প্ৰশ্নাবলী 

১. স্পন্দনশীল বস্তু এটাই মাধ্যমত উৎপন্ন কৰা শব্দ কেনেকৈ তোমাৰ কাণ পায়গৈ?

উত্তৰ: কোনো বস্তু কঁপিবলৈ ধৰিলে ইয়াৰ চৌপাশে থকা মাধ্যমৰ (যেনে- বায়ু) কণাবিলাককো কঁপিবলৈ বাধ্য কৰে । মাধ্যমৰ এই কণাবোৰে উৎসৰ পৰা আমাৰ কাণলৈ নিজে ভ্ৰমণ নকৰে । কম্পমান বস্তুৰ সংস্পৰ্শত থকা মাধ্যমৰ প্ৰথম কণাটোৱে তাৰ সাম্য অৱস্থানৰ পৰা অপসাৰিত হৈ কাষৰ কণাটোক খুন্দা মাৰে আৰু সেই কণাটোকো গতিশীল কৰি তোলে । কণাটোৱে নিজৰ শক্তি কাষৰ কণাটোলৈ প্ৰেৰণ কৰি পুনৰ আগৰ ঠাইলৈ উভতি আহে । মাধ্যমত এই প্ৰক্ৰিয়াটো চলি থকাৰ ফলত এক আন্দোলনৰ (disturbance) সৃষ্টি হয় আৰু এই আন্দোলন তৰংগ হিচাপে আগবাঢ়ি গৈ আমাৰ কাণত পৰেহি ।

২. তোমাৰ স্কুলৰ ঘন্টাটোৱে কেনেদৰে শব্দৰ সৃষ্টি কৰে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: যেতিয়া স্কুলৰ ঘণ্টাটোত হাতুৰীৰে আঘাত কৰা হয়, তেতিয়া ঘণ্টাটো কঁপিবলৈ ধৰে অৰ্থাৎ তাত কম্পনৰ (vibration) সৃষ্টি হয় । এই কম্পনৰ ফলত ঘণ্টাটোৰ কাষৰ বায়ুমণ্ডলত ঘনীভৱন (সংকোচন) আৰু তনুভৱনৰ সৃষ্টি হয় । যিহেতু কম্পনশীল বস্তুৱে শব্দৰ সৃষ্টি কৰে, সেয়েহে ঘণ্টাটোৰ এই দ্ৰুত অগা-পিছা গতি বা কম্পনৰ ফলতেই আমি শব্দ শুনিবলৈ পাওঁ ।

৩. শব্দ তৰংগক কিয় যান্ত্রিক তৰংগ বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: যিবোৰ তৰংগ সঞ্চালিত হ'বলৈ কোনো এটা ভৌতিক মাধ্যমৰ (যেনে- বায়ু, পানী বা কঠিন পদাৰ্থ) প্ৰয়োজন হয়, তেনে তৰংগক যান্ত্ৰিক তৰংগ বুলি কোৱা হয় । শব্দ তৰংগ সঞ্চালনৰ বাবেও মাধ্যমৰ কণাসমূহৰ গতি আৰু স্থিতিস্তাপকতাৰ প্ৰয়োজন হয় । যিহেতু শব্দ শূন্যস্থানৰ মাজেৰে সঞ্চালিত হ'ব নোৱাৰে আৰু ইয়াৰ গতি মাধ্যমৰ কণাৰ কম্পনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, সেয়েহে শব্দ তৰংগক যান্ত্ৰিক তৰংগ বোলে ।

৪. ধৰা হওঁক, তুমি আৰু তোমাৰ বন্ধু চন্দ্রত আছা। তোমাৰ বন্ধুৱে উৎপন্ন কৰা যিকোনো শব্দ শুনিবলৈ সমর্থ হ'বানে?

উত্তৰ: নাপাম। ইয়াৰ কাৰণ হ'ল শব্দ সঞ্চালিত হ'বলৈ এটা মাধ্যমৰ (যেনে- বায়ু) প্ৰয়োজন । কিন্তু চন্দ্ৰত কোনো বায়ুমণ্ডল নাই, অৰ্থাৎ তাত শূন্যস্থান (vacuum) বিৰাজমান । যিহেতু শব্দই শূন্যস্থানৰ মাজেৰে গতি কৰিব নোৱাৰে, সেয়েহে মোৰ বন্ধুৱে উৎপন্ন কৰা শব্দ মই শুনিবলৈ সমৰ্থ নহ'ম ।

প্ৰশ্নাবলী

১. তৰংগৰ কি ধর্মই (a) তীব্রতা আৰু (b) তীক্ষ্মতা নির্ণয় কৰে?

উত্তৰ:

(a) তীব্ৰতা: শব্দৰ তীব্ৰতা তৰংগটোৰ বিস্তাৰৰ (Amplitude) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বিস্তাৰ যিমানে বেছি হ’ব, শব্দটো সিমানেই তীব্ৰ বা ডাঙৰ হ’ব।

(b) তীক্ষ্ণতা: শব্দৰ তীক্ষ্ণতা তৰংগটোৰ কম্পনাংকৰ (Frequency) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কম্পনাংক বেছি হ’লে শব্দৰ তীক্ষ্ণতা বৃদ্ধি পায় I

২. গাড়ীৰ হৰ্ন আৰু গীটাৰ, এই দুয়োটাৰ ভিতৰত কোনটোৰ শব্দৰ তীক্ষ্ণতা বেছি?

উত্তৰ: গাড়ীৰ হৰ্ন আৰু গীতাৰৰ ভিতৰত গীতাৰৰ শব্দৰ তীক্ষ্ণতা বেছি। কাৰণ গীতাৰৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা শব্দ তৰংগৰ কম্পনাংক গাড়ীৰ হৰ্নৰ শব্দৰ কম্পনাংকতকৈ বেছি।

৩. শব্দ তৰংগৰ তৰংগ দৈর্ঘ্য, কম্পনাংক, পর্যায় কাল আৰু বিস্তাৰৰ সংজ্ঞা লিখা।

উত্তৰ:

• তৰংগ দৈৰ্ঘ্য : দুটা অনুক্ৰমিক সংকোচন বা দুটা অনুক্ৰমিক তনুভৱনৰ মাজৰ দূৰত্বক তৰংগ দৈৰ্ঘ্য বোলে।

• কম্পনাংক : প্ৰতি একক সময়ত সম্পূৰ্ণ হোৱা দোলনৰ সংখ্যাকে তৰংগৰ কম্পনাংক বোলে।

• পৰ্যায় কাল : মাধ্যমৰ ঘনত্বৰ এটা সম্পূৰ্ণ দোলনৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা সময়ক শব্দ তৰংগৰ পৰ্যায় কাল বোলে।

• বিস্তাৰ : সাম্য অৱস্থাৰ বা গড় মানৰ দুয়োফালে মাধ্যমৰ আন্দোলনৰ সৰ্বোচ্চ মানক তৰংগৰ বিস্তাৰ বোলে।

৪. শব্দ তৰংগৰ কম্পনাংক আৰু তৰংগ দৈর্ঘ্য কি দৰে তাৰ দ্রুতিৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে?

৫. প্রদত্ত মাধ্যম এটাত শব্দ তৰংগৰ দ্রুতি 440m/s আৰু কম্পনাংক 220 Hz। ইয়াৰ তৰংগ দৈর্ঘ্য নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰ:

৬. উৎসৰ পৰা 450 m দূৰত্বত উপবিষ্ট ব্যক্তি এজনে শুনি থকা স্বৰ এটাৰ কম্পনাংক 500 Hz। উৎসৰ পৰা নিৰ্গত অনুক্রমিক সংকোচনবোৰৰ মাজৰ সময়ৰ অন্তৰাল কিমান?

উত্তৰ: উৎসৰ পৰা নিৰ্গত দুটা অনুক্ৰমিক সংকোচন কাণত পৰাৰ মাজৰ সময়ৰ অন্তৰাল হ’ল তৰংগটোৰ পৰ্যায় কাল (T)।

গতিকে অনুক্ৰমিক সংকোচনবোৰৰ মাজৰ সময়ৰ অন্তৰাল হ’ল 0.002 চেকেণ্ড।

প্ৰশ্নাবলী

১. শব্দৰ তীব্ৰতা আৰু প্রাবল্যৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: শব্দৰ তীব্ৰতা আৰু প্রাবল্য সমাৰ্থক নহয়, ইহঁতৰ মাজত মূল পাৰ্থক্যবোৰ হ’ল:

প্রাবল্য: প্ৰতি চেকেণ্ডত একক কালিৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱা শব্দ শক্তিৰ পৰিমাণক শব্দ তৰংগৰ প্রাবল্য বোলে। ই শব্দৰ শক্তিৰ এক ভৌতিক পৰিমাণ।

তীব্ৰতা (Loudness): তীব্ৰতা হ'ল শব্দলৈ আমাৰ শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয়ৰ সঁহাৰিৰ জোখ। একে প্রাবল্যৰ দুটা শব্দৰ ভিতৰত যিটো শব্দ আমাৰ কাণে বেছিকৈ ধৰা পেলায়, তাক আমি আনটোতকৈ বেছি তীব্ৰ বুলি কওঁ।

২. বায়ু, পানী আৰু লোৰ ভিতৰত কোনটো মাধ্যমত এক নিদ্দিষ্ট উষ্ণতাত শব্দৰ দ্রুতি আটাইতকৈ বেছি?

উত্তৰ: বায়ু, পানী আৰু লোৰ ভিতৰত লোৰ (Solid medium) মাজেৰে শব্দৰ দ্ৰুতি আটাইতকৈ বেছি। সাধাৰণতে গেছীয় মাধ্যমত শব্দৰ দ্ৰুতি কম আৰু কঠিন মাধ্যমত শব্দৰ দ্ৰুতি আটাইতকৈ বেছি হয়।

৩. শব্দ এটাৰ প্ৰতিধ্বনি 3 s পিছত শুনা গ'ল। প্রতিফলনক পৃষ্ঠ আৰু উৎসৰ মাজৰ দূৰত্ব কিমান? দিয়া আছে, শব্দৰ দ্রুতি 342m/s।

উত্তৰ: 

৪. সংগীত সমলয়ৰ প্ৰেক্ষাগৃহৰ মুধচখন বক্ৰাকৃতিৰ কিয় হয়?

উত্তৰ: সংগীত সমলয়ৰ প্ৰেক্ষাগৃহৰ মুধচখন বক্ৰাকৃতিৰ কৰা হয় যাতে শব্দ তৰংগবোৰ মুধচত প্ৰতিফলিত হৈ প্ৰেক্ষাগৃহৰ প্ৰতিটো কোণলৈ সমভাৱে বিয়পি যাব পাৰে। ইয়াৰ ফলত প্ৰেক্ষাগৃহৰ যিকোনো স্থানতে বহি থকা শ্ৰোতাই শব্দ স্পষ্টকৈ শুনিবলৈ সক্ষম হয়।

৫. সাধাৰণতে মানুহৰ কাণৰ শ্ৰাৱৰ্য পৰিসৰ কি?

উত্তৰ: এজন সুস্থ মানুহৰ কাণৰ শ্ৰাব্য সীমা বা পৰিসৰ হ’ল 20 Hz (হাৰ্টজ) ৰ পৰা 20,000 Hz লৈ।

৬. (a) অৱশব্দ আৰু (b) অতিশব্দৰ সৈতে জড়িত কম্পনাংকৰ পৰিসৰ কি?

উত্তৰ:

(a) অৱশব্দ (Infrasound): 20 Hz তকৈ কম কম্পনাংকৰ শব্দক অৱশব্দ বোলে I

(b) অতিশব্দ (Ultrasound): 20 kHz (বা 20,000 Hz) ৰ অধিক কম্পনাংকৰ শব্দক অতিশব্দ বোলে I

৭. শিহুজাহাজ এখনে নিৰ্গত কৰা চনাৰ স্পন্দন (sonar pulse) এটা সমুদ্র তলিৰ টিলা এটাত খুন্দা খাই 1.02 s ত উভতি আহিল। যদি লুণীয়া পানীত শব্দৰ দ্রুতি 1531 m/s হয়, তেন্তে টিলাটোৰ দূৰত্ব কিমান?

উত্তৰ:

গতিকে টিলাটোৰ দূৰত্ব হ’ল 780.81 মিটাৰ।

অনুশীলনী 

১. শব্দ কি আৰু ইয়াক কেনেকৈ উৎপন্ন কৰা হয়?

উত্তৰ: শব্দ হৈছে এবিধ শক্তি যিয়ে আমাৰ কাণত শ্ৰৱণৰ অনুভূতি জগায়। বিভিন্ন বস্তুৰ কম্পনৰ (vibration) ফলত শব্দৰ উৎপত্তি হয়। যেতিয়া কোনো বস্তু দ্ৰুতভাৱে অগা-পিছা কৰে, তেতিয়া তাত কম্পনৰ সৃষ্টি হয় আৰু এই কম্পনৰ ফলতেই শব্দ উৎপন্ন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, সুৰ-শলাকা এডাল আঘাত কৰিলে ই কঁপিবলৈ ধৰে আৰু শব্দ উৎপন্ন কৰে।

২. শব্দৰ উৎসৰ ওচৰত বায়ুৰ ঘনীভবন আৰু তনুভবন কেনেকৈ উৎপন্ন হয় চিত্রৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: শব্দ সঞ্চালিত হোৱা আটাইতকৈ সাধাৰণ মাধ্যমটো হৈছে বায়ু। যেতিয়া কোনো কম্পমান বস্তু আগলৈ গতি কৰে, ই ইয়াৰ সন্মুখৰ বায়ুখিনিক ঠেলি সংকুচিত কৰে আৰু এটা উচ্চ চাপৰ অঞ্চলৰ সৃষ্টি কৰে, যাক সংকোচন বা ঘনীভৱন (Compression) বোলে। আকৌ যেতিয়া বস্তুটো পিছলৈ উভতি আহে, ই এটা নিম্ন চাপৰ অঞ্চলৰ সৃষ্টি কৰে, যাক তনুভৱন (Rarefaction) বোলে। বস্তুটোৰ এনে দ্ৰুত অগা-পিছা গতিৰ ফলত বায়ুত ঘনীভৱন আৰু তনুভৱনৰ এটা শৃংখলৰ সৃষ্টি হয় আৰু শব্দ তৰংগ হিচাপে আগবাঢ়ে।

৩. শব্দৰ সঞ্চালনৰ বাবে মাধ্যমৰ প্রয়োজনীয়তা প্রদর্শন কৰা পৰীক্ষা এটা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: শব্দ সঞ্চালিত হ’বলৈ যে মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন, তাক 'বেলজাৰৰ পৰীক্ষা'ৰ (Bell-jar experiment) দ্বাৰা প্ৰমাণ কৰিব পাৰি:

• এতিয়া এটা বায়ুৰুদ্ধ বেলজাৰৰ ভিতৰত এখন বৈদ্যুতিক ঘণ্টা ওলোমাই থোৱা হয় আৰু তাক এটা বায়ু নিষ্কাশন পাম্পৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়।

• প্ৰথমতে চুইছ দিলে ঘণ্টাৰ শব্দ স্পষ্টকৈ শুনা যায় কাৰণ বেলজাৰৰ ভিতৰত বায়ু থাকে।

• এতিয়া পাম্পটো চলাই বেলজাৰৰ পৰা বায়ু লাহে লাহে উলিয়াই দিলে ঘণ্টাৰ শব্দ ক্ৰমান্বয়ে সৰু হৈ আহে।

• যেতিয়া বেলজাৰটো সম্পূৰ্ণৰূপে বায়ুশূন্য (vacuum) হৈ পৰে, তেতিয়া ঘণ্টাৰ শব্দ আৰু শুনা নাযায়। ইয়াৰ পৰা প্ৰমাণ হয় যে শব্দ শূন্যস্থানৰ মাজেৰে সঞ্চালিত হ’ব নোৱাৰে; ইয়াৰ বাবে মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন।

৪. শব্দ তৰংগক অনুদৈর্ঘ্য তৰংগ বুলি কিয় কোৱা হয়?

উত্তৰ: শব্দ তৰংগত মাধ্যমৰ কণাবোৰে তৰংগৰ সঞ্চালনৰ দিশৰ সমান্তৰালভাৱে আগ-পিছ কৰি দুলি থাকে। যিহেতু কণাবোৰ সঞ্চালনৰ দিশত অগা-পিছা কৰে আৰু এঠাইৰ পৰা আন এঠাইলৈ স্থানান্তৰিত নহয়, সেয়েহে শব্দ তৰংগক অনুদৈৰ্ঘ্য তৰংগ (Longitudinal waves) বোলে।

৫. অন্ধকাৰ কোঠা এটাত বহুতৰ লগত বহি থকা অৱস্থাত শব্দৰ কোনটো বৈশিষ্ট্যৰ বাবে তোমাৰ বন্ধুৰ মাত চিনাক্ত কৰিব পাৰা?

উত্তৰ: শব্দৰ গুণ বা ধ্বনি বৈশিষ্ট্যৰ (Quality or Timbre) বাবে অন্ধকাৰতো বন্ধুৰ মাত চিনাক্ত কৰিব পাৰি। এই বৈশিষ্ট্যৰ বাবেই একে তীক্ষ্ণতা আৰু তীব্ৰতাৰ দুটা শব্দৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আমাৰ কাণে ধৰা পেলাব পাৰে।

৬. বিজুলী আৰু ঢেৰেকণি দুয়োটাৰ একেলগে সৃষ্টি হয়। কিন্তু বিজুলী দৃশ্যমান হোৱাৰ কেইচেকেণ্ডমানৰ পিছতহে ঢেৰেকণি শুনা যায়, কিয়?

উত্তৰ: ইয়াৰ কাৰণ হ’ল বায়ুৰ মাজেৰে পোহৰৰ দ্ৰুতি শব্দৰ দ্ৰুতিতকৈ বহুত বেছি। পোহৰ প্ৰায়  মিটাৰ প্ৰতি চেকেণ্ড দ্ৰুতিৰে গতি কৰে, আনহাতে শব্দৰ দ্ৰুতি মাত্ৰ ৩৪৪ মিটাৰ প্ৰতি চেকেণ্ড (২২° চেন্টিগ্ৰেডত)। সেইবাবে বিজুলীৰ পোহৰ আমাৰ চকু অতি সোনকালে পায়হি, কিন্তু শব্দ আহি পাওঁতে কিছু সময় লাগে।

৭. ব্যক্তি এজনৰ শ্রাব্য সীমাৰ পৰিসৰ 20 Hz - 20 kHz ৰ ভিতৰত। এই দুটা তৰংগ কম্পনাংকৰ সাপেক্ষে শব্দ তৰংগৰ বায়ুত প্ৰাৰূপিক তৰংগ দৈর্ঘ্য কিমান? বায়ুত শব্দৰ দ্রুতি 344 m/s বুলি ধৰা।

সমাধান:

ব্যক্তি এজনৰ শ্রাব্য সীমাৰ পৰিসৰৰ বাবে বায়ুত শব্দ তৰংগৰ প্ৰাৰূপিক তৰংগ দৈৰ্ঘ্য হ’ল ১৭.২ মিটাৰৰ পৰা ১৭.২ মিলিমিটাৰ (বা ০.০১৭২ মিটাৰ) পৰ্যন্ত।

৮. এলুমিনিয়ামৰ দণ্ড এডালৰ দুই মূৰত দুজন ছাত্র আছে। এজনে শিলগুটিৰে দণ্ডডাল টুকৰিয়াই দিলে। শব্দ বায়ু আৰু এলুমিনিয়ামৰ মাজেৰে গৈ ইজন ছাত্ৰৰ ওচৰ পাওঁতে লগা সময়ৰ অনুপাত উলিওৱা।

উত্তৰ: ধৰা হ’ল, এলুমিনিয়ামৰ দণ্ডডালৰ দৈৰ্ঘ্য (অৰ্থাৎ দুই ছাত্ৰৰ মাজৰ দূৰত্ব) = d

শব্দ বায়ু আৰু এলুমিনিয়ামৰ মাজেৰে গৈ ইজন ছাত্ৰৰ ওচৰ পাওঁতে লগা সময়ৰ অনুপাত হ’ল ১৮.৫৫ : ১ (প্ৰায়)।

৯. শব্দৰ উৎস এটাৰ কম্পনাংক 100 Hz। ই এক মিনিটত কিমানটা কম্পন সম্পূর্ণ কৰিব ?

উত্তৰ:

শব্দৰ উৎসটোৱে ১ মিনিটত মুঠ ৬০০০ টা কম্পন সম্পূৰ্ণ কৰিব।

১০. পোহৰে মানি চলা প্রতিফলনৰ সূত্রকেইটা শব্দই মানেনে? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: হয়, পোহৰে মানি চলা প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰকেইটা শব্দই সম্পূৰ্ণৰূপে মানি চলে। বৰৰ বল এটা যেনেকৈ বেৰত খুন্দা খাই উফৰি আহে, ঠিক একেদৰে শব্দও গোটা বা তৰল পৃষ্ঠত খুন্দা খাই প্ৰতিফলিত হয়।

শব্দৰ প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ দুটা তলত ব্যাখ্যা কৰা হ’ল:

• প্ৰথম সূত্ৰ: শব্দৰ আপতন দিশ আৰু প্ৰতিফলনৰ দিশ দুটাই আপতন বিন্দুত প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ ওপৰত টনা অভিলম্বৰ সৈতে সমান সমান কোণ উৎপন্ন কৰে। অৰ্থাৎ, আপতন কোণ আৰু প্ৰতিফলন কোণ সদায় সমান হয়।

• দ্বিতীয় সূত্ৰ: আপতিত শব্দ তৰংগ, প্ৰতিফলিত শব্দ তৰংগ আৰু আপতন বিন্দুত টনা অভিলম্ব— এই তিনিওটা একেখন সমতলতে থাকে।

ব্যাখ্যা: পোহৰৰ দৰে শব্দৰ প্ৰতিফলনৰ বাবেও ডাঙৰ আকাৰৰ মিহি বা খহটা প্ৰতিবন্ধকৰ প্ৰয়োজন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এটা ডাঙৰ প্ৰেক্ষাগৃহত শব্দ বেৰত খুন্দা খাই বাৰে বাৰে প্ৰতিফলিত হোৱা বাবে আমি অনুৰণন (reverberation) শুনিবলৈ পাওঁ, যিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে শব্দই প্ৰতিফলনৰ ধৰ্ম মানি চলে।

১১. দূৰৰ বস্তু এটাই শব্দ প্রতিফলিত কৰিলে প্রতিধ্বনিৰ সৃষ্টি হয়। ধৰা হওক, শব্দৰ উৎস আৰু প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ মাজৰ দূৰত্ব একে আছে। তাতোকৈ গৰম দিন এটাত প্রতিধ্বনিৰ শব্দ শুনিবানে?

উত্তৰ: তাতোকৈ গৰম দিন এটাত প্ৰতিধ্বনি শুনাৰ সম্ভাৱনা কমি যাব পাৰে বা শব্দটো স্পষ্ট নহ'বও পাৰে। ইয়াৰ কাৰণবোৰ তলত ব্যাখ্যা কৰা হ'ল:

১. বায়ুৰ উষ্ণতা আৰু শব্দৰ দ্ৰুতি: আমি জানো যে মাধ্যমৰ উষ্ণতা বাঢ়িলে শব্দৰ দ্ৰুতিও বাঢ়ে। গৰম দিনত বায়ুৰ উষ্ণতা বেছি থাকে, সেয়েহে শব্দৰ দ্ৰুতিও বৃদ্ধি পায়।

২. প্ৰতিধ্বনিৰ চৰ্ত: স্পষ্টকৈ প্ৰতিধ্বনি শুনিবলৈ হ'লে মূল শব্দ আৰু প্ৰতিফলিত শব্দৰ মাজৰ সময়ৰ অন্তৰাল কমেও 0.1 s হ'ব লাগে।

৩. ন্যূনতম দূৰত্বৰ পৰিৱৰ্তন: 22°C উষ্ণতাত বায়ুৰ দ্ৰুতি 344 m/s হ'লে প্ৰতিধ্বনি শুনিবলৈ প্ৰতিবন্ধকৰ ন্যূনতম দূৰত্ব 17.2 m হ'ব লাগে। কিন্তু গৰম দিনত শব্দৰ দ্ৰুতি বাঢ়ি যোৱাৰ বাবে এই 0.1 s সময়ৰ ভিতৰত শব্দই অতিক্ৰম কৰিবলগীয়া ন্যূনতম দূৰত্বও বাঢ়ি যায়।

উপসংহাৰ: যদি শব্দৰ উৎস আৰু প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ মাজৰ দূৰত্ব একে থাকে আৰু সেই দূৰত্ব যদি গৰম দিনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় নতুন 'ন্যূনতম দূৰত্ব'তকৈ কম হয়, তেন্তে আমি প্ৰতিধ্বনি শুনিবলৈ নাপাম। কাৰণ তেনে ক্ষেত্ৰত প্ৰতিফলিত শব্দটো 0.1 sৰ আগতেই আমাৰ কাণত পৰিবহি আৰু মগজুৱে তাক মূল শব্দৰ পৰা পৃথককৈ ধৰিব নোৱাৰিব।

১২. শব্দ তৰংগৰ প্ৰতিফলনৰ দুটা ব্যৱহাৰিক প্রয়োগ লিখা।

উত্তৰ: শব্দ তৰংগৰ প্ৰতিফলনৰ দুটা উল্লেখযোগ্য ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

১. ষ্টেথ’স্কপ (Stethoscope): ষ্টেথ’স্কপ হৈছে চিকিৎসকসকলে মানুহৰ শৰীৰৰ অভ্যন্তৰৰ, মুখ্যতঃ হৃৎপিণ্ড আৰু হাওঁফাওঁত উৎপন্ন হোৱা শব্দ শুনিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এবিধ চিকিৎসা সঁজুলি। ইয়াত ৰোগীৰ হৃৎস্পন্দনৰ শব্দ ষ্টেথ’স্কপৰ নলীডালৰ ভিতৰত বাৰে বাৰে প্ৰতিফলিত (Multiple reflection) হৈ চিকিৎসকৰ কাণত পৰেহি।

২. মেগাফ’ন বা লাউড স্পীকাৰ (Megaphone or Horns): মেগাফ’ন, হৰ্ণ বা চিলনী জাতীয় বাদ্যযন্ত্ৰবোৰ এনেদৰে তৈয়াৰ কৰা হয় যাতে শব্দ তৰংগবোৰ চাৰিওফালে বিয়পি নোযোৱাকৈ এটা বিশেষ দিশত সঞ্চালিত হয়। এই যন্ত্ৰসমূহৰ শংকু আকৃতিৰ মুখখনত শব্দৰ বাৰে বাৰে প্ৰতিফলন ঘটে আৰু ই অধিকাংশ শব্দক শ্ৰোতাৰ দিশলৈ ঠেলি পঠিয়ায়।

১৩. 500 m ওখ স্তম্ভ এটাৰ শীৰ্ষৰ পৰা শিল এটা স্তম্ভৰ পাদদেশত থকা পুখুৰীৰ পানীত পৰিবলৈ দিয়া হল। পানীত পৰাৰ শব্দটো স্তুন্তটোৰ শীৰ্ষত কেতিয়া শুনিবলৈ পোৱা যাব? দিয়া আছে  আৰু শব্দৰ দ্রুতি =340 m/s।

উত্তৰ:

+

শিলটো পানীত পৰাৰ শব্দটো স্তম্ভটোৰ শীৰ্ষত ১১.৪৭ ছেকেণ্ড পিছত শুনিবলৈ পোৱা যাব।

১৪. শব্দ তৰংগ এটা 339 m/s দ্রুতিৰে সঞ্চালিত হৈছে। যদি ইয়াৰ তৰংগ দৈর্ঘ্য 1.5 cm, তেন্তে তৰংগটোৰ কম্পনাংক কিমান? ই শ্রাব্য হ'বনে?

উত্তৰ:

তৰংগটোৰ কম্পনাংক হ’ল ২২,৬০০ Hz। যিহেতু এই মান শ্রাব্য সীমাৰ বাহিৰত, গতিকে শব্দটো শ্রাব্য নহ’ব।

১৫. অনুৰণন কাক বোলে? ইয়াক কেনেকৈ কমাব পাৰি?

উত্তৰ: কোনো এটা ডাঙৰ প্ৰেক্ষাগৃহ বা হলঘৰত সৃষ্টি হোৱা শব্দবোৰ ইয়াৰ বেৰ, মুধচ আৰু মজিয়াত বাৰম্বাৰ প্ৰতিফলিত হৈ থাকে। এই পুনঃ পুনঃ প্ৰতিফলনৰ ফলত শব্দটো শ্ৰাব্য সীমাৰ তললৈ হ্ৰাস নোপোৱা পৰ্যন্ত শ্ৰোতাৰ কাণত কিছু সময়লৈ বাজি থাকে। শব্দৰ এই নিৰ্বন্ধ ঘটোৱা বা শব্দটো কিছু সময়লৈ টিকি থকা প্ৰক্ৰিয়াটোকেই অনুৰণন বুলি কোৱা হয়।

অনুৰণন কমোৱাৰ উপায়:

প্ৰেক্ষাগৃহ বা ডাঙৰ হলঘৰত অত্যধিক অনুৰণন হ'লে শব্দ স্পষ্টকৈ শুনা নাযায়, সেয়েহে ইয়াক কমোৱাৰ বাবে নিম্নলিখিত ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰা হয়:

• শব্দ শোষণকাৰী পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ: প্ৰেক্ষাগৃহৰ বেৰ আৰু মুধচত শব্দ শোষণ কৰিব পৰা পদাৰ্থ যেনে— আঁহযুক্ত প্ৰচাপিত ব'ৰ্ড (Compressed fibreboard) বা খহটা প্লাষ্টাৰ লগোৱা হয়।

  
  

• পৰ্দাৰ ব্যৱহাৰ: হলঘৰৰ বেৰবোৰত ডাঠ পৰ্দা আৰি দি অনুৰণন হ্ৰাস কৰা হয়।

  
  

• আসনৰ সজ্জা: প্ৰেক্ষাগৃহৰ আসনবোৰ নিৰ্মাণ কৰোঁতে শব্দ শোষণ কৰিব পৰা বিশেষ পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১৬. শব্দৰ তীব্রতা কাক বোলে? কি কি কাৰকৰ ওপৰত ই নিৰ্ভৰশীল?

উত্তৰ: শব্দৰ তীব্ৰতা হ'ল শব্দৰ এটা চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য যাৰ সহায়ত কোনো এটা শব্দ আমাৰ কাণত কিমান জোৰেৰে বা তীব্ৰকৈ পৰিছে তাক বুজা যায়। আচলতে, আমাৰ শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয়ই শব্দৰ প্ৰাবল্যৰ প্ৰতি দেখুওৱা জৈৱিক সঁহাৰিৰ পৰিমাণকেই শব্দৰ তীব্ৰতা বা উচ্চ স্বৰতা বোলে।

শব্দৰ তীব্ৰতা নিৰ্ভৰ কৰা কাৰকসমূহ:

শব্দৰ তীব্ৰতা মূলত নিম্নলিখিত কাৰকসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে:

• বিস্তাৰ (Amplitude): শব্দৰ তীব্ৰতা মূলতঃ শব্দ তৰংগৰ বিস্তাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। শব্দ উৎপন্ন কৰা বস্তুটোক কিমান জোৰেৰে বল প্ৰয়োগ কৰি কম্পিত কৰা হৈছে, তাৰ ওপৰত বিস্তাৰ নিৰ্ভৰ কৰে। বিস্তাৰ যিমানে বেছি হ’ব, শব্দটো সিমানেই তীব্ৰ হ’ব।

  
  

• উৎসৰ পৰা দূৰত্ব: শব্দ তৰংগ এটা উৎসৰ পৰা যিমানে আঁতৰি যায়, সিমানেই ইয়াৰ বিস্তাৰ আৰু তীব্ৰতা হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে। অৰ্থাৎ শ্ৰোতা আৰু শব্দৰ উৎসৰ মাজৰ দূৰত্ব বাঢ়িলে তীব্ৰতা কমে।

  
  

• শক্তি (Energy): তীব্ৰ শব্দত অধিক শক্তি নিহিত থাকে, যাৰ বাবে ই বহু দূৰলৈ সঞ্চালিত হ’ব পাৰে।

১৭. চিকাৰ ধৰিবলৈ বাদুলিয়ে অতিশব্দৰ ব্যৱহাৰ কি দৰে কৰে?

উত্তৰ: বাদুলিয়ে অন্ধকাৰত উৰি ফুৰিবলৈ আৰু চিকাৰ ধৰিবলৈ অতিশব্দৰ (Ultrasound) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বাদুলিয়ে চিকাৰ ধৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• অতিশব্দৰ নিৰ্গমন: বাদুলিয়ে উৰি থকা অৱস্থাত নিজৰ মুখেৰে অতি উচ্চ কম্পনাংকৰ অতিশাব্দিক তৰংগ বা অতিশব্দ নিৰ্গত কৰে।

  
  

• প্ৰতিফলন: এই অতিশাব্দিক তৰংগবোৰ যেতিয়া কোনো চিকাৰ (যেনে— পতংগ) বা কোনো প্ৰতিবন্ধকত খুন্দা খায়, তেতিয়া সেইবোৰ প্ৰতিফলিত হৈ বাদুলিৰ কাণলৈ উভতি আহে।

  
  

• বিশ্লেষণ: উভতি অহা এই প্ৰতিফলিত শব্দ তৰংগৰ বা প্ৰতিধ্বনিৰ প্ৰকৃতিৰ পৰাই বাদুলিয়ে চিকাৰটোৰ অৱস্থান, দূৰত্ব আৰু ই কেনে ধৰণৰ তাৰ উমান পায়।

১৮. পৰিষ্কাৰ (cleaning) কৰিবলৈ অতিশব্দৰ ব্যৱহাৰ কি দৰে হয়?

উত্তৰ: অতিশব্দ হৈছে উচ্চ কম্পনাংকৰ শব্দ তৰংগ। অতিশব্দ ব্যৱহাৰ কৰি যন্ত্ৰপাতি বা সামগ্ৰী পৰিষ্কাৰ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো তলত বৰ্ণনা কৰা হ’ল:

• সহজে ঢুকি নোপোৱা ঠাই: শঙ্খকুণ্ডলী আকৃতিৰ নলী, অদ্ভুত আকৃতিৰ যন্ত্ৰাংশ বা ইলেকট্ৰনিক উপাদান আদিৰ দৰে যিবোৰ ঠাইত হাত বা ব্ৰাছেৰে সহজে ঢুকি পোৱা নাযায়, তেনে ঠাই পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ অতিশব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

  
  

• পৰিষ্কাৰক দ্ৰৱৰ ব্যৱহাৰ: প্ৰথমে পৰিষ্কাৰ কৰিবলগীয়া বস্তুটো এটা বিশেষ পৰিষ্কাৰক দ্ৰৱৰ (cleaning solution) ভিতৰত ৰখা হয়।

  
  

• অতিশব্দৰ প্ৰেৰণ: ইয়াৰ পিছত দ্ৰৱটোৰ মাজেৰে অতিশাব্দিক তৰংগ বা অতিশব্দ প্ৰেৰণ কৰা হয়।

  
  

• কম্পনৰ ক্ৰিয়া: অতিশব্দৰ অতি উচ্চ কম্পনাংকৰ বাবে দ্ৰৱৰ ভিতৰত প্ৰচণ্ড কঁপনিৰ সৃষ্টি হয়। এই খুন্দাত সামগ্ৰীটোৰ গাত লাগি থকা ধূলি-মাকতি, তেলেতীয়া পদাৰ্থ আৰু আন মলবোৰ এৰাই আহে আৰু দ্ৰৱৰ তলিত জমা হয়।

১৯. চনাৰৰ কাৰ্যনীতি আৰু প্রয়োগ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: চনাৰ শব্দটোৰ সম্পূৰ্ণ নাম হ’ল— Sound Navigation And Ranging। এই যন্ত্ৰটোৰ সহায়ত পানীৰ তলত থকা বস্তুৰ দূৰত্ব, দিশ আৰু দ্ৰুতি নিৰ্ণয় কৰা হয়।

কাৰ্যনীতি (Working Principle):

• চনাৰত এটা প্ৰেৰক যন্ত্ৰ (Transmitter) আৰু এটা গ্ৰাহক যন্ত্ৰ (Detector) থাকে, যি জাহাজ বা নাও এখনৰ তলিত লগোৱা থাকে।

  
  

• প্ৰেৰক যন্ত্ৰটোৱে অতিশাব্দিক তৰংগ বা অতিশব্দ উৎপন্ন কৰি পানীত প্ৰেৰণ কৰে।

  
  

• এই তৰংগবোৰ পানীৰ মাজেৰে গৈ সমুদ্ৰ তলিত থকা কোনো বস্তুত বা সমুদ্ৰ তলিত খুন্দা খায় আৰু প্ৰতিফলিত হৈ উভতি আহে।

  
  

• উভতি অহা এই তৰংগবোৰ গ্ৰাহক যন্ত্ৰই সংগ্ৰহ কৰে আৰু সেইবোৰক বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

  
  

• পানীত শব্দৰ দ্ৰুতি (v) আৰু অতিশব্দ প্ৰেৰণ তথা সংগ্ৰহৰ মাজৰ সময়ৰ অন্তৰাল (t) জনা থাকিলে, বস্তুটোৰ দূৰত্ব (d) তলত দিয়া সূত্ৰৰ সহায়ত নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি:

• এই পদ্ধতিটোক প্ৰতিধ্বনি জৰীপ (Echo-ranging) বুলি কোৱা হয়।

  
  

প্ৰয়োগ (Applications): চনাৰ প্ৰযুক্তি নিম্নলিখিত কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হয়:

• সাগৰ বা সাগৰ তলিৰ গভীৰতা নিৰ্ণয় কৰিবলৈ।

  
  

• পানীৰ তলত থকা পাহাৰ, উপত্যকা, আৰু হিমশিলাখণ্ডৰ অৱস্থান নিৰ্ণয় কৰিবলৈ।

  
  

• ডুব যোৱা জাহাজ বা শত্ৰুৰ ছাবমেৰিনৰ (Submarine) সন্ধান উলিয়াবলৈ।

  
  

• মাছৰ জাকৰ অৱস্থান ধৰা পেলাবলৈ।

২০. শিহুজাহাজত সংযুক্ত চনাৰ সঁজুলি এটাই সংকেত প্ৰেৰণ কৰাৰ 5 s পিছত প্রতিধ্বনি ধৰা পেলালে। শিহুজাহাজৰ পৰা বস্তুটোৰ দুৰত্ব 3625 m হ'লে পানীত শব্দৰ দ্রুতি নির্ণয় কৰা।

উত্তৰ:

পানীত শব্দৰ দ্ৰুতি হ’ল ১৪৫০ m/s।

২১. অতিশব্দ ব্যৱহাৰ কৰি ধাতুৰ কুণ্ডা এটাৰ বিসংগতি কেনেকৈ ধৰা পেলোৱা হয় ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: বৃহদাকাৰ অট্টালিকা, দলং বা বৈজ্ঞানিক যন্ত্ৰপাটিত ব্যৱহৃত ধাতুৰ কুণ্ডাবোৰৰ (Metal blocks) অন্তৰ্ভাগৰ ফাট বা বিসংগতিবোৰ বাহিৰৰ পৰা দেখা নাযায়। এইবোৰ ধৰা পেলাবলৈ অতিশব্দ (Ultrasound) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ কাৰ্যপদ্ধতি তলত দিয়া হ’ল:

• অতিশব্দৰ প্ৰেৰণ: পৰীক্ষা কৰিবলগীয়া ধাতুৰ কুণ্ডাটোৰ এপাৰৰ পৰা অতিশাব্দিক তৰংগ বা অতিশব্দ প্ৰেৰণ কৰা হয়।

  
  

• সংসূচকৰ ব্যৱহাৰ: ধাতুৰ কুণ্ডাটোৰ আনটো পাৰে কেইটামান সংসূচক (Detector) ৰখা হয় যাতে সেইপাৰে ওলাই যোৱা তৰংগবোৰ ধৰা পেলাব পাৰি।

  
  

• বিসংগতিৰ ধৰা পৰা: যদি ধাতুৰ কুণ্ডাটোৰ ভিতৰত কোনো ধৰণৰ সৰু ফাট বা বিসংগতি থাকে, তেন্তে অতিশব্দবোৰ সেই বিসংগতিপূৰ্ণ ঠাইত বাধাপ্ৰাপ্ত হয় আৰু তাৰ পৰাই প্ৰতিফলিত হৈ উভতি আহে। ফলত কুণ্ডাটোৰ সিপাৰে থকা সংসূচকবোৰে সেই তৰংগবোৰ ধৰা পেলাব নোৱাৰে।

  
  

• সিদ্ধান্ত: সংসূচকত তৰংগ ধৰা নপৰা ঘটনাই কুণ্ডাটোৰ অন্তৰ্ভাগত বিসংগতি বা ফাট থকাটো নিশ্চিত কৰে।

  
  

সাধাৰণ শব্দ তৰংগৰ পৰিৱৰ্তে অতিশব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয় কাৰণ অতিশব্দই কোনো সৰু বিসংগতি থাকিলেও তাৰ পৰা প্ৰতিফলিত হ’ব পাৰে, যিটো অধিক তৰংগ দৈৰ্ঘ্যৰ সাধাৰণ শব্দই নোৱাৰে।

২২. মানুহৰ কাণৰ কাৰ্য পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: মানুহৰ কাণ এখন অতি সংবেদনশীল অংগ। ই বায়ুত হোৱা শব্দৰ চাপৰ পৰিবৰ্তনক বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু মগজুলৈ প্ৰেৰণ কৰে। কাণৰ কাৰ্য পদ্ধতি তলত পৰ্যায়ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰা হ’ল:

• শব্দ সংগ্ৰহ: কাণৰ বাহ্যিক অংশ অৰ্থাৎ কৰ্ণপালিয়ে (Pinna) চৌপাশৰ শব্দবোৰ সংগ্ৰহ কৰে। এই সংগৃহীত শব্দবোৰ শ্ৰৱণ নলীৰে (Auditory canal) সঞ্চালিত হয়।

  
  

• কাণমাদলৰ কম্পন: শব্দ তৰংগবোৰ শ্ৰৱণ নলীৰ শেষ প্ৰান্তত থকা পাতল পৰ্দা অৰ্থাৎ কাণমাদলত (Eardrum) খুন্দা খায়। মাধ্যমৰ ঘনীভৱন আহিলে কাণমাদলটো ভিতৰলৈ সোমাই যায় আৰু তনুভৱন আহিলে ই বাহিৰলৈ ওলাই আহে। এইদৰে কাণমাদলত কম্পনৰ সৃষ্টি হয়।

  
  

• কম্পনৰ সংবৰ্ধন: মধ্যকৰ্ণত থকা তিনিডাল হাড়— হাতুৰী (Hammer), নিয়াঁৰি (Anvil) আৰু ৰিকাপিয়ে (Stirrup) কাণমাদলৰ এই কম্পনক কেইবাগুণো সংবৰ্ধিত কৰে।

  
  

• বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰ: মধ্যকৰ্ণই এই সংবৰ্ধিত চাপৰ পৰিবৰ্তনক অন্তঃকৰ্ণলৈ পঠিয়াই দিয়ে। অন্তঃকৰ্ণত থকা কৰ্ণাবৰ্তই (Cochlea) এই চাপৰ পৰিবৰ্তনবোৰক বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

  
  

• মগজুলৈ প্ৰেৰণ: এই বৈদ্যুতিক সংকেতবোৰ শ্ৰৱণ স্নায়ুৰ (Auditory nerve) জৰিয়তে মগজু পায়গৈ। মগজুৱে এই সংকেতবোৰ বিশ্লেষণ কৰে আৰু আমি শব্দটো শুনিবলৈ পাওঁ।