পাঠৰ সাৰাংশ (Lesson Summary) :
এই পাঠ্যক্ৰমটোত শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ অৰ্থ, প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰৰ বিতং আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত প্ৰযুক্তিৰ তিনিটা মুখ্য দৃষ্টিভংগী— যান্ত্ৰিক বিজ্ঞানভিত্তিক হাৰ্ডৱেৰ, মনস্তাত্ত্বিক নীতি আধাৰিত ছফ্টৱেৰ আৰু সামগ্ৰিক সমন্বয়কাৰী প্ৰণালী দৃষ্টিভংগীৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। পাঠটিত এডগাৰ ডেলৰ অভিজ্ঞতাৰ শংকুৰ জৰিয়তে মূৰ্তৰ পৰা বিমূৰ্তলৈ শিক্ষণ মাধ্যমৰ কাৰ্যকাৰিতা মনস্তাত্ত্বিক ভিত্তিসহ বাখ্যা কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, আধুনিক নিৰ্দেশনামূলক ৰণনীতি হিচাপে ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনাৰ ধাৰণা, ইয়াৰ মৌলিক নীতিসমূহ, আৰু ইয়াৰ অন্তৰ্গত ৰৈখিক (বাহ্যিক) আৰু শাখা (আভ্যন্তৰীণ) ক্ৰমায়োজনৰ গাঁথনিগত বৈসাদৃশ্যসমূহ স্পষ্টকৈ প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে, যি শিক্ষাৰ্থীৰ স্ব-শিক্ষণত সহায় কৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: 'Technology' (প্ৰযুক্তি) শব্দটো মূলতঃ কোনটো ভাষাৰ পৰা উৎপত্তিপ্ৰাপ্ত?
উত্তৰ: 'Technology' শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ 'Technikos' (যাৰ অৰ্থ কলা বা দক্ষতা) আৰু 'Logia' (যাৰ অৰ্থ অধ্যয়ন বা বিজ্ঞান) ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে।
প্ৰশ্ন ২: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যা-১ (Educational Technology-I) ক আন কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰ: ইয়াক হাৰ্ডৱেৰ দৃষ্টিভংগী (Hardware Approach) বা যান্ত্ৰিক প্ৰযুক্তি বুলি জনা যায়।
প্ৰশ্ন ৩: ছফ্টৱেৰ দৃষ্টিভংগীৰ (Software Approach) মূল উৎস কি?
উত্তৰ: ইয়াৰ মূল উৎস হৈছে মনোবিজ্ঞান আৰু আচৰণ বিজ্ঞানৰ নীতিসমূহ।
প্ৰশ্ন ৪: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ কোনটো দৃষ্টিভংগীয়ে হাৰ্ডৱেৰ আৰু ছফ্টৱেৰৰ মাজত যোগসূত্ৰ স্থাপন কৰে?
উত্তৰ: প্ৰণালী দৃষ্টিভংগীয়ে (Systems Approach) এই দুয়োৰে মাজত সমন্বয় ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: এডগাৰ ডেলৰ অভিজ্ঞতাৰ শংকুৰ (Cone of Experience) একেবাৰে শীৰ্ষত কি ধৰণৰ অভিজ্ঞতা থাকে?
উত্তৰ: একেবাৰে শীৰ্ষত আটাইতকৈ বিমূৰ্ত বা প্ৰতীকী অভিজ্ঞতা (Verbal Symbols বা শাব্দিক প্ৰতীক) থাকে।
প্ৰশ্ন ৬: ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনা (Programmed Instruction) পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰ: আমেৰিকাৰ প্ৰখ্যাত মনোবিজ্ঞানী বি. এফ. স্কীনাৰ (B.F. Skinner)।
প্ৰশ্ন ৭: ৰৈখিক ক্ৰমায়োজন (Linear Programming) আন কি নামেৰে পৰিচিত?
উত্তৰ: ইয়াক বহিনিলিপ্ত বা বাহ্যিক ক্ৰমায়োজন (Extrinsic Programming) বুলিও কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৮: শাখা ক্ৰমায়োজনৰ (Branching Programming) ধাৰণাটো কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: ১৯৫৪ চনত নৰমেন এ. ক্ৰাউডাৰে (Norman A. Crowder) এই ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।
প্ৰশ্ন ৯: শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত কম্পিউটাৰ বা প্ৰজেক্টৰ ব্যৱহাৰ কৰাটো কি দৃষ্টিভংগীৰ উদাহৰণ?
উত্তৰ: এইটো হাৰ্ডৱেৰ দৃষ্টিভংগীৰ (Hardware Approach) উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১০: ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনাৰ আটাইতকৈ সৰু শিক্ষণ গোট বা এককটোক কি বোলা হয়?
উত্তৰ: ইয়াক 'ফ্ৰেম' (Frame) বা শিক্ষণ পদক্ষেপ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: এডগাৰ ডেলৰ শংকুৰ একেবাৰে তলৰ বা ভূমি অংশই কি সূচায়?
উত্তৰ: ই আটাইতকৈ প্ৰত্যক্ষ, বাস্তৱ আৰু সক্ৰিয় উদ্দেশ্যধৰ্মী অভিজ্ঞতাক (Direct, Purposeful Experiences) সূচায়।
প্ৰশ্ন ১২: শাখা ক্ৰমায়োজনক কিয় অন্তৰ্নিহিত (Intrinsic) ক্ৰমায়োজন বোলা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ ইয়াত শিক্ষাৰ্থীৰ ভুলবোৰ পাঠ্যক্ৰমৰ ভিতৰতে থকা উপ-শাখাৰ জৰিয়তে সংশোধন কৰাৰ আভ্যন্তৰীণ সুযোগ থাকে।
প্ৰশ্ন ১৩: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত যিকোনো এটা উপাদানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: শিক্ষণ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰু আচৰণ বিশ্লেষণ।
প্ৰশ্ন ১৪: ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনা কোনটো শিক্ষণ তত্ত্বৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
উত্তৰ: স্কীনাৰৰ সক্ৰিয় অনুৱৰ্তন তত্ত্বৰ (Operant Conditioning Theory) ওপৰত।
প্ৰশ্ন ১৫: প্ৰণালী দৃষ্টিভংগীৰ (Systems Approach) এটা অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ কি?
উত্তৰ: প্ৰতিপুষ্টি বা সঁহাৰি মূল্যায়ন (Feedback)।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: শিক্ষণ আৰু শিক্ষাদান প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ, প্ৰণালীবদ্ধ আৰু বৈজ্ঞানিক কৰি তুলিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা আধুনিক আহিলা, কৌশল আৰু বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ প্ৰয়োগকেই শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যা বোলে।
প্ৰশ্ন ২: হাৰ্ডৱেৰ দৃষ্টিভংগী আৰু ছফ্টৱেৰ দৃষ্টিভংগীৰ মাজৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
হাৰ্ডৱেৰ দৃষ্টিভংগী যান্ত্ৰিক আৰু ভৌতিক বিজ্ঞানৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, আনহাতে ছফ্টৱেৰ দৃষ্টিভংগী আচৰণ বিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞানৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
হাৰ্ডৱেৰে শিক্ষণৰ সঁজুলি (যেনে- টিভি, প্ৰজেক্টৰ) বুজায়, কিন্তু ছফ্টৱেৰে ব্যৱহৃত সমল আৰু শিক্ষণ পদ্ধতি (যেনে- পাঠ্যপুথি, ছফ্টৱেৰ প্ৰগ্ৰেম) বুজায়।
প্ৰশ্ন ৩: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ প্ৰকৃতি সম্পৰ্কে দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিন্দু উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ই এক গতিশীল আৰু ধাৰাবাহিক বিজ্ঞানভিত্তিক প্ৰক্ৰিয়া, যি কেৱল যন্ত্ৰপাতি ব্যৱহাৰতে সীমাবদ্ধ নহয়।
ই শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণগত পৰিৱৰ্তন আৰু শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ গুণগত মানদণ্ড উন্নত কৰাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰণালী দৃষ্টিভংগী (Systems Approach) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: শিক্ষাৰ সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা ব্যৱস্থা বা প্ৰণালী হিচাপে গণ্য কৰি, ইয়াৰ উপাদানসমূহ (Input, Process, Output) পৰিকল্পিতভাৱে পৰিচালনা কৰি নিৰ্ধাৰিত লক্ষ্যত উপনীত হোৱা কৌশলটকে প্ৰণালী দৃষ্টিভংগী বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: এডগাৰ ডেলৰ 'অভিজ্ঞতাৰ শংকু'ৰ মূল ধাৰণাটো কি?
উত্তৰ: এডগাৰ ডেলে শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষণ অভিজ্ঞতাক আটাইতকৈ প্ৰত্যক্ষ বা মূৰ্ত (Concrete) অৱস্থাৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে আটাইতকৈ বিমূৰ্ত (Abstract) বা শাব্দিক পৰ্যায়লৈ এটা শংকু বা পিৰামিডৰ আৰ্হিত সজাই তুলিছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল দৃশ্য-শ্ৰব্য মাধ্যমৰ কাৰ্যকাৰিতা প্ৰদৰ্শন কৰা।
প্ৰশ্ন ৬: ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনাৰ (Programmed Instruction) দুটা ঘাই বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
ইয়াত শিক্ষণ সমলসমূহ সৰু সৰু তৰ্কসংগত পদক্ষেপ বা ফ্ৰেমত ভাগ কৰি ক্ৰম অনুসাৰে সজোৱা হয়।
শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ গতি অনুসৰি (Self-pacing) শিকিব পাৰে আৰু তাৎক্ষণিকভাৱে শুদ্ধ-অশুদ্ধৰ ফলাফল লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ৭: ক্ৰমায়োজনৰ 'তাৎক্ষণিক প্ৰতিপুষ্টি' (Immediate Feedback) নীতিটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: এই নীতি অনুসৰি শিক্ষাৰ্থীয়ে এটা প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়াৰ লগে লগেই নিজৰ উত্তৰটো শুদ্ধ হৈছেনে নাই তাৰ জাননী লাভ কৰে। ই শিক্ষাৰ্থীৰ শুদ্ধ উত্তৰটোক সৱলীকৰণ (Reinforcement) কৰে আৰু ভুল হ’লে শুধৰাই লোৱাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: ৰৈখিক ক্ৰমায়োজন (Linear Programming) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যি ক্ৰমায়োজন পদ্ধতিত সকলো শিক্ষাৰ্থীয়ে প্ৰথম ফ্ৰেমৰ পৰা শেষ ফ্ৰেমলৈ একেটা সৰল ৰেখাৰ দৰে ক্ৰমিক পথ অনুসৰণ কৰে, তাক ৰৈখিক ক্ৰমায়োজন বোলে। ইয়াত শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে কোনো বিকল্প পথ নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৯: শাখা ক্ৰমায়োজনৰ (Branching Programming) দুটা সুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ই শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যক গুৰুত্ব দিয়ে, যাৰ ফলত চোকা আৰু মন্থৰ গতিৰ ছাত্ৰই নিজৰ ক্ষমতা অনুসৰি পঢ়িব পাৰে।
ভুল উত্তৰ দিলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পোনচাটেই অগ্ৰসৰ হ’বলৈ নিদি ভুলৰ কাৰণ বাখ্যা কৰি সংশোধনী ফ্ৰেমলৈ (Remedial Frame) লৈ যোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১০: ৰৈখিক আৰু শাখা ক্ৰমায়োজনৰ মাজৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
ৰৈখিক ক্ৰমায়োজনত ভুলৰ সম্ভাৱনা তেনেই কম কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়, কিন্তু শাখা ক্ৰমায়োজনত ভুলক নিদানমূলক (Diagnostic) শিক্ষণৰ মাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়।
ৰৈখিক ক্ৰমায়োজনৰ গাঁথনি অতি সৰল আৰু স্থিৰ, আনহাতে শাখা ক্ৰমায়োজনৰ গাঁথনি জটিল আৰু নমনীয়।
প্ৰশ্ন ১১: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ মনস্তাত্ত্বিক ভিত্তি কেনেধৰণৰ?
উত্তৰ: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ মনস্তাত্ত্বিক ভিত্তি মূলতঃ শিক্ষণৰ বিভিন্ন তত্ত্ব (যেনে- উদ্দীপক-সঁহাৰি আৰ্হি), প্ৰেৰণা, পুৰস্কাৰ আৰু সৱলীকৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যিয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মনস্তত্ত্ব বুজি শিক্ষণ কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: এডগাৰ ডেলৰ শংকুত থকা 'প্ৰদৰ্শন' (Demonstration) আৰু 'ক্ষেত্ৰ ভ্ৰমণ' (Field Trips) ৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: 'প্ৰদৰ্শন'ত শিক্ষাৰ্থীয়ে শ্ৰেণীকোঠাত কোনো প্ৰক্ৰিয়া বা পৰীক্ষা শিক্ষকে কৰি থকাটো প্ৰত্যক্ষ কৰে, কিন্তু 'ক্ষেত্ৰ ভ্ৰমণ'ত শিক্ষাৰ্থীয়ে বাস্তৱ পৃথিৱীৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থানলৈ গৈ পৰিৱেশৰ পৰা পোনপটীয়াভাৱে জ্ঞান অৰ্জন কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: ক্ৰমায়োজনৰ 'সক্ৰিয় সঁহাৰিৰ নীতি' (Principle of Active Responding) মানে কি?
উত্তৰ: এই নীতি অনুসৰি শিক্ষাৰ্থী কেৱল নিষ্ক্ৰিয় শ্ৰোতা হৈ নাথাকি প্ৰতিটো শিক্ষণ পদক্ষেপ বা ফ্ৰেম পঢ়াৰ পিছত সক্ৰিয়ভাৱে কোনো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলগীয়া বা খালী ঠাই পূৰণ কৰিবলগীয়া হয়, যাৰ ফলত শিক্ষণ স্থায়ী হয়।
প্ৰশ্ন ১৪: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাই শিক্ষকসকলক কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰ: ই শিক্ষকসকলক কম সময় আৰু শ্ৰমেৰে শ্ৰেণীকোঠাৰ পাঠদান অধিক আকৰ্ষণীয় কৰাত সহায় কৰে আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ মূল্যায়ন প্ৰক্ৰিয়াটোক আধুনিক তথা ত্ৰুটিহীন কৰি তোলে।
প্ৰশ্ন ১৫: বহিনিলহিত (Extrinsic) আৰু অন্তৰ্নিহিত (Intrinsic) ক্ৰমায়োজনৰ নামকৰণৰ কাৰণ কি?
উত্তৰ: ৰৈখিক ক্ৰমায়োজনত নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাটো সম্পূৰ্ণৰূপে বাহ্যিক অৰ্থাৎ প্ৰগ্ৰেমাৰজনৰ হাতত থাকে বাবে ইয়াক বহিনিলহিত বোলে। আনহাতে, শাখা ক্ৰমায়োজনত ছাত্ৰজনৰ নিজৰ সঁহাৰি বা উত্তৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পৰৱৰ্তী পথ স্থিৰ হয় বাবে ইয়াক অন্তৰ্নিহিত বোলা হয়।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ (Educational Technology) ধাৰণাটো বহলাই আলোচনা কৰা আৰু ইয়াৰ যিকোনো তিনিটা প্ৰধান পৰিসৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ ধাৰণা: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যা হ’ল আধুনিক বিজ্ঞান আৰু কাৰিকৰী জ্ঞানক শিক্ষাৰ পদ্ধতি, নীতি আৰু শ্ৰেণীকোঠাৰ ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰাৰ এক ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান। ই কেৱল ৰেডিঅ’, কম্পিউটাৰ বা প্ৰজেক্টৰৰ দৰে যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰতে সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ শিক্ষাৰ্থীৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ আৰু শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াটোক কেনেকৈ অধিক ফলপ্ৰসূ, মনোগ্ৰাহী আৰু সহজ কৰি তুলিব পাৰি, তাৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ গৱেষণা। ই শিক্ষাদান আৰু শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক এক বিজ্ঞানসন্মত ৰূপ প্ৰদান কৰে।
শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ তিনিটা প্ৰধান পৰিসৰ:
শৈক্ষিক লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ (Formulating Educational Objectives): শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন আৰু সমাজৰ আশা-আকাংক্ষাক ভিত্তি কৰি শিক্ষাৰ লক্ষ্যসমূহক স্পষ্ট আৰু আচৰণগতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাত ই সহায় কৰে।
শিক্ষণ সমল আৰু কৌশলৰ বিকাশ (Development of Instructional Material and Strategies): পাঠ্যক্ৰমৰ উদ্দেশ্য সফল কৰিবলৈ কেনেধৰণৰ দৃশ্য-শ্ৰব্য সঁজুলি, ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনা বা কৌশল অৱলম্বন কৰা হ’ব, সেইবোৰ শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ মূল্যায়ন (Evaluation of Learning Outcomes): শিক্ষাৰ্থীয়ে কিমানখিনি জ্ঞান আহৰণ কৰিলে তাক জুখিবলৈ বিভিন্ন আধুনিক মূল্যায়ন সঁজুলি আৰু প্ৰতিপুষ্টি (Feedback) ব্যৱস্থাৰ প্ৰস্তুতকৰণ ইয়াৰ পৰিসৰৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ।
প্ৰশ্ন ২: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ হাৰ্ডৱেৰ দৃষ্টিভংগী (Hardware Approach) আৰু ছফ্টৱেৰ দৃষ্টিভংগীৰ (Software Approach) মাজৰ বৈসাদৃশ্যসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ এই দুয়োটা দৃষ্টিভংগীয়ে শিক্ষা ব্যৱস্থাক আধুনিকীকৰণ কৰাত সহায় কৰে যদিও ইয়াৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু মূল উৎস সম্পূৰ্ণ সুকীয়া। তলত ইয়াৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:
উৎস আৰু প্ৰতিষ্ঠা: হাৰ্ডৱেৰ দৃষ্টিভংগীটো মূলতঃ ভৌতিক বিজ্ঞান (Physical Science) আৰু অভিযান্ত্ৰিক বিদ্যাৰ (Engineering) ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। আনহাতে, ছফ্টৱেৰ দৃষ্টিভংগীটো সম্পূৰ্ণৰূপে আচৰণ বিজ্ঞান (Behavioral Science) আৰু শিক্ষণ মনোবিজ্ঞানৰ (Psychology of Learning) নীতিসমূহৰ ওপৰত আধাৰিত।
প্ৰকৃতি আৰু উপাদান: হাৰ্ডৱেৰ দৃষ্টিভংগীত দৃশ্য-শ্ৰব্য যান্ত্ৰিক সঁজুলি ব্যৱহাৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, যেনে— প্ৰজেক্টৰ, দূৰদৰ্শন, কম্পিউটাৰ ইত্যাদি। ইয়াৰ বিপৰীতে, ছফ্টৱেৰ দৃষ্টিভংগীত এই যন্ত্ৰসমূহত ব্যৱহাৰ কৰা সমল, শিক্ষণ পদ্ধতি আৰু ৰণনীতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, যেনে— পাঠ্যপুথি, শিক্ষাৰ্থীৰ সঁহাৰি আৰু শিক্ষণ আঁচনি।
শিক্ষাত ভূমিকা: হাৰ্ডৱেৰক শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ এক 'বাহক' বা মাধ্যম বুলি ক’ব পাৰি, যিয়ে জ্ঞানক দূৰ-দূৰণিলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে। কিন্তু ছফ্টৱেৰ দৃষ্টিভংগী হ’ল সেই মাধ্যমৰ 'প্ৰাণ', যাৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণৰ প্ৰকৃত পৰিৱৰ্তন সাধন কৰা হয়। এটা কেৱল সঁজুলি আৰু আনটো হ’ল কৌশল।
প্ৰশ্ন ৩: এডগাৰ ডেলৰ 'অভিজ্ঞতাৰ শংকু' (Edgar Dale's Cone of Experiences) আৰ্হিটো ইয়াৰ গুৰুত্বসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: আমেৰিকাৰ প্ৰখ্যাত শিক্ষাবিদ এডগাৰ ডেলে ১৯৪৬ চনত তেওঁৰ 'Audio-Visual Methods in Teaching' নামৰ গ্ৰন্থখনত শিক্ষণ অভিজ্ঞতাৰ এক দৃশ্যমান আৰ্হি দাঙি ধৰিছিল, যাক 'অভিজ্ঞতাৰ শংকু' বোলা হয়। এই আৰ্হিটোৱে দেখুৱায় যে মানুহে কেনেকৈ বিভিন্ন মাধ্যমৰ পৰা সক্ৰিয় বা নিষ্ক্ৰিয়ভাৱে জ্ঞান লাভ কৰে।
গাঁথনি: এই শংকুটোৰ একেবাৰে তলৰ বা ভূমি অংশত থাকে 'প্ৰত্যক্ষ আৰু উদ্দেশ্যধৰ্মী অভিজ্ঞতা' (Direct, Purposeful Experiences), য’ত শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজে হাতে-কামে সক্ৰিয় হৈ শিকে। ই আটাইতকৈ মূৰ্ত (Concrete) পৰ্যায়। শংকুটোৰ ক্ৰমান্বয়ে ওপৰলৈ গৈ থাকিলে অভিজ্ঞতাৰ বাস্তৱতা হ্ৰাস পায় আৰু বিমূৰ্ততা বৃদ্ধি পায়। যেনে— প্ৰদৰ্শন, চলচিত্ৰ, আৰু একেবাৰে শীৰ্ষত থাকে 'শাব্দিক প্ৰতীক' (Verbal Symbols) বা কেৱল কথা শুনা আৰু কিতাপ পঢ়া, যিটো আটাইতকৈ বিমূৰ্ত (Abstract) পৰ্যায়।
গুৰুত্ব: ডেলৰ এই শংকুটোৰ মূল শিক্ষণ গুৰুত্ব হ’ল যে শিক্ষাৰ্থীক কেৱল শ্ৰেণীকোঠাত বক্তৃতা দিয়া বা কিতাপ পঢ়োৱাতকৈ (শীৰ্ষ অংশ) যদি দৃশ্য-শ্ৰব্য মাধ্যম বা বাস্তৱ কাৰ্যকলাপৰ (তলৰ অংশ) সৈতে জড়িত কৰা হয়, তেন্তে শিক্ষণ অধিক স্থায়ী আৰু ফলপ্ৰসূ হয়। ই শিক্ষাক সহজৰ পৰা কঠিনলৈ লৈ যোৱাৰ মনস্তাত্ত্বিক নীতিক সমৰ্থন কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনা (Programmed Instruction) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ তিনিটা মূল মনস্তাত্ত্বিক নীতি আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনা: ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনা হ’ল এক বিশেষধৰণৰ স্ব-শিক্ষণ কৌশল, য’ত শিক্ষণীয় সমলসমূহক অতি ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ অংশত তৰ্কসংগত আৰু ক্ৰমিকভাৱে সজাই শিক্ষাৰ্থীৰ আগত উপস্থাপন কৰা হয়। শিক্ষাৰ্থীয়ে ইয়াত কাৰো সহায় নোলোৱাকৈ নিজৰ মেধা আৰু গতি অনুসৰি অধ্যয়ন কৰিব পাৰে। আমেৰিকাৰ মনোবিজ্ঞানী বি. এফ. স্কীনাৰৰ সক্ৰিয় অনুৱৰ্তন তত্ত্বৰ আধাৰত এই ধাৰণা গঢ়ি উঠিছে।
ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনাৰ তিনিটা মূল নীতি:
ক্ষুদ্ৰ পদক্ষেপৰ নীতি (Principle of Small Steps): ইয়াৰ প্ৰথম চৰ্তই হ’ল সমগ্ৰ পাঠটোক একেলগে নিদি সৰু সৰু শিক্ষণ গোট বা 'ফ্ৰেম'ত ভাগ কৰা হয়। ই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক অতি সহজে আৰু কোনো মানসিক চাপ নোহোৱাকৈ আগবাঢ়ি যোৱাত সহায় কৰে।
সক্ৰিয় সঁহাৰিৰ নীতি (Principle of Active Responding): ইয়াত শিক্ষাৰ্থী কেৱল পঢ়ুৱৈ হৈ নাথাকে। প্ৰতিটো ফ্ৰেম পঢ়াৰ পিছত তেওঁলোকে সোধা প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ সক্ৰিয়ভাৱে বাধ্য হয়। এই সক্ৰিয়তাই শিক্ষণক সুদৃঢ় কৰে।
তাৎক্ষণিক সৱলীকৰণ বা প্ৰতিপুষ্টিৰ নীতি (Principle of Immediate Confirmation/Reinforcement): ছাত্ৰজনে উত্তৰ দিয়াৰ লগে লগেই নিজৰ উত্তৰটো শুদ্ধ নে ভুল জানিব পাৰে। শুদ্ধ হ’লে তেওঁ লাভ কৰা আনন্দই পৰৱৰ্তী ফ্ৰেমলৈ যাবলৈ মানসিক প্ৰেৰণা (Svalikaran) যোগায়।
প্ৰশ্ন ৫: ৰৈখিক ক্ৰমায়োজন (Linear Programming) আৰু শাখা ক্ৰমায়োজনৰ (Branching Programming) ধাৰণা আৰু ইয়াৰ গাঁথনিৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।
উত্তৰ: ক্ৰমায়োজিত নিৰ্দেশনাৰ শৈলীক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি— ৰৈখিক আৰু শাখা ক্ৰমায়োজন। তলত ইয়াৰ ধাৰণা আৰু গাঁথনিগত পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:
ৰৈখিক ক্ৰমায়োজন (Linear Programming): ইয়াৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল বি. এফ. স্কীনাৰ। এই পদ্ধতিত পাঠ্যক্ৰমৰ ফ্ৰেমসমূহ এখন পথৰ দৰে এটাৰ পিছত আনটোকৈ পোনকৈ সজোৱা থাকে। শ্ৰেণীৰ আটাইতকৈ চোকা ছাত্ৰজন আৰু মন্থৰ গতিৰ ছাত্ৰজনেও একেটা পথেৰেই (ফ্ৰেম ১ -> ফ্ৰেম ২ -> ফ্ৰেম ৩) অগ্ৰসৰ হ’ব লাগিব। ইয়াত ছাত্ৰই ভুল কৰাৰ সুযোগ অতি কম থাকে আৰু সকলোৰে বাবে লক্ষ্য একেটাই।
শাখা ক্ৰমায়োজন (Branching Programming): ইয়াৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল নৰমেন এ. ক্ৰাউডাৰে। এই পদ্ধতিটো বহুলাংশে নমনীয়। ইয়াত যদি এজন ছাত্ৰই মূল ফ্ৰেমৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ শুদ্ধকৈ দিয়ে, তেন্তে তেওঁ পোনপটীয়াভাৱে পৰৱৰ্তী মূল ফ্ৰেমলৈ যাব পাৰে। কিন্তু যদি তেওঁ ভুল উত্তৰ দিয়ে, তেন্তে প্ৰগ্ৰেমটোৱে তেওঁক মূল পথৰ পৰা আঁতৰাই এটা 'উপ-শাখা' বা সংশোধনী ফ্ৰেমলৈ (Remedial Frame) লৈ যায়, য’ত তেওঁক ভুলটো কিয় হ’ল বুজাই দিয়া হয় আৰু পুনৰ মূল পথলৈ ঘূৰাই অনা হয়।
গাঁথনিগত পাৰ্থক্য: ৰৈখিক ক্ৰমায়োজনৰ গাঁথনি অতি সৰল আৰু ই বাহ্যিকভাৱে নিয়ন্ত্ৰিত (Extrinsic)। আনহাতে, শাখা ক্ৰমায়োজনৰ গাঁথনি গছৰ ডাল-পালৰ দৰে জটিল আৰু ই শিক্ষাৰ্থীৰ অন্তৰ্নিহিত (Intrinsic) প্ৰয়োজন তথা বুদ্ধিমত্তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি নিজৰ পথ সলনি কৰিব পাৰে।