল' বুলিলে ভৌগোলিকভাৱে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ বুকুত পলস পৰি সৃষ্টি হোৱা অস্থায়ী, চাপৰ বালিময় নদীদ্বীপ বা চৰসমূহক বুজায়।
৬/ 'শিশু শ্ৰমিক' (Child Labour) হিচাপে কাক গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: যিবোৰ ১৪ বছৰৰ অনুৰ্ধৰ শিশুক তেওঁলোকৰ মানসিক, শাৰীৰিক আৰু শৈক্ষিক বিকাশ লাভৰ পৰা বঞ্চিত কৰি যিকোনো অৰ্থনৈতিক উপাৰ্জনৰ কামত নিয়োজিত কৰা হয়।
৭/ শিক্ষাত লিংগ বৈষম্যৰ (Gender Disparity) এটা প্ৰধান কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: সমাজত প্ৰচলিত সংকীৰ্ণ পুৰুষতান্ত্ৰিক মানসিকতা আৰু কন্যাসন্তানৰ শিক্ষাৰ প্ৰতি থকা অৱহেলা।
৮/ পথ-শিশু (Street Children) শব্দটোৱে কি বুজায়?
উত্তৰ: যিসকল শিশুৰ সুৰক্ষিত বাসগৃহ বা পৰিয়ালৰ আশ্ৰয় নাই আৰু জীৱন ধাৰণ তথা জীয়াই থকাৰ বাবে পথৰ কাষত বা ৰাজহুৱা স্থানত দিন অতিবাহিত কৰিবলগীয়া হয়।
৯/ সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদৰ অধীনত 'শিক্ষা'ক মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে?
উত্তৰ: সংবিধানৰ ৮৬ সংখ্যক সংশোধনীৰ জৰিয়তে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা ২১-(ক) [Article 21A] অনুচ্ছেদৰ অধীনত।
১০/ ভাৰতত সংখ্যালঘু (Minorities) ধাৰণাটো কিহৰ ভিত্তিত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়?
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষত ধৰ্ম আৰু ভাষা— এই দুয়োটা ভিত্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায় চিনাক্ত কৰা হয়।
১১/ অনুসূচিত জাতি (SC) আৰু অনুসূচিত জনজাতি (ST) ৰ বাবে শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ কথা সংবিধানৰ কোনটো নিৰ্দেশাত্মক নীতিত উল্লেখ আছে?
উত্তৰ: সংবিধানৰ ৪৬ নম্বৰ অনুচ্ছেদত (Article 46)।
১২/ গ্ৰাম্য-নগৰীয়া শৈক্ষিক ব্যৱধানৰ এটা দৃশ্যমান উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: গাঁও অঞ্চলৰ তুলনাত নগৰীয়া অঞ্চলৰ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত আধুনিক ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনি আৰু উন্নত প্ৰযুক্তিৰ সহজ উপলব্ধতা।
১৩/ বস্তিবাসী (Slum Dwellers) শিশুৰ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ অন্তৰায় কি?
উত্তৰ: চৰম আৰ্থিক দৈন্যতা, অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ আৰু স্থায়ী বাসস্থানৰ অভাৱ।
১৪/ পিছপৰা শিশু (Backward Children) কাক বোলে?
উত্তৰ: যিবোৰ শিশুৱে নিজৰ জন্মগত বুদ্ধিমত্তা বা বয়সৰ তুলনাত শ্ৰেণীকোঠাৰ সাধাৰণ শৈক্ষিক অগ্ৰগতি অক্ষুণ্ণ ৰখাত পিছপৰি ৰয়।
১৫/ সমতা (Equality) আৰু সমদৰ্শিতা (Equity) ৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: 'সমতা'ই সকলোকে একে ধৰণৰ সুযোগ দিয়াটো বুজায়, আনহাতে 'সমদৰ্শিতা'ই প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত আৰু ন্যায়সংগত সুযোগ প্ৰদান কৰাটো বুজায়।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ সামাজিক অসমতাই শিক্ষাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: সামাজিক অসমতাৰ বাবে আৰ্থিকভাৱে পিছপৰা আৰু শোষিত শ্ৰেণীৰ শিশুসকলে উন্নত মানদণ্ডৰ শিক্ষা লাভৰ পৰা বঞ্চিত হয়। ইয়াৰ ফলত সমাজত শিক্ষাৰ সম-বিতৰণ ব্যাহত হয় আৰু ধনী-দুখীয়াৰ মাজৰ শৈক্ষিক ব্যৱধান ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পায়।
২/ অনুচ্ছেদ ২৯ (Article 29) ৰ জৰিয়তে সংখ্যালঘুসকলৰ কি শিক্ষাগত স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা হৈছে?
উত্তৰ: এই অনুচ্ছেদ অনুসৰি ভাৰতৰ ভূখণ্ডত বাস কৰা যিকোনো নাগৰিকৰে নিজা সুকীয়া ভাষা, লিপি বা সংস্কৃতি সংৰক্ষণ কৰাৰ অধিকাৰ আছে। তদুপৰি, কেৱল ধৰ্ম, জাতি বা ভাষাৰ ভিত্তিত ৰাজ্যৰ দ্বাৰা পৰিচালিত কোনো শিক্ষানুষ্ঠানত কাৰো প্ৰৱেশাধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰিব।
৩/ অসমৰ চৰ-অঞ্চলৰ শিক্ষাৰ দুটা প্ৰধান সমস্যা লিখা।
উত্তৰ:
ক) বাৰিষা কালত হোৱা তীব্ৰ বানপানী আৰু খহনীয়াই বিদ্যালয়ৰ ভৌত আন্তঃগাঁথনি ধ্বংস কৰে, যাৰ ফলত শিক্ষা ব্যৱস্থা স্তব্ধ হৈ পৰে।
খ) চৰ-অঞ্চলসমূহত যাতায়াত আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা অতি দুৰ্গম হোৱাৰ বাবে নিয়মিত শিক্ষকৰ উপস্থিতি নিশ্চিত কৰাটো কঠিন হয়।
৪/ পথ-শিশুসকলক শিক্ষাৰ মূল সুঁতিলৈ আনিবলৈ ল’বলগীয়া দুটা পদক্ষেপ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ক) তেওঁলোকৰ বাবে বিশেষ ধৰণৰ অনানুষ্ঠানিক বা ভ্ৰাম্যমাণ বিদ্যালয়ৰ (Mobile Schools) ব্যৱস্থা কৰা।
খ) শিক্ষাৰ লগতে তেওঁলোকৰ বাবে বিনামূলীয়া খাদ্য আৰু নিশা থকাৰ বাবে সুৰক্ষিত আশ্ৰয়গৃহৰ যোগান ধৰা।
৫/ গ্ৰাম্য অঞ্চলত মহিলা শিক্ষা পিছপৰি থকাৰ দুটা সামাজিক কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ:
ক) বাল্যবিবাহৰ প্ৰথা আৰু ঘৰুৱা কাম-কাজত কেৱল কন্যাক নিয়োজিত কৰাৰ পুৰণি পৰম্পৰা।
খ) গাঁৱৰ ঘৰৰ পৰা উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহ বহু দূৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে ছোৱালীৰ নিৰাপত্তাক লৈ পিতৃ-মাতৃৰ মনত থকা শংকা।
৬/ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৫(৪) অনুচ্ছেদৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: এই অনুচ্ছেদে ৰাজ্যক সামাজিক আৰু শিক্ষাগতভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণীসমূহৰ (যেনে SC আৰু ST) সৰ্বাংগীণ উন্নতিৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা বা সংৰক্ষণ নীতি গ্ৰহণ কৰাৰ বিশেষ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে।
৭/ শিশু শ্ৰম নিৰাময় আৰু তেওঁলোকৰ শিক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ কি আইনী ব্যৱস্থা আছে?
উত্তৰ: ভাৰতত 'শিশু শ্ৰমিক (প্ৰতিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৮৬' আৰু 'শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন, ২০০৯' ৰ যুটীয়া প্ৰয়োগৰ দ্বাৰা শিশু শ্ৰমক দণ্ডনীয় অপৰাধ ঘোষণা কৰা হৈছে আৰু সকলো শিশুৰ বাবে প্ৰাথমিক শিক্ষা বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে।
৮/ বস্তিবাসী শিশুসকলৰ শিক্ষাত পৰিৱেশে কেনে নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: বস্তি অঞ্চলৰ তীব্ৰ হুলস্থুলীয়া পৰিৱেশ, অপৰাধ প্ৰৱণতা, আৰু ঘৰৰ ভিতৰত পঢ়া-শুনা কৰাৰ বাবে সুকীয়া স্থানৰ অভাৱে শিশুসকলৰ মানসিক একাগ্রতা নষ্ট কৰে। ফলস্বৰূপ তেওঁলোকৰ মাজত বিদ্যালয় আধাতে এৰা (Dropout) ৰ হাৰ বৃদ্ধি পায়।
৯/ শিক্ষাত 'লিংগ সমতা' (Gender Equality) আনিবলৈ পাঠ্যক্ৰমত কেনে পৰিৱৰ্তন কৰা উচিত?
উত্তৰ: পাঠ্যপুথিত থকা পুৰণি লিংগভিত্তিক কু-সংস্কাৰ বা পক্ষপাতিত্বমূলক উদাহৰণসমূহ আঁতৰাব লাগে। তাৰ পৰিৱৰ্তে নাৰী সমাজৰ সৰ্বাংগীণ অৱদান আৰু পুৰুষ-মহিলাৰ সমান মৰ্যাদাক প্ৰতিফলিত কৰা বিষয়বস্তু অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগে।
১০/ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৩০ নম্বৰ অনুচ্ছেদৰ মূল বক্তব্য কি?
উত্তৰ: ধৰ্মীয় বা ভাষিক— সকলো সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰে নিজৰ পছন্দ অনুসৰি শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপন আৰু পৰিচালনা কৰাৰ মৌলিক অধিকাৰ থাকিব। এই ক্ষেত্ৰত চৰকাৰে সাহায্য প্ৰদানত বৈষম্য কৰিব নোৱাৰিব।
১১/ গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া শিক্ষাৰ মাজত থকা অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ দুটা দিশ লিখা।
উত্তৰ:
ক) নগৰৰ তুলনাত গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ অভিভাৱকসকলৰ আৰ্থিক ক্ষমতা সীমিত হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকে সন্তানক দামী ব্যক্তিগত টিউচন বা আধুনিক শিক্ষণ সামগ্ৰী যোগান ধৰিব নোৱাৰে।
খ) গ্ৰাম্য বিদ্যালয়সমূহলৈ চৰকাৰী বা বেচৰকাৰী পুঁজিৰ আবণ্টন নগৰীয়া ব্যক্তিগত খণ্ডৰ শিক্ষানুষ্ঠানৰ তুলনাত বহু পৰিমাণে কম।
১২/ পিছপৰা শিশুসকলক শ্ৰেণীকোঠাত আগুৱাই নিবলৈ শিক্ষকে কৰিবলগীয়া দুটা কৰ্তব্য কি কি?
উত্তৰ:
ক) পাৰদৰ্শিতা বৃদ্ধিৰ বাবে তেওঁলোকৰ বাবে বিশেষ নিদানমূলক শিক্ষণ (Remedial Teaching) ৰ ব্যৱস্থা কৰা।
খ) তেওঁলোকক উপহাস নকৰি ধৈৰ্য্যসহকাৰে ব্যক্তিগতভাৱে মৰম আৰু উৎসাহ প্ৰদান কৰা।
效৩/ অনগ্ৰসৰ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে থকা দুটা চৰাৰে প্ৰবৰ্তন কৰা কল্যাণকামী আঁচনিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:
ক) প্ৰাক-মেট্ৰিক আৰু উত্তৰ-মেট্ৰিক জলপানী (Pre-Matric and Post-Matric Scholarship) আঁচনি।
খ) বিনামূলীয়া পাঠ্যপুথি, ইউনিফৰ্ম আৰু মধ্যাহ্ন ভোজন (Mid-Day Meal) আঁচনি।
১৪/ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ ড্ৰপআউট (Dropout) বা বিদ্যালয় ত্যাগৰ সমস্যাটো সামাজিক অসমতাৰ সৈতে কেনেকৈ জড়িত?
উত্তৰ: সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল পৰিয়ালবোৰে আৰ্থিক নাটনিৰ বাবে সন্তানক বিদ্যালয়লৈ পঠোৱাৰ পৰিৱৰ্তে উপাৰ্জনৰ পথত লগাই দিবলৈ বাধ্য হয়। সামাজিক সুৰক্ষাৰ অভাৱ আৰু দৰিদ্ৰতাই এই শৈক্ষিক ড্ৰপআউট সমস্যাটো জীয়াই ৰাখে।
১৫/ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৪৬ নম্বৰ অনুচ্ছেদে ৰাজ্যক কি নিৰ্দেশ দিয়ে?
উত্তৰ: এই অনুচ্ছেদে ৰাজ্যক বিশেষ যত্নসহকাৰে সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীসমূহৰ, বিশেষকৈ অনুসূচিত জাতি আৰু জনজাতিসকলৰ শৈক্ষিক আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ প্ৰসাৰ কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকক সামাজিক অন্যায় তথা সকলো ধৰণৰ শোষণৰ পৰা সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ ভাৰতীয় সমাজত শৈক্ষিক সুযোগৰ সমতা সুনিশ্চিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত থকা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান বা অন্তৰায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ দৰে এখন বিশাল আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ গণতান্ত্ৰিক দেশত সকলো নাগৰিকৰে বাবে শিক্ষাৰ সমান সুযোগ সৃষ্টি কৰাটো অত্যন্ত জৰুৰী। কিন্তু আমাৰ সমাজ ব্যৱস্থাত থকা কেইবাটাও জটিল কাৰকে ইয়াত প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰি আহিছে। এই প্ৰধান অন্তৰায়সমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
অৰ্থনৈতিক বৈষম্য: অৰ্থনৈতিক অসমতাই শিক্ষাত সুযোগৰ সমতা অহাত আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰাচীৰ হৈ থিয় দিছে। ধনী পৰিয়ালৰ সন্তানসকলে ব্যয়বহুল আৰু আধুনিক সা-সুবিধাৰে পুষ্ট ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিদ্যালয়ত পঢ়াৰ সুযোগ পায়, আনহাতে দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ শিশুসকল প্ৰাথমিক সা-সুবিধাৰ অভাৱ থকা চৰকাৰী বিদ্যালয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়।
ভৌগোলিক দুৰ্গমতা: আমাৰ দেশৰ ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্যই শৈক্ষিক সমতাত প্ৰভাৱ পেলায়। উদাহৰণস্বৰূপে, অসমৰ চৰ-অঞ্চল, পাহাৰীয়া এলেকা বা ভাৰতৰ অতি পিছপৰা ভিতৰুৱা গাঁওবোৰত আজিও উন্নত মানদণ্ডৰ উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠান বা যোগাযোগ ব্যৱস্থা সুচল নহয়।
সামাজিক স্তৰীকৰণ আৰু কু-সংস্কাৰ: জাতিভেদ প্ৰথা, ধৰ্মীয় সংকীৰ্ণতা আৰু সমাজৰ কিছুমান পুৰণি অন্ধবিশ্বাসৰ বাবে আজিও দলিত, পিছপৰা আৰু সংখ্যালঘু শ্ৰেণীৰ বহু শিশুক শিক্ষাৰ মূল সুঁতিৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা দেখা যায়।
লিংগভিত্তিক বৈষম্য: বিশেষকৈ গ্ৰাম্য সমাজত আজিও ল’ৰা সন্তানৰ শিক্ষাৰ তুলনাত কন্যাসন্তানৰ শিক্ষাক কম গুৰুত্ব দিয়া হয়। বাল্যবিবাহ, ঘৰুৱা কামৰ বোজা আদিৰ বাবে ছোৱালীৰ শিক্ষা আধাতে সামৰণি পৰে।
ডিজিটেল ডিভাইড বা প্ৰযুক্তিগত ব্যৱধান: আধুনিক কালত তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰে শিক্ষাৰ ধৰণ সলনি কৰিছে। কিন্তু গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত কম্পিউটাৰ, ইণ্টাৰনেট আৰু অনলাইন শিক্ষাৰ উপলব্ধতাৰ যি আকাশ-পাতাল ব্যৱধান আছে, সি সুযোগৰ সমতা লাভৰ ক্ষেত্ৰত এক নতুন প্ৰত্যাহ্বানৰূপে দেখা দিছে।
২/ অসমৰ চৰ-অঞ্চলৰ লোকসকলৰ শৈক্ষিক অনগ্ৰসৰতাৰ কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা আৰু ইয়াৰ সমাধানৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: অসমৰ শৈক্ষিক আৰু সামাজিক প্ৰেক্ষাপটত ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ বুকুত গঢ়ি উঠা চৰ-অঞ্চলসমূহ এক অতি স্পৰ্শকাতৰ আৰু পিছপৰা এলেকা। এই অঞ্চলৰ লোকসকল শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰি থকাৰ প্ৰধান কাৰণ আৰু ইয়াৰ প্ৰতিকাৰসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
অনগ্ৰসৰতাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ:
১/ প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ: প্ৰতি বছৰে হোৱা বানপানী আৰু খহনীয়াই চৰ-অঞ্চলৰ বিদ্যালয়সমূহ আৰু মানুহৰ বাসস্থান উটুৱাই লৈ যায়। এই ভৌগোলিক অস্থিৰতাই শিক্ষানুষ্ঠানসমূহ দীৰ্ঘদিন ধৰি বন্ধ ৰাখিবলৈ বাধ্য কৰে।
২/ আন্তঃগাঁথনি আৰু যাতায়াতৰ অভাৱ: চৰসমূহ মূল ভূখণ্ডৰ পৰা বিচ্ছিন্ন। নাও বা ভুৰৰ বাহিৰে ইয়াত কোনো বিকল্প উন্নত যাতায়াত ব্যৱস্থা নাই। বহু চৰত আজিও বিদ্যুৎ সৰবৰাহ, বিশুদ্ধ খোৱাপানী বা বিজ্ঞানসন্মত শৌচাগাৰৰ অভাৱ।
৩/ শিক্ষকৰ নাটনি আৰু অনিয়মিতা: দুৰ্গম যাতায়াতৰ বাবে মূল ভূখণ্ডৰ পৰা যোৱা শিক্ষকসকলে চৰ-অঞ্চলত নিয়মিত সেৱা আগবঢ়াবলৈ টান পায়, যাৰ ফলত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ নিয়মীয়া পঢ়া-শুনা ব্যাহত হয়।
৪/ চৰম দৰিদ্ৰতা আৰু সজাগতাৰ অভাৱ: এই অঞ্চলৰ সৰহসংখ্যক লোকেই কৃষি আৰু দিন হাজিৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সন্তানক স্কুললৈ পঠোৱাতকৈ অৰ্থনৈতিক কামত লগাই দিয়াটোহে তেওঁলোকে অধিক প্ৰয়োজনীয় বুলি ভাবে।
সমাধানৰ বাবে পৰামৰ্শ:
১/ ভ্ৰাম্যমাণ বিদ্যালয় (Floating Schools): বানপানীৰ সময়তো যাতে শিক্ষা ব্যৱস্থা সক্ৰিয় হৈ থাকে, তাৰ বাবে ডাঙৰ নাৱৰ ভিতৰতে সকলো সুবিধাযুক্ত ভ্ৰাম্যমাণ বা ওপঙা বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰিব লাগে।
২/ স্থানীয় শিক্ষক নিযুক্তি: চৰ-অঞ্চলৰ স্থানীয় অৰ্হতাসম্পন্ন যুৱক-যুৱতীক শিক্ষক হিচাপে অগ্ৰাধিকাৰ দি নিযুক্তি দিলে শিক্ষকৰ অনুপস্থিতিৰ সমস্যা বহুখিনি হ্ৰাস পাব।
৩/ আৱাসিক বিদ্যালয় স্থাপন: চৰৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে মূল ভূখণ্ডত বা চৰৰ নিৰাপদ স্থানত বিনামূলীয়া চৰকাৰী আৱাসিক ছাত্ৰাবাস (Hostel) নিৰ্মাণ কৰিব লাগে।
৪/ বিশেষ আৰ্থিক উদগনি: অভিভাৱকসকলক শৈক্ষিক সজাগতা প্ৰদান কৰাৰ লগতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বিশেষ বৃত্তি আৰু পুষ্টিকৰ খাদ্যৰ যোগান ধৰি বিদ্যালয়লৈ আকৰ্ষিত কৰিব লাগিব।
৩/ ভাৰতীয় সংবিধানত পিছপৰা শ্ৰেণী (SC, ST আৰু সংখ্যালঘু) ৰ শৈক্ষিক উন্নয়ন আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে থকা প্ৰধান সাংবিধানিক ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানে সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰে সম-বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। বিশেষকৈ ঐতিহাসিক আৰু সামাজিক কাৰণত পিছপৰি ৰোৱা অনুসূচিত জাতি (SC), অনুসূচিত জনজাতি (ST) আৰু সংখ্যালঘুসকলৰ শৈক্ষিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ সংবিধানত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুচ্ছেদ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে:
অনুচ্ছেদ ১৫(৪): এই অনুচ্ছেদৰ জৰিয়তে চৰকাৰক সামাজিক আৰু শিক্ষাগতভাৱে পিছপৰা যিকোনো শ্ৰেণীৰ নাগৰিকৰ বাবে অথবা অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ উন্নতিৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাৰ অধিকাৰ দিয়া হৈছে। ইয়াৰ আধাৰতে শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
অনুচ্ছেদ ২৯: এই অনুচ্ছেদে সংখ্যালঘু তথা সমাজৰ যিকোনো শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰে। ইয়াৰ অধীনত যিকোনো নাগৰিকে নিজৰ সুকীয়া ভাষা, লিপি বা সংস্কৃতি সংৰক্ষণ কৰাৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ লাভ কৰে। ৰাজ্যৰ সাহায্যপ্ৰাপ্ত কোনো শিক্ষানুষ্ঠানতে ধৰ্ম বা জাতিৰ ভিত্তিত নামভৰ্তি প্ৰত্যাখ্যান কৰিব নোৱাৰিব।
অনুচ্ছেদ ৩০: ধৰ্মীয় আৰু ভাষিক সংখ্যালঘুসকলক নিজৰ পছন্দৰ শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপন আৰু পৰিচালনা কৰাৰ মৌলিক অধিকাৰ এই অনুচ্ছেদে প্ৰদান কৰিছে। চৰকাৰে কোনো শিক্ষানুষ্ঠানক আৰ্থিক সাহায্য প্ৰদান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সেয়া সংখ্যালঘু পৰিচালিত বুলি বৈষম্য কৰিব নোৱাৰিব।
অনুচ্ছেদ ৪৬ (নিৰ্দেশাত্মক নীতি): এই অনুচ্ছেদ অনুসৰি ৰাজ্যই সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ, বিশেষকৈ অনুসূচিত জাতি আৰু জনজাতিসকলৰ শৈক্ষিক আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ বাবে বিশেষ যত্ন ল’ব লাগিব আৰু তেওঁলোকক সামাজিক অন্যায় আৰু সকলো ধৰণৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব লাগিব।
অনুচ্ছেদ ৩৫০-(ক): এই অনুচ্ছেদে নিৰ্দেশ দিয়ে যে ৰাজ্যই প্ৰতিটো ভাষিক সংখ্যালঘু গোটৰ শিশুক প্ৰাথমিক পৰ্যায়ত নিজৰ মাতৃভাষাৰ মাধ্যমেৰে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰাৰ বাবে পৰ্যাপ্ত সুবিধা নিশ্চিত কৰিব লাগিব।
৪/ পথ-শিশু (Street Children) আৰু বস্তিবাসী শিশুসকলৰ শিক্ষাৰ সমস্যাসমূহ কি কি? তেওঁলোকৰ শৈক্ষিক পুনৰ্সংস্থাপনৰ বাবে শিক্ষানুষ্ঠান আৰু সমাজৰ ভূমিকা কি হোৱা উচিত?
উত্তৰ: পথ-শিশু আৰু চহৰীয়া বস্তি অঞ্চলত বাস কৰা শিশুসকল আমাৰ সমাজৰ আটাইতকৈ অৱহেলিত আৰু অসুৰক্ষিত অংশ। তেওঁলোকৰ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত থকা প্ৰধান সমস্যা আৰু ইয়াৰ প্ৰতিকাৰসমূহ তলত বিশ্লেষণ কৰা হ’ল:
প্ৰধান শৈক্ষিক সমস্যাসমূহ:
১/ স্থায়ী ঠিকনা আৰু পৰিচয় পত্ৰৰ অভাৱ: পথ-শিশু বা যাযাবৰী শিশুসকলৰ কোনো স্থায়ী ঠিকনা বা জন্মৰ প্ৰমাণ পত্ৰ আদি নথকাৰ বাবে সাধাৰণ বিদ্যালয়সমূহত নামভৰ্তি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত আইনী জটিলতাৰ সৃষ্টি হয়।
২/ ঘৰুৱা আৰু সামাজিক পৰিৱেশ: বস্তি অঞ্চলৰ অস্বাস্থ্যকৰ, ঠেক আৰু অপৰাধ প্ৰৱণ পৰিৱেশে শিশুৰ কোমল মনত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়। অভিভাৱকৰ নিচ আসক্তি আৰু অৰ্থনৈতিক অনাতনে তেওঁলোকক বিদ্যালয়ৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখে।
৩/ মনস্তাত্ত্বিক হেঁচা আৰু হীনমন্যতা: সমাজৰ আন শিশুৰ দৰে মৰম বা সুৰক্ষা নোপোৱাৰ বাবে এই শিশুসকল তীব্ৰ হীনমন্যতাত ভোগে, যাৰ বাবে তেওঁলোকে স্বাভাৱিক শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশৰ সৈতে নিজক খাপ খুৱাব নোৱাৰে।
শিক্ষানুষ্ঠান আৰু সমাজৰ ভূমিকা:
১/ সহজ নামভৰ্তি প্ৰক্ৰিয়া: বিদ্যালয়ে কোনো ধৰণৰ চৰকাৰী নথি বা পৰিচয় পত্ৰৰ বাবে জোৰ নকৰি কেৱল বয়সৰ আধাৰত এই শিশুসকলক নামভৰ্তিৰ সুযোগ দিব লাগে
২/ অনানুষ্ঠানিক আৰু সান্ধ্যকালীন বিদ্যালয়: যিবোৰ শিশুৱে দিনৰ ভাগত জীয়াই থকাৰ বাবে কাম কৰিবলগীয়া হয়, তেওঁলোকৰ বাবে সমাজৰ সচেতন লোকে নৈশ বিদ্যালয় বা বিশেষ অনানুষ্ঠানিক কেন্দ্ৰ গঢ়ি তুলিব পাৰে।
৩/ উত্তেজনাহীন আৰু মৰমিয়াল পৰিৱেশ: শিক্ষকে এই শিশুসকলৰ অতীতক লৈ কোনো কটু মন্তব্য নকৰি শ্ৰেণীকোঠাত এক সৰ্বাংগীণ মৰম আৰু আদৰণিৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব লাগে।
৪/ বেচৰকাৰী সংস্থা (NGO) ৰ সহযোগ: সমাজৰ বিভিন্ন স্বেচ্ছাসেৱী সংগঠনৰ সহায় লৈ এই শিশুসকলক বিনামূলীয়া খাদ্য, কাপোৰ আৰু মানসিক পৰামৰ্শ (Counseling) প্ৰদান কৰি শিক্ষাৰ প্ৰতি ধাউতি বঢ়াব পৰা যায়।
৫/ শিক্ষাত গ্ৰাম্য-নগৰীয়া বৈষম্য (Rural-Urban Disparity in Education) বুলিলে কি বুজা? এই বৈষম্য দূৰীকৰণৰ বাবে পাঁচটা কাৰ্যকৰী পদক্ষেপ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: একবিংশ শতিকাত ভাৰতবৰ্ষই শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অভূতপূৰ্ব উন্নতি কৰিছে যদিও গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ শৈক্ষিক মানদণ্ডৰ মাজত এক বুজন ব্যৱধান আজিও বৰ্তি আছে। গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ আন্তঃগাঁথনি, শিক্ষকৰ গুণগত মান আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ নগৰৰ তুলনাত যি পিছপৰা অৱস্থাত আছে, তাকেই শিক্ষাত গ্ৰাম্য-নগৰীয়া বৈষম্য বোলা হয়।
এই ব্যৱধান বা বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ তলত দিয়া পাঁচটা পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰাটো অত্যন্ত জৰুৰী:
১/ আন্তঃগাঁথনিৰ আধুনিকীকৰণ: গাঁৱৰ চৰকাৰী বিদ্যালয়সমূহৰ পুৰণি শ্ৰেণীকোঠাবোৰ মেৰামতি কৰাৰ লগতে খোৱাপানী, বিদ্যুৎ আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে সুকীয়া শৌচাগাৰৰ ব্যৱস্থা সুনিশ্চিত কৰিব লাগিব, যাতে নগৰৰ দৰে এক আকৰ্ষণীয় পৰিৱেশ গঢ়ি উঠে।
২/ ডিজিটেল শিক্ষাৰ সম্প্ৰসাৰণ (Digitalization): প্ৰতিখন গ্ৰাম্য বিদ্যালয়ত হাই-স্পীড ইণ্টাৰনেট, কম্পিউটাৰ লেব আৰু প্ৰজেক্টৰৰ সহায়ত 'স্মাৰ্ট ক্লাছৰুম' স্থাপন কৰিব লাগিব। ইয়াৰ দ্বাৰা গাঁৱৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়েও বিশ্বমানৰ শিক্ষাৰ সোৱাদ পাবলৈ সক্ষম হ’ব।
৩/ শিক্ষক সলনি আৰু প্ৰশিক্ষণ নীতি: দক্ষ আৰু অভিজ্ঞ শিক্ষকসকলক কেৱল চহৰতে কেন্দ্ৰীভূত কৰি নাৰাখি নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে গাঁৱৰ স্কুলবোৰলৈ বদলি কৰিব লাগে। লগতে গাঁৱৰ শিক্ষকসকলক আধুনিক শিক্ষণ পদ্ধতিৰ নিয়মীয়া প্ৰশিক্ষণ দিয়াটো প্ৰয়োজনীয়।
৪/ উচ্চ আৰু কাৰিকৰী শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপন: চহৰলৈ নোযোৱাকৈয়ে যাতে গাঁৱৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে উচ্চ শিক্ষা ল’ব পাৰে, তাৰ বাবে গ্ৰাম্য এলেকাত বৃত্তিমুখী, কাৰিকৰী (ITI/Polytechnic) আৰু উচ্চ মানদণ্ডৰ মহাবিদ্যালয় স্থাপন কৰিব লাগিব।
৫/ যাতায়াত আৰু বৃত্তিৰ সুবিধা: ভিতৰুৱা গাঁৱৰ পৰা বিদ্যালয় বা মহাবিদ্যালয়লৈ যাবলৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বিনামূলীয়া বা ৰেহাই মূল্যৰ চৰকাৰী বাছ সেৱা (School Bus) আৰু মেধাৱী তথা অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বিশেষ জলপানীৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰিব লাগে।