A. অনুশীলনী

১। কম্পনে শব্দৰ সৃষ্টি কৰে। এটা উদাহৰণৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: কোনো বস্তু কপিলেহে শব্দৰ সৃষ্টি হয় । উদাহৰণস্বৰূপে, এখন ৰবৰ বেণ্ড দুডাল পেঞ্চিলৰ সহায়ত টানি ধৰি মাজত টানি এৰি দিলে দেখা যায় যে ৰবৰডাল কঁপিবলৈ ধৰে আৰু এটা শব্দৰ সৃষ্টি হয় । যেতিয়াই এই কঁপনি বা কম্পন বন্ধ হয়, শব্দটোও নাইকিয়া হৈ পৰে ।

২। অতিশব্দ আৰু অৱশ্ৰাব্য শব্দ কি কি?

উত্তৰ: অতিশব্দ (Ultrasound): যিবোৰ শব্দৰ কম্পনাংক ২০,০০০ হাৰ্টজতকৈ বেছি, তাক অতিশব্দ বোলে । মানুহে এই শব্দ নুশুনে, কিন্তু কুকুৰ, বাদুলি আদিয়ে শুনিবলৈ পায় ।

অৱশ্ৰাব্য শব্দ (Infrasound): যিবোৰ শব্দৰ কম্পনাংক ২০ হাৰ্টজতকৈ কম, তাক অৱশ্ৰাব্য শব্দ বা অৱশব্দ বোলে ।

৩। এক হাৰ্টজ কাক বোলে?

উত্তৰ: কোনো কম্পনশীল পদাৰ্থই এক ছেকেণ্ডত এবাৰ কঁপিলৈ সেই কম্পনাংকক এক হাৰ্টজ বোলে ।

৪। মানুহৰ বাবে শব্দ প্ৰদূষণ কিয় অপকাৰী ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: শব্দ প্ৰদূষণ মানুহৰ বাবে অতি অপকাৰী কাৰণ ই বিভিন্ন স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে, যেনে—

• টোপনি নোহোৱা বা অনিদ্ৰা ।

  
  

• উচ্চ ৰক্তচাপ আৰু উৎকণ্ঠা ।

  
  

• অবিৰতভাৱে উচ্চ স্বৰৰ শব্দ শুনি থাকিলে মানুহৰ স্থায়ী বা অস্থায়ীভাৱে শ্ৰৱণ বিসংগতি (কাণেৰে কমকৈ শুনা) হ’ব পাৰে ।

  
  

৫। বিজুলী পোহৰ দেখাৰ অলপ পিছতহে ঢেৰেকনিৰ শব্দ শুনা যায় কিয়?

উত্তৰ: শব্দৰ বেগতকৈ পোহৰৰ বেগ বহুত বেছি । সেইবাবে আকাশত বিজুলী আৰু ঢেৰেকনি একে সময়তে সৃষ্টি হ’লেও পোহৰ আমাৰ ওচৰলৈ সোনকালে আহি পায় আৰু শব্দ আহিবলৈ অলপ সময় লাগে ।

৬। শব্দ ভালদৰে প্ৰতিফলিত কৰিব পৰা দুবিধ পদাৰ্থৰ আৰু শব্দ ভালদৰে প্ৰতিফলন নকৰা দুবিধ পদাৰ্থৰ নাম লিখা।

উত্তৰ:

• ভালদৰে প্ৰতিফলিত কৰা পদাৰ্থ: ধাতুৰ পাত আৰু কঠিন কাঠ ।

  
  

• প্ৰতিফলন নকৰা (শোষণ কৰা) পদাৰ্থ: কাপোৰ আৰু থাৰ্মক’ল ।

  
  

৭। ডাঙৰ প্ৰেক্ষাগৃহত শব্দৰ প্ৰতিফলন হ’লে কি অসুবিধা হ’ব?

উত্তৰ: ডাঙৰ প্ৰেক্ষাগৃহত শব্দৰ প্ৰতিফলন হ'লে উৎসৰ পৰা পোনে পোনে অহা শব্দ আৰু বেৰৰ পৰা প্ৰতিফলিত হৈ অহা শব্দৰ মাজত অলপ সময়ৰ ব্যৱধান থাকে । ইয়াৰ ফলত শব্দবোৰ স্পষ্টকৈ শুনা নাযায় আৰু খেলিমেলিৰ সৃষ্টি হয়।

৮। ডাঙৰ প্ৰেক্ষাগৃহত শব্দৰ প্ৰতিফলন দূৰ কৰিবলৈ কি ব্যৱস্থা কৰা হয়?

উত্তৰ: ডাঙৰ প্ৰেক্ষাগৃহৰ বেৰ আৰু চালত শব্দ শোষণ কৰিব পৰা পদাৰ্থৰ আৱৰণ দিয়া থাকে । এনে আৱৰণে শব্দৰ প্ৰতিফলন হ্ৰাস কৰে ।

B. শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা

ক) শব্দ সঞ্চাৰিত হ’ব পৰা মাধ্যম হৈছে — 

(i) একমাত্ৰ গেছ 

(ii) গোটা পদাৰ্থ মাত্ৰ 

(iii) একমাত্ৰ জুলীয়া পদাৰ্থ 

(iv) গোটা, জুলীয়া আৰু গেছীয় পদাৰ্থ

উত্তৰ: (iv) গোটা, জুলীয়া আৰু গেছীয় পদাৰ্থ

খ) পানীত শব্দৰ বেগ — 

(i) 1200 মি:/ছে: 

(ii) 1300 মি:/ছে: 

(iii) 1400 মি:/ছে: 

(iv) 1450 মি:/ছে:

উত্তৰ: (iii) 1400 মি:/ছে:

গ) মানুহৰ শ্ৰাব্য কম্পনাংকৰ পৰিসৰ — 

(i) 20-2000 হাৰ্টজ 

(ii) 200-200,000 হাৰ্টজ 

(iii) 20-20,000 হাৰ্টজ 

(iv) 20-200,000 হাৰ্টজ

উত্তৰ: (iii) 20-20,000 হাৰ্টজ

ঘ) কাৰ মাত কম কম্পনাংকৰ হ’ব — 

(i) কেঁচুৱা ছোৱালী 

(ii) কেঁচুৱা ল’ৰা 

(iii) পুৰুষ 

(iv) মহিলা

উত্তৰ: (iii) 20-20,000 হাৰ্টজ

C. শুদ্ধ-অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা

(ক) বাদুলিয়ে সৃষ্টি কৰা শব্দ মানুহে শুনে। —

উত্তৰ:  অশুদ্ধ 

(খ) চন্দ্ৰপৃষ্ঠতো দুজন মানুহে কথা পাতিব পাৰিব। — 

উত্তৰ: অশুদ্ধ (কাৰণ মাধ্যম নাই) 

(গ) সকলো বস্তুৱে কম-বেছি পৰিমাণে শব্দ প্ৰতিফলিত কৰে। —

উত্তৰ:  শুদ্ধ (ঘ) বায়ুশূন্য স্থানত শব্দ সঞ্চাৰিত হ’ব নোৱাৰে। — শুদ্ধ 

(ঙ) শব্দ প্ৰদূষণে শ্রবণ বিসংগতি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। —

উত্তৰ:  শুদ্ধ

D. উপযুক্ত শব্দৰ সহায়ত খালী ঠাই পূৰ কৰা :

(i) কম্পনাংকৰ একক হৈছে ——————। 

উত্তৰ:  কম্পনাংকৰ একক হৈছে হাৰ্টজ।

(ii) শব্দৰ বেগতকৈ ————— বেগ বেছি। 

উত্তৰ:  শব্দৰ বেগতকৈ পোহৰৰ বেগ বেছি ।

(iii) বাদুলিয়ে উচ্চ ————— অতি শব্দ নিৰ্গত কৰে। 

উত্তৰ:  বাদুলিয়ে উচ্চ কম্পনাংকৰ অতি শব্দ নিৰ্গত কৰে ।

(iv) আমি ————— ৰে শব্দ শুনো। 

উত্তৰ:  আমি কাণেৰে শব্দ শুনো ।

(v) গৰম বায়ুত শব্দৰ বেগ —————।

উত্তৰ:   গৰম বায়ুত শব্দৰ বেগ বেছি।

E. দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

(i) জুলীয়া পদাৰ্থৰ মাজেদি শব্দ সঞ্চাৰিত হোৱাৰ এটা পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: এটা বাল্টি পানীৰে পূৰ্ণ কৰি এখন হাতত সৰু টিলিঙা ঘণ্টা এটা লৈ পানীৰ মাজত টিলিঙাটো জোকাৰি দিব লাগে । সাৱধান হ'ব লাগে যাতে টিলিঙাটো বাল্টিৰ গাত নালাগে । এতিয়া কাণখন পানীৰ পৃষ্ঠত ৰাখিলে টিলিঙাটোৰ শব্দ স্পষ্টকৈ শুনা পোৱা যায় । ইয়াৰ পৰাই প্ৰমাণ হয় যে জুলীয়া পদাৰ্থৰ মাজেদি শব্দ সঞ্চাৰিত হয় ।

(ii) মাধ্যম নহ’লে শব্দ সঞ্চাৰিত হ’ব নোৱাৰে। তাকে প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ এটা পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: এটা টেবুল ঘড়ী কাচৰ পাত্ৰৰ ভিতৰত ৰাখিলে বাহিৰৰ পৰা শব্দ শুনা যায় । এতিয়া পাম্পৰ সহায়ত পাত্ৰটোৰ ভিতৰৰ বায়ুখিনি উলিয়াই আনিলে শব্দ ক্ৰমান্বয়ে ক্ষীণ হৈ পৰে । যেতিয়া পাত্ৰটো সম্পূৰ্ণৰূপে বায়ুশূন্য হ’ব, তেতিয়া শব্দ আৰু বাহিৰলৈ ওলাই আহিব নোৱাৰে । এই পৰীক্ষাই প্ৰমাণ কৰে যে শব্দ সঞ্চাৰণৰ বাবে মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন ।

(iii) সাগৰত ভাহি থকা জাহাজ এখনৰপৰা পানীৰ তললৈ পঠিওৱা এটা শব্দ 2 ছেকেণ্ড পিছত জাহাজলৈ প্ৰতিফলিত হৈ আহিল। সেই ঠাইত সাগৰৰ গভীৰতা কিমান? 

উত্তৰ: দিয়া আছে, 

(iv) 1/15 ছেকেণ্ড ব্যৱধানত দুটা শব্দ কাণত পৰিলেহে মানুহে শব্দ দুটাৰ পাৰ্থক্য ধৰিব পাৰে। প্ৰতিধ্বনি শুনিবলৈ এজন মানুহ আৰু এখন পাহাৰৰ মাজত সৰ্বনিম্ন দূৰত্ব কিমান হ’ব লাগিব?

উত্তৰ: 

প্ৰতিধ্বনি শুনিবলৈ এজন মানুহ আৰু এখন পাহাৰৰ মাজত সৰ্বনিম্ন দূৰত্ব প্ৰায় ১১.৪৬ মিটাৰ হ’ব লাগিব।