১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. 'সাংখ্য সূত্ৰ'ৰ লিখক ঈশ্বৰকৃষ্ণ— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: মিছা (সাংখ্য সূত্ৰৰ প্ৰণেতা মহৰ্ষি কপিল; ঈশ্বৰকৃষ্ণই 'সাংখ্যকাৰিকা' ৰচনা কৰিছিল)।
২. সাংখ্যৰ 'বুদ্ধি' যোগৰ 'চিত্ত'ৰ অন্তৰ্ভুক্ত— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সঁচা (যোগ দৰ্শনত বুদ্ধি, অহংকাৰ আৰু মন— এই তিনিটাক একেলগে 'চিত্ত' বোলা হয়)।
৩. সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক বা আদিগুৰু কোন?
উত্তৰ: মহৰ্ষি কপিল।
৪. যোগ দৰ্শনৰ মূল আধাৰ গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: মহৰ্ষি পতঞ্জলিৰ 'যোগসূত্ৰ'।
৫. সাংখ্য দৰ্শন অনুসৰি মুঠ তত্ত্বৰ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: ২৫ টা (পুৰুষ, প্ৰকৃতি আৰু প্ৰকৃতিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ২৩ টা তত্ত্ব)।
৬. প্ৰকৃতিৰ তিনিটা গুণ কি কি?
উত্তৰ: সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম।
৭. সাংখ্য দৰ্শনৰ কাৰ্যকাৰণ তত্ত্বটোক কি বোলা হয়?
উত্তৰ: সৎকাৰ্যবাদ (বা পৰিণামবাদ)।
৮. যোগসূত্ৰ অনুসৰি যোগৰ সংজ্ঞা কি?
উত্তৰ: "যোগশ্চিত্তবৃত্তি নিৰোধঃ" (চিত্তৰ বৃত্তিসমূহৰ নিৰোধ বা নিয়ন্ত্ৰণেই হ'ল যোগ)।
৯. সাংখ্য দৰ্শনে কেইটা প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰে?
উত্তৰ: তিনিটা— প্ৰত্যক্ষ, অনুমান আৰু শব্দ (আপ্তবচন)।
১০. যোগ দৰ্শনৰ 'অষ্টাঙ্গ যোগ'ৰ প্ৰথম অংগটো কি?
উত্তৰ: যম (Yama)।
১১. সাংখ্য দৰ্শন দ্বৈতবাদী নে অদ্বৈতবাদী?
উত্তৰ: দ্বৈতবাদী (কাৰণ ই পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতি— এই দুটা পৰস্পৰ স্বতন্ত্ৰ পৰম তত্ত্ব স্বীকাৰ কৰে)।
১২. 'যোগভাষ্য' নামৰ প্ৰামাণিক টীকাখন কাৰ ৰচিত?
উত্তৰ: মহৰ্ষি বেদব্যাসৰ।
১৩. সাংখ্য দৰ্শনত 'কৈৱল্য' মানে কি?
উত্তৰ: পুৰুষৰ প্ৰকৃতিৰ সৈতে নিজৰ ভেদজ্ঞান বা বিবেকখ্যাতি লাভ কৰি ত্ৰিবিধ দুখৰ পৰা চিৰন্তন মুক্তি পোৱা অৱস্থা।
১৪. যোগ দৰ্শনত ক্লেশ কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: পাঁচ প্ৰকাৰ— অবিদ্যা, অস্মিতা, ৰাগ, দ্বেষ আৰু অভিনিৱেশ।
১৫. যোগ দৰ্শনক 'সেশ্বৰ সাংখ্য' বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ যোগ দৰ্শনে সাংখ্যৰ ২৫ টা তত্ত্বৰ উপৰিও ২৬ তম তত্ত্ব হিচাপে 'ঈশ্বৰ'ক স্বীকাৰ কৰে।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. সাংখ্য দৰ্শনৰ যিকোনো দুটা তন্মাত্ৰৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনত স্বীকৃত পঞ্চ-তন্মাত্ৰৰ ভিতৰত দুটা হ'ল— শব্দ তন্মাত্ৰ আৰু স্পৰ্শ তন্মাত্ৰ (অন্য তিনিটা হ'ল ৰূপ, ৰস আৰু গন্ধ তন্মাত্ৰ)।
২. সাংখ্য দৰ্শনৰ দুখন প্ৰধান প্ৰামাণিক উৎস গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ দুখন অপৰিহাৰ্য উৎস গ্ৰন্থ হ'ল—
১/ ঈশ্বৰকৃষ্ণৰ 'সাংখ্যকাৰিকা' আৰু
২/ বাচস্পতি মিশ্ৰৰ 'সাংখ্যতত্ত্বকৌমুদী'।
৩. যোগ দৰ্শনৰ দুখন প্ৰধান আধাৰ গ্ৰন্থৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: যোগ দৰ্শনৰ দুখন মূল প্ৰামাণিক গ্ৰন্থ হ'ল—
১/ মহৰ্ষি পতঞ্জলিৰ 'যোগসূত্ৰ' আৰু
২/ ব্যাসদেৱৰ 'যোগভাষ্য' (বা বিজ্ঞানভিক্ষুৰ 'যোগসাৰসংগ্ৰহ')।
৪. সাংখ্য দৰ্শনত ত্ৰিবিধ দুখ কি কি?
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শন অনুসৰি মানৱ জীৱনৰ ত্ৰিবিধ দুখ হ'ল—
১/ আধ্যাত্মিক দুখ (শাৰীৰিক আৰু মানসিক ৰোগ),
২/ আধিভৌতিক দুখ (অন্য প্ৰাণী বা মানুহৰ দ্বাৰা প্ৰদত্ত), আৰু
৩/ আধিদৈৱিক দুখ (প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, ভূত-প্ৰেত আদিৰ দ্বাৰা সৃষ্ট)।
৫. সাংখ্য দৰ্শনৰ 'পুৰুষ'ৰ স্বৰূপ কি?
উত্তৰ: সাংখ্যত 'পুৰুষ' হ'ল নিৰ্গুণ, চেতন, অপৰিৱৰ্তনীয়, চিৰমুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ আত্মা। পুৰুষ কৰ্তা নহয় কিন্তু সৰ্বদ্ৰষ্টা আৰু সাক্ষীস্বৰূপ। ই জড় প্ৰকৃতিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক আৰু সংখ্যাত বহু।
৬. 'প্ৰকৃতি' কাক বোলে? ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: প্ৰকৃতি হ'ল জড় জগতৰ মূল কাৰণ (অচেতন উপাদান)। সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম— এই তিনি গুণৰ সাম্যাবস্থাই হ'ল প্ৰকৃতি। প্ৰকৃতি নিত্য, অপ্ৰকাশ্য, সক্ৰিয় আৰু পৰিণামশীল।
৭. 'বিবেকখ্যাতি' (Vivekakhyāti) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য বা ভেদৰ যথার্থ উপলব্ধিকেই 'বিবেকখ্যাতি' বোলে। এই জ্ঞানেই জীৱৰ অবিদ্যা নাশ কৰি কৈৱল্য বা মুক্তি প্ৰদান কৰে।
৮. যোগ দৰ্শনৰ পঞ্চ-চিত্তভূমি কি কি?
উত্তৰ: যোগ মনোবিজ্ঞান অনুসৰি চিত্তৰ পাঁচটা মানসিক স্তৰ বা ভূমি হ'ল—
১/ ক্ষিপ্ত,
২/ মূঢ়,
৩/ বিক্ষিপ্ত,
৪/ একাগ্র, আৰু
৫/ নিৰুদ্ধ। ইয়াৰে একাগ্ৰ আৰু নিৰুদ্ধ ভূমি যোগৰ উপযোগী।
৯. অষ্টাঙ্গ যোগৰ অন্তৰংগ সাধন কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰ: অষ্টাঙ্গ যোগৰ অন্তৰংগ সাধন তিনিটা—
১/ ধাৰণা,
২/ ধ্যান, আৰু
৩/ সমাধি। এই তিনিটাক একেলগে যোগ দৰ্শনত 'সংযম' বুলিও কোৱা হয়।
১০. অষ্টাঙ্গ যোগৰ বহীৰংগ সাধন কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰ: বহীৰংগ সাধন পাঁচটা হ'ল—
১/ যম,
২/ নিয়ম,
৩/ আসন,
৪/ প্ৰাণায়াম, আৰু
৫/ প্ৰত্যাহাৰ। এইসমূহে শৰীৰ আৰু ইন্দ্ৰিয়ক সংযমিত কৰে।
১১. যোগ দৰ্শনত 'ক্ৰিয়াযোগ' কি?
উত্তৰ: চিত্তশুদ্ধি আৰু সমাধিৰ পথ সুগম কৰাৰ বাবে পতঞ্জলিয়ে নিৰ্দেশ কৰা তপস্যা, স্বাধ্যায় (শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন) আৰু ঈশ্বৰপ্ৰণিধানক (ঈশ্বৰত আত্মনিবেদন) একেলগে 'ক্ৰিয়াযোগ' বোলে।
১২. সাংখ্যৰ মতে 'মহৎ' বা 'বুদ্ধি' কি?
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ পৰা বিৱৰ্তিত হোৱা সৰ্বপ্ৰথম আৰু সূক্ষ্ম তত্ত্বটোৱেই হ'ল 'মহৎ' বা সমষ্টিগত বুদ্ধি। ব্যক্তি পৰ্যায়ত ই হ'ল সিদ্ধান্ত গ্ৰহণকাৰী আৰু সত্ত্বগুণপ্ৰধান অন্তঃকৰণ।
১৩. সম্প্ৰজ্ঞাত আৰু অসম্প্ৰজ্ঞাত সমাধিৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: সম্প্ৰজ্ঞাত সমাধিত ধ্যেয় বস্তুৰ সৈতে চিত্ত একাগ্ৰ হয় আৰু জ্ঞাত-জ্ঞেয়ৰ চেতনা জাগ্ৰত থাকে। আনহাতে, অসম্প্ৰজ্ঞাত সমাধিত সকলো চিত্তবৃত্তি নিৰুদ্ধ হয় আৰু কেৱল সংস্কাৰমাত্ৰ অৱশিষ্ট থাকে।
১৪. সাংখ্য দৰ্শনত 'অহংকাৰ'ৰ পৰা কি কি তত্ত্বৰ উৎপত্তি হয়?
উত্তৰ: অহংকাৰৰ সত্ত্বগুণৰ প্ৰভাৱত মন, পঞ্চ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু পঞ্চ কৰ্মেন্দ্ৰিয় উৎপন্ন হয়; আৰু তমোগুণৰ প্ৰভাৱত পঞ্চ তন্মাত্ৰৰ উৎপত্তি হয়।
১৫. যোগ দৰ্শনত 'ঈশ্বৰপ্ৰণিধান'ৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: সকলো কৰ্ম আৰু কৰ্মফল ঈশ্বৰৰ ওচৰত সম্পূৰ্ণৰূপে সমৰ্পণ কৰাকে 'ঈশ্বৰপ্ৰণিধান' বোলে। ই চিত্তৰ অহংকাৰ দূৰ কৰি অতি দ্ৰুত সমাধি লাভত সহায় কৰে।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. সাংখ্য দৰ্শনৰ কাৰ্যকাৰণ তত্ত্ব (সৎকাৰ্যবাদ) চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ সৃষ্টিতত্ত্ব আৰু অধিবিদ্যা সৎকাৰ্যবাদৰ (Satkāryavāda) ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। এই মতবাদ অনুসৰি কাৰ্যটো উৎপত্তিৰ পূৰ্বেই তাৰ উপাদান কাৰণত সুপ্ত আৰু অব্যক্ত ৰূপত থাকে। কাৰণৰ ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা অসৎ বা অস্তিত্বহীন বস্তুৰ সৃষ্টি নহয়, বৰঞ্চ কাৰণত থকা সুপ্ত কাৰ্যৰ ব্যক্ত ৰূপান্তৰহে ঘটে।
ঈশ্বৰকৃষ্ণই 'সাংখ্যকাৰিকা'ত সৎকাৰ্যবাদ প্ৰমাণৰ বাবে পাঁচটা যুক্তি আগবঢ়াইছে:
অসদকৰণাৎ: যিটো নাই তাক উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰি (যেনে বালিৰ পৰা তেল ওলাব নোৱাৰে)।
উপাদান-গ্ৰহণাৎ: নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ প্ৰয়োজন (যেনে গাখীৰৰ পৰাহে দৈ হয়)।
সৰ্বসম্ভৱাভাৱাৎ: যিকোনো কাৰণৰ পৰা সকলো বস্তু উৎপন্ন হ'ব নোৱাৰে।
শক্তস্য শক্যকৰণাৎ: কাৰণৰ যি কাৰ্য কৰাৰ সামৰ্থ্য থাকে, সি কেৱল সেইটোৱেই কৰিব পাৰে।
কাৰণভাৱাচ্চ: কাৰ্য আৰু কাৰণ মূলত অভিন্ন (যেনে কাপোৰ আৰু সূতা)।
সাংখ্যসকলৰ এই মতক 'পৰিণামবাদ' বুলিও কোৱা হয়, কাৰণ মূল প্ৰকৃতিয়েই এই জগতৰূপে পৰিণত হৈছে।
২. যোগ দৰ্শনত ঈশ্বৰৰ ধাৰণা আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: যোগ দৰ্শনে সাংখ্যৰ নিৰীশ্বৰবাদী ভূমিকাক সংশোধন কৰি 'ঈশ্বৰ'ক এক স্বতন্ত্ৰ তত্ত্ব হিচাপে স্বীকাৰ কৰিছে। যোগসূত্ৰ অনুসৰি ঈশ্বৰ হৈছে এজন বিশেষ পুৰুষ— "ক্ৰেশ কৰ্ম বিপাক আশয়ৈঃ অপৰামৃষ্টঃ পুৰুষবিশেষঃ ঈশ্বৰঃ"। অৰ্থাৎ ঈশ্বৰ এনে এগৰাকী পুৰুষ যি অবিদ্যা আদি পঞ্চ-ক্লেশ, ভাল-বেয়া কৰ্ম, কৰ্মফল আৰু বাসনাৰ বন্ধনৰ পৰা চিৰমুক্ত।
যোগ দৰ্শনত ঈশ্বৰৰ বৈশিষ্ট্য আৰু প্ৰয়োজনীয়তা এনেধৰণৰ:
জগতৰ স্ৰষ্টা নহয়: ঈশ্বৰে এই জগত সৃষ্টি বা ধ্বংস নকৰে; সৃষ্টি প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ সংযোগৰ দ্বাৰাই স্বাভাৱিকভাৱে ঘটে।
আদিগুৰু আৰু সৰ্বজ্ঞ: তেওঁ অতীতৰ সকলো গুৰুৰো আদিগুৰু কাৰণ তেওঁ কালৰ দ্বাৰা সীমাবদ্ধ নহয়।
সাধনাৰ ব্যৱহাৰিক সহায়ক: যোগসাধনাত ঈশ্বৰৰ স্থান মূলত ব্যৱহাৰিক। 'ঈশ্বৰপ্ৰণিধান' বা ঈশ্বৰৰ প্ৰতি একান্ত ভক্তি আৰু আত্মসমৰ্পণে মনৰ একাগ্রতা বৃদ্ধি কৰে আৰু অতি সহজে সমাধি লাভত সহায় কৰে। প্ৰণৱ বা 'ওঁ' ধ্বনিয়ে ঈশ্বৰক সূচিত কৰে।
৩. সাংখ্য দৰ্শনত স্বীকৃত তত্ত্বসমূহৰ বিৱৰণ দিয়া । [GU 2024]
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনে সমগ্ৰ অস্তিত্বক ২৫ টা মূল তত্ত্বৰ ভিতৰত শ্ৰেণীভুক্ত কৰিছে। এই তত্ত্বসমূহক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়:
কেৱল প্ৰকৃতি (১ টা): মূল প্ৰকৃতি হ'ল মৌলিক কাৰণ, কাৰো কাৰ্য নহয়।
প্ৰকৃতি-বিকৃতি (৭ টা): যিবোৰ কাৰণো হয় আৰু কাৰ্যো হয়— বুদ্ধি (মহৎ), অহংকাৰ আৰু পাঁচ তন্মাত্ৰ (শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস, গন্ধ)।
কেৱল বিকৃতি (১৬ টা): যিবোৰ কেৱল কাৰ্য, কাৰো কাৰণ নহয়— পঞ্চ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, পঞ্চ কৰ্মেন্দ্ৰিয়, মন আৰু পঞ্চ মহাভূত (ক্ষিতি, অপ্, তেজ, মৰুৎ, ব্যোম)।
ন প্ৰকৃতি ন বিকৃতি (১ টা): পুৰুষ বা আত্মা, যি কাৰো কাৰণো নহয় আৰু কাৰ্যো নহয়। ই কেৱল চৈতন্যময় সাক্ষী।
এইদৰে পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতিৰ সান্নিধ্যত প্ৰকৃতিৰ পৰা মহৎ, মহতৰ পৰা অহংকাৰ, আৰু অহংকাৰৰ পৰা ইন্দ্ৰিয় আৰু মহাভূতৰ সৃষ্টি হৈ সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ বিকাশ ঘটে।
৪. যোগ মনোবিজ্ঞানৰ এটি বিৱৰণ লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: যোগ দৰ্শনৰ মূল আধাৰ হৈছে ইয়াৰ গভীৰ মনস্তাত্বিক বিশ্লেষণ। যোগত বুদ্ধি, অহংকাৰ আৰু মনৰ সমাহাৰক 'চিত্ত' বোলা হয়। বাহ্যিক বস্তুৰ সংস্পৰ্শত চিত্তই সেই বস্তুৰ আকাৰ ধাৰণ কৰে, যাক 'চিত্তবৃত্তি' বোলে।
যোগ মনোবিজ্ঞানে চিত্তৰ পাঁচটা অৱস্থা বা 'চিত্তভূমি' চিনাক্ত কৰিছে:
ক্ষিপ্ত: ৰজোগুণৰ প্ৰভাৱত চিত্ত চঞ্চল আৰু অস্থিৰ হৈ থাকে।
মূঢ়: তমোগুণৰ প্ৰভাৱত চিত্ত এলাহ আৰু মোহগ্ৰস্ত হয়।
বিক্ষিপ্ত: সত্ত্বগুণৰ উদয় হয় যদিও অস্থিৰতাই দেখা দিয়ে।
একাগ্র: চিত্ত এটা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ত স্থিৰ হয়।
নিৰুদ্ধ: সকলো বৃত্তি বিলোপ হৈ চিত্ত সম্পূৰ্ণ শান্ত হয়।
চিত্তবৃত্তি পাঁচ প্ৰকাৰৰ— প্ৰমাণ, বিপৰ্যয়, বিকল্প, নিদ্ৰা আৰু স্মৃতি। যোগৰ লক্ষ্য হ'ল 'অভ্যাস' আৰু 'বৈৰাগ্য'ৰ দ্বাৰা এই সকলো বৃত্তি নিৰোধ কৰি চিত্তক তাৰ স্বৰূপত প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
৫. সাংখ্য দৰ্শনত পুৰুষৰ বহুত্ববাদ প্ৰমাণৰ যুক্তি দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনে অদ্বৈত বেদান্তৰ একাত্মবাদ অস্বীকাৰ কৰি প্ৰতিটো শৰীৰত সুকীয়া সুকীয়া আত্মা বা পুৰুষৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰে। ঈশ্বৰকৃষ্ণই 'সাংখ্যকাৰিকা'ত পুৰুষ বহুত্ববাদৰ সপক্ষে তিনিটা মূল যুক্তি আগবঢ়াইছে:
জনন-মৰণ-কৰণানাং প্ৰতিনিযমাদ (জন্ম-মৃত্যুৰ ভিন্নতা): যদি সকলোৰে মাজত এটাই পুৰুষ থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে এজনৰ জন্ম হ'লে সকলোৰে জন্ম হ'লহেঁতেন আৰু এজনৰ মৃত্যু হ'লে সকলোৰে মৃত্যু হ'লহেঁতেন। কিন্তু বাস্তৱত জন্ম, মৃত্যু আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ বৈকল্য প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ সুকীয়া।
অযুগপৎ প্ৰবৃত্তেশ্চ (প্ৰবৃত্তিৰ ভিন্নতা): একে সময়তে সকলো মানুহ একেটা কামত প্ৰবৃত্ত নহয়; এজনে শুই থাকিলে আনজনে কাম কৰে বা অধ্যয়ন কৰে।
ত্ৰৈগুণ্যবিপৰ্যয়াচ্চ (গুণৰ তাৰতম্য): সকলো মানুহৰ মাজত সত্ত্ব, ৰজ আৰু তমোগুণৰ প্ৰভাৱ সমান নহয়। কোনো জ্ঞানী (সাত্ত্বিক), কোনো কৰ্মঠ (ৰাজসিক) আৰু কোনো এলাহী (তামসিক)।
এই যুক্তিসমূহৰ আধাৰত সাংখ্যই পুৰুষ বহুত্ববাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।
৬. প্ৰকৃতিৰ তিনিটা গুণ (সত্ত্ব, ৰজ, তম) আৰু ইহঁতৰ বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনত 'গুণ' মানে গুণ-গুণী সম্বন্ধীয় বাহ্যিক গুণ নহয়, বৰঞ্চ প্ৰকৃতি গঠিত হোৱা তিনিটা উপাদানহে। এই গুণ তিনিটা হ'ল:
সত্ত্বগুণ: ই লঘু (পাতল) আৰু প্ৰকাশক। আনন্দ, সুখ, জ্ঞান আৰু শান্তি ইয়াৰ লক্ষণ। বগা ৰং ইয়াৰ প্ৰতীক।
ৰজোগুণ: ই উপষ্টম্ভক (উদ্দীপক) আৰু চলনশীল। দুখ, প্ৰবৃত্তি, বাসনা আৰু সংঘাত ৰজোগুণৰ ফল। ৰঙা ৰং ইয়াৰ প্ৰতীক।
তমোগুণ: ই গুৰু (ভাৰী) আৰু বৰণক (আৱৰক)। অজ্ঞতা, মোহ, এলাহ, নিদ্ৰা আৰু নিষ্ক্ৰিয়তা ইয়াৰ লক্ষণ। ক'লা ৰং ইয়াৰ প্ৰতীক।
এই তিনিটা গুণ যেনেকৈ বিপৰীতধৰ্মী, তেনেকৈয়ে তেল, শলিতা আৰু জুই এক হৈ প্ৰদীপ জ্বলোৱাৰ দৰে গুণ তিনিওটাই মিলি জগতৰ বিচিত্ৰ বস্তু সৃষ্টি কৰে। ইহঁতৰ সাম্যাবস্থাই প্ৰকৃতি আৰু বৈষম্যই সৃষ্টিৰ কাৰণ।
৭. পতঞ্জলিৰ অষ্টাঙ্গ যোগৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰ: চিত্তবৃত্তি নিৰোধ কৰি কৈৱল্য লাভৰ উদ্দেশ্যে মহৰ্ষি পতঞ্জলিয়ে আঠটা স্তৰযুক্ত অনুশাসনৰ পথ নিৰ্দেশ কৰিছে, যাক 'অষ্টাঙ্গ যোগ' বোলা হয়:
যম: নৈতিক সংযম (অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ)।
নিয়ম: ব্যক্তিগত সদাচাৰ (শৌচ, সন্তোষ, তপ, স্বাধ্যায় আৰু ঈশ্বৰপ্ৰণিধান)।
আসন: শৰীৰ স্থিৰ আৰু আৰামদায়ক কৰি ৰখাৰ দৈহিক ভংগীমা।
প্ৰাণায়াম: শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ গতি নিয়ন্ত্ৰণ।
প্ৰত্যাহাৰ: ইন্দ্ৰিয়সমূহক বাহ্যিক বিষয়ৰ পৰা আঁতৰাই অন্তৰ্মুখী কৰা।
ধাৰণা: চিত্তক কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ত স্থিৰ কৰি ৰখা।
ধ্যান: ধ্যেয় বিষয়ত চিত্তৰ অবিচ্ছিন্ন প্ৰবাহ।
সমাধি: য'ত ধ্যান আৰু ধ্যেয় একাকাৰ হৈ যায় আৰু আত্মাই নিজৰ স্বৰূপ উপলব্ধি কৰে।
৮. সাংখ্য বিৱৰ্তন তত্ত্ব সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ বিৱৰ্তন তত্ত্ব হৈছে জড় প্ৰকৃতিৰ পৰা বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ক্ৰমবিকাশৰ বিজ্ঞানসন্মত দাৰ্শনিক ব্যাখ্যা। যেতিয়া চৈতন্যময় পুৰুষ আৰু ত্ৰিগুণাত্মিকা প্ৰকৃতিৰ সংযোগ ঘটে, তেতিয়া প্ৰকৃতিৰ গুণবোৰৰ সাম্যাবস্থা বিনষ্ট হয় আৰু বিৱৰ্তন আৰম্ভ হয়।
বিৱৰ্তনৰ প্ৰথম স্তৰত উৎপন্ন হয় 'মহৎ' বা বুদ্ধি। বুদ্ধিৰ পৰা উৎপত্তি হয় 'অহংকাৰ'। অহংকাৰ ত্ৰিগুণ অনুসৰি তিনিটা শাখাত বিভক্ত হয়:
সাত্ত্বিক অহংকাৰৰ পৰা মন, পঞ্চ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু পঞ্চ কৰ্মেন্দ্ৰিয় (মুঠ ১১ টা ইন্দ্ৰিয়) সৃষ্টি হয়।
তামসিক অহংকাৰৰ পৰা পঞ্চ তন্মাত্ৰ (শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস, গন্ধ) উৎপন্ন হয়।
এই পঞ্চ তন্মাত্ৰৰ পৰা স্থূল পঞ্চ মহাভূত (আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল, পৃথিৱী) সৃষ্টি হয়।
ৰাজসিক অহংকাৰে আন দুটা গুণক শক্তি আৰু গতি প্ৰদান কৰে। এই বিৱৰ্তন যান্ত্ৰিক নহয়, বৰঞ্চ পুৰুষৰ ভোগ আৰু অপবৰ্গৰ (মুক্তি) উদ্দেশ্যে চালিত।
৯. সাংখ্য দৰ্শনত মুক্তি বা কৈৱল্যৰ ধাৰণা (Concept of Liberation) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে ত্ৰিবিধ দুখৰ পৰা চিৰন্তন আৰু সম্পূৰ্ণ নিবৃত্তিয়েই হৈছে মুক্তি বা 'কৈৱল্য'। পুৰুষ স্বভাৱতে মুক্ত, শুদ্ধ আৰু চৈতন্যময়। কিন্তু অবিদ্যা বা অবিবেকৰ বাবে পুৰুষে প্ৰকৃতিৰ অহংকাৰ আৰু বুদ্ধিক নিজৰ বুলি ভাবি লয় আৰু সুখ-দুখৰ বন্ধনত পৰে।
যেতিয়া তত্ত্বজ্ঞান বা 'বিবেকখ্যাতি'ৰ দ্বাৰা পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতিৰ স্বৰূপগত পাৰ্থক্য স্পষ্ট হয়, তেতিয়া প্ৰকৃতি পুৰুষৰ সন্মুখৰ পৰা আঁতৰি যায় আৰু পুৰুষে নিজৰ কৈৱল্য অৱস্থা লাভ কৰে।
সাংখ্যত মুক্তি দুপ্ৰকাৰৰ:
জীৱনমুক্তি: শৰীৰ থকা অৱস্থাতে বিবেকজ্ঞান লাভ কৰি দুখমুক্ত হোৱা।
বিদেহমুক্তি: মৃত্যুৰ পিছত প্ৰাৰব্ধ কৰ্ম ক্ষয় হৈ শৰীৰৰ সম্পূৰ্ণ বিনাশ ঘটি পুৰুষে চিৰন্তন শান্তিময় কৈৱল্য লাভ কৰা।
১০. যোগ দৰ্শনৰ 'ক্ৰিয়াযোগ' আৰু 'ক্লেশ'ৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পতঞ্জলিৰ যোগসূত্ৰৰ সাধন পাদত সাধাৰণ গৃহস্থ বা মধ্যম স্তৰৰ সাধকৰ চিত্তশুদ্ধিৰ বাবে 'ক্ৰিয়াযোগ'ৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। ক্ৰিয়াযোগ হৈছে তিনিটা অঙ্গৰ সমাহাৰ— তপ (অনুকূল অনুশাসন), স্বাধ্যায় (ওঁকাৰ জপ আৰু বেদান্ত অধ্যয়ন) আৰু ঈশ্বৰপ্ৰণিধান (ঈশ্বৰত সৰ্বস্ব সমৰ্পণ)।
ক্ৰিয়াযোগৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য হৈছে সমাধি ভাবনাক শক্তিশালী কৰা আৰু 'পঞ্চ-ক্লেশ'সমূহক তনু বা দুৰ্বল কৰা। যোগত ক্লেশ পাঁচটা—
অবিদ্যা: অনিত্যক নিত্য আৰু অনাত্মাক আত্মা বুলি ভবা।
অস্মিতা: পুৰুষ আৰু বুদ্ধিক একে বুলি ভবাৰ অহংকাৰ।
ৰাগ: সুখদায়ক বিষয়ৰ প্ৰতি আসক্তি।
দ্বেষ: দুখজনক বিষয়ৰ প্ৰতি ক্ৰোধ বা ঘৃণা।
অভিনিৱেশ: মৃত্যুৰ প্ৰতি ভয় বা জীৱনৰ প্ৰতি মোহ।
ক্ৰিয়াযোগৰ নিয়মিত সাধনাৰ ফলত এই ক্লেশবোৰ শুকাই যোৱা বীজৰ দৰে নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰে আৰু সাধকে সহজে সমাধিমুখী হ'ব পাৰে।
1-Mark Objective Questions :
1. The author of Sāṁkhya Sūtra is Īśvarakṛṣṇa — State True or False. [GU 2024]
Answer: False (The Sāṁkhya Sūtra is traditionally attributed to Maharṣi Kapila; Īśvarakṛṣṇa authored the Sāṁkhyakārikā).
2. Buddhi of the Sāṁkhya School is included in Citta of the Yoga System — State True or False. [GU 2024]
Answer: True (In the Yoga system, Buddhi, Ahaṁkāra, and Manas are collectively designated as Citta).
3. Who is the founding exponent or primordial teacher of Sāṁkhya philosophy?
Answer: Maharṣi Kapila.
4. Name the foundational source text of the Yoga philosophy.
Answer: Maharṣi Patañjali's Yogasūtra.
5. What is the total number of ultimate principles (Tattvas) accepted in Sāṁkhya philosophy?
Answer: 25 principles (Puruṣa, Prakṛti, and the 23 evolutes emerging from Prakṛti).
6. Name the three constitutive qualities (Guṇas) of Prakṛti.
Answer: Sattva, Rajas, and Tamas.
7. What is the causal theory of Sāṁkhya philosophy called?
Answer: Satkāryavāda (specifically Prakṛti-Pariṇāmavāda).
8. What is the classical definition of Yoga according to the Yogasūtra?
Answer: "Yogaścittavṛttinirodhaḥ" (Yoga is the cessation or restraint of the modifications of the mind-stuff).
9. How many Pramāṇas (valid sources of knowledge) are accepted in Sāṁkhya epistemology?
Answer: Three—Pratyakṣa (Perception), Anumāna (Inference), and Śabda or Āptavacana (Valid Testimony).
10. What is the first limb of the Eightfold Path of Yoga (Aṣṭāṅga Yoga)?
Answer: Yama (Moral Restraints).
11. Is Sāṁkhya philosophy dualistic or non-dualistic?
Answer: Dualistic (as it accepts two mutually independent and ultimate ontological realities: Puruṣa and Prakṛti).
12. Who authored the authoritative commentary entitled Yogabhāṣya?
Answer: Maharṣi Vedavyāsa.
13. What does 'Kaivalya' signify in Sāṁkhya philosophy?
Answer: The state of absolute liberation and isolation of Puruṣa from Prakṛti attained through discriminative knowledge (vivekakhyāti), resulting in the permanent cessation of threefold suffering.
14. How many types of afflictions (Kleśas) are admitted in Yoga, and what are they?
Answer: Five types—Avidyā (Ignorance), Asmitā (Egoism), Rāga (Attachment), Dveṣa (Aversion), and Abhiniveśa (Clinging to life/fear of death).
15. Why is the Yoga system designated as 'Seśvara Sāṁkhya'?
Answer: Because Yoga integrates Īśvara (God) as the twenty-sixth ontological principle alongside the twenty-five principles of Sāṁkhya.
2-Mark Short Answer Questions :
1. Write the names of any two Tanmātras of the Sāṁkhya. [GU 2024]
Answer: Two subtle essences (tanmātras) accepted in Sāṁkhya are Śabda-tanmātra (sound essence) and Sparśa-tanmātra (touch essence).
2. Name two authoritative source texts of Sāṁkhya philosophy.
Answer: Two foundational source texts of Sāṁkhya are Īśvarakṛṣṇa's Sāṁkhyakārikā and Vācaspati Miśra's commentary Sāṁkhyatattvakaumudī.
3. Mention two primary classical texts of Yoga philosophy.
Answer: Two authoritative texts of Yoga are Maharṣi Patañjali's Yogasūtra and Vyāsa's Yogabhāṣya (or Vijñānabhikṣu's Yogasārasaṁgraha).
4. Enumerate the three types of suffering (Trividha Duḥkha) in Sāṁkhya philosophy.
Answer: The three types of suffering are: 1) Ādhyātmika (intrinsic psycho-somatic ailments), 2) Ādhibhautika (extrinsic suffering caused by other living beings), and 3) Ādhidaivika (supernatural suffering caused by cosmic forces, natural disasters, or spirits).
5. What is the nature of 'Puruṣa' in Sāṁkhya philosophy?
Answer: In Sāṁkhya, Puruṣa is pure, non-composite, eternal, immutable, and transcendent consciousness. It is not an active agent (akarta), but an unattached spectator (sākṣī) and knower (draṣṭā), distinct from material Prakṛti and plural in number.
6. What is 'Prakṛti'? State its fundamental characteristic.
Answer: Prakṛti is the uncaused, primordial material ground of the phenomenal universe. Its defining characteristic is the dynamic equilibrium (sāmyāvasthā) of the three Guṇas—Sattva, Rajas, and Tamas. It is non-conscious, eternal, and transformational.
7. What is meant by 'Vivekakhyāti'?
Answer: Vivekakhyāti denotes the intuitive, discriminative discernment between the pure conscious Self (Puruṣa) and the insentient material matrix (Prakṛti). This realization eradicates primordial ignorance (avidyā) and leads directly to Kaivalya (liberation).
8. Name the five stages of the mind-stuff (Pañca-Cittabhūmi) in Yoga philosophy.
Answer: The five mental levels (cittabhūmis) identified in Yogic psychology are: 1) Kṣipta (Restless/Agitated), 2) Mūḍha (Torpid/Inert), 3) Vikṣipta (Distracted), 4) Ekāgra (One-pointed/Focused), and 5) Niruddha (Completely Restrained). The last two are conducive to Yoga.
9. Enumerate the internal limbs (Antaraṅga Sādhana) of Aṣṭāṅga Yoga.
Answer: The three internal limbs of Aṣṭāṅga Yoga are: 1) Dhāraṇā (Concentration), 2) Dhyāna (Meditation), and 3) Samādhi (Absorption). Together, these three are termed Saṁyama.
10. Enumerate the external limbs (Bahiraṅga Sādhana) of Aṣṭāṅga Yoga.
Answer: The five external limbs are: 1) Yama (Restraints), 2) Niyama (Observances), 3) Āsana (Posture), 4) Prāṇāyāma (Breath control), and 5) Pratyāhāra (Sense withdrawal). These discipline the body and sensory organs.
11. What is 'Kriyāyoga' in the Yoga system?
Answer: Kriyāyoga comprises the practical preparatory disciplines prescribed by Patañjali to attenuate afflictions and induce Samādhi: Tapas (austerity/discipline), Svādhyāya (self-study and scriptural recitation), and Īśvarapraṇidhāna (devotional surrender to God).
12. What are 'Mahat' and 'Buddhi' according to Sāṁkhya?
Answer: Mahat is the first, subtlest cosmic evolute emerging from Prakṛti upon the disturbance of the Guṇas. In the individual psycho-physical organism, it functions as Buddhi (intellect)—the sattva-predominant, decision-making internal faculty (antaḥkaraṇa).
13. State the core distinction between Samprajñāta and Asamprajñāta Samādhi.
Answer: In Samprajñāta Samādhi (cognitive absorption), consciousness remains focused on a distinct object of meditation with active awareness (bīja). In Asamprajñāta Samādhi (ultra-cognitive absorption), all mental modifications cease entirely, leaving only latent impressions (saṁskāras).
14. Which principles emerge directly from 'Ahaṁkāra' in Sāṁkhya evolution?
Answer: From Sattva-dominated Sāttvika Ahaṁkāra arise the internal mind (Manas), the five cognitive senses, and the five conative senses (11 organs). From Tamas-dominated Tāmasa Ahaṁkāra emerge the five subtle essences (Tanmātras).
15. What is the significance of 'Īśvarapraṇidhāna' in Yoga philosophy?
Answer: Īśvarapraṇidhāna signifies total devotional resignation and surrender of all actions and their fruits to God. In Yogic practice, it purifies the mind, subdues egoism, and serves as an efficacious path toward attaining Samādhi.
5-Mark Analytical Questions :
1. Explain the Sāṁkhya theory of Causation (Satkāryavāda). [GU 2024]
Answer: Sāṁkhya ontology is rooted in Satkāryavāda, the doctrine that an effect pre-exists implicitly within its material cause prior to manifestation. Causal operations do not bring a non-existent entity into existence; rather, they actualize what was already potentially latent in the cause.
In the Sāṁkhyakārikā, Īśvarakṛṣṇa provides five classical proofs to establish Satkāryavāda:
Asadakaraṇāt: Non-being cannot be produced; what is inherently non-existent can never be actualized (e.g., oil cannot be pressed from sand).
Upādānagrahaṇāt: An appropriate material cause must be selected to produce a specific effect (e.g., milk is required to produce curd).
Sarvasambhavābhāvāt: All things cannot be produced from all things; causality exhibits determinate regularity.
Śaktasya Śakyakaraṇāt: A cause produces only that effect for which it possesses the inherent potentiality or causal efficiency.
Kāraṇabhāvācca: The effect is substantially identical to its material cause (e.g., cloth is substantially identical to the interwoven threads).
This doctrine takes the specific form of Prakṛti-Pariṇāmavāda, affirming that the entire phenomenal universe is a real transformation (pariṇāma) of the primordial material cause, Mūla-Prakṛti.
2. Discuss the concept of God in Yoga Philosophy. [GU 2024]
Answer: The Yoga system accepts the twenty-five non-theistic categories of Sāṁkhya while incorporating Īśvara (God) as an independent twenty-sixth category, earning the system the designation Seśvara Sāṁkhya. In the Yogasūtra, God is defined as: "Kleśa-karma-vipākāśayair aparāmṛṣṭaḥ puruṣa-viśeṣa Īśvaraḥ". God is a unique Puruṣa who remains eternally unaffected by afflictions (kleśas), actions (karmas), fruitions (vipāka), and latent impressions (āśayas).
The key characteristics of God in Yoga philosophy include:
Non-Creator Status: God is neither the material nor the efficient creator of the universe; cosmic evolution occurs spontaneously via the mutual proximity of Puruṣa and Prakṛti.
Primordial Teacher: God is the omniscient, primordial Guru of all ancient teachers (pūrveṣām api guruḥ), unconditioned by historical time.
Soteriological and Pragmatic Role: The primary function of God in Yoga is practical. Devotion and total surrender to God (Īśvara-praṇidhāna) tranquilize the modifications of the mind, subdue egoism, and accelerate the attainment of meditative absorption (Samādhi). The sacred syllable Praṇava (Oṁ) represents His verbal signifier.
3. Elucidate the realities accepted in Sāṁkhya philosophy (The 25 Tattvas). [GU 2024]
Answer: Sāṁkhya philosophy organizes all reality into twenty-five ultimate ontological principles (tattvas), categorized into four groups based on their causal and productive functions:
Prakṛti (Root Cause alone): Mūla-Prakṛti is the primordial material cause of the universe; it is uncaused and productive.
Prakṛti-Vikṛti (Cause and Effect): Seven principles that are both products of antecedent causes and causes of subsequent evolutes: Mahat (Intellect), Ahaṁkāra (Ego), and the five Tanmātras (subtle essences of sound, touch, form, taste, and smell).
Vikṛti (Effect alone): Sixteen principles that are mere evolutes/effects, lacking the capacity to generate new ontological categories: the five cognitive senses (Jñānendriyas), the five conative senses (Karmendriyas), the internal sensory mind (Manas), and the five gross elements (Mahābhūtas—Earth, Water, Fire, Air, and Ether).
Anubhaya / Na Prakṛtiḥ Na Vikṛtiḥ (Neither Cause nor Effect): Puruṣa (the conscious Self), which is transcendent, unproduced, inactive, and unproducing.
The evolutionary unfoldment proceeds from the proximity of Puruṣa and Prakṛti, evolving sequentially from Mahat down to the gross physical elements.
4. Give an account of Yoga Psychology. [GU 2024]
Answer: Yoga psychology centers on the structural and functional analysis of Citta (mind-stuff), which comprises the integrated faculties of Buddhi (intellect), Ahaṁkāra (ego), and Manas (lower sensory mind). When external objects are perceived, the Citta assumes the form of those objects; these structural modifications are termed Cittavṛttis.
Yoga psychology delineates five mental levels (Cittabhūmis):
Kṣipta (Restless): Dominated by Rajas, making the mind turbulent and unstable.
Mūḍha (Torpid): Dominated by Tamas, characterized by ignorance, lethargy, and delusion.
Vikṣipta (Distracted): Characterized by intermittent Sattva, but disrupted by fluctuating Rajasic desires.
Ekāgra (Focused): Sattva-dominated; the mind remains concentrated on a chosen object.
Niruddha (Restrained): All mental modifications are arrested, leaving only latent impressions.
The mental modifications (vṛttis) are classified into five forms: Pramāṇa (valid cognition), Viparyaya (error), Vikalpa (conceptual construction), Nidrā (sleep), and Smṛti (memory). The ultimate goal of Yoga is the cessation of these fluctuations through practice (abhyāsa) and detachment (vairāgya).
5. Present the arguments for the Plurality of Puruṣas (Puruṣabahutva) in Sāṁkhya.
Answer: Sāṁkhya rejects the absolute non-dual monism of Advaita Vedānta, maintaining the ontological plurality of individual conscious selves (Puruṣas). In the Sāṁkhyakārikā, Īśvarakṛṣṇa advances three classical dialectical arguments to demonstrate this plurality:
Janana-maraṇa-karaṇānāṁ pratiniyamāt (Distribution of birth, death, and faculties): If there were only one universal Puruṣa, the birth or death of one individual would entail the birth or death of all; sensory impairment (such as blindness) in one person would affect all beings. Because births, deaths, and physical capacities are individually distinct, Puruṣas must be plural.
Ayugapat-pravṛtteśca (Non-simultaneity of activity): Human actions are not universally synchronized. When one person is engaged in study, another may be asleep or engaged in physical labor. This disparity in voluntary activity proves the multiplicity of conscious agents.
Traiguṇyaviparyayācca (Differences in Guṇa proportions): Individuals possess varying endowments of the three Guṇas. Some are predominantly sattvic (virtuous and wise), others rajasic (active and ambitious), and others tamasic (lethargic and ignorant).
These empirical distributions necessitate the acceptance of a multiplicity of distinct Puruṣas.
6. Discuss the Three Guṇas (Sattva, Rajas, Tamas) and their characteristics.
Answer: In Sāṁkhya metaphysics, the Guṇas are not accidental qualities in the Nyāya-Vaiśeṣika sense; rather, they are the substantive constituents that compose Prakṛti.
Sattva: Characterized by lightness (laghu) and illumination (prakāśaka). It is the principle of purity, clarity, intelligence, and joy. It is visually symbolized by the color white.
Rajas: Characterized by excitation (upaṣṭambhaka) and dynamic mobility (cala). It generates motion, passion, exertion, ambition, and pain. It is symbolized by the color red.
Tamas: Characterized by heaviness (guru) and obstruction/covering (varaṇaka). It induces inertia, lethargy, ignorance, and delusion. It is symbolized by the color black.
These three Guṇas exist in perpetual interplay. Although possessing opposite natures, they cooperate to produce the phenomena of the empirical universe—analogous to how an oil lamp functions through the cooperation of oil, wick, and fire. The equilibrium of the Guṇas constitutes unmanifest Prakṛti, while their disruption initiates cosmic evolution.
7. Provide a concise overview of Patañjali’s Eightfold Path of Yoga (Aṣṭāṅga Yoga).
Answer: To systematically arrest mental modifications and achieve Kaivalya, Maharṣi Patañjali outlines an eightfold discipline known as Aṣṭāṅga Yoga:
Yama: Social and moral restraints—Ahiṁsā (non-violence), Satya (truthfulness), Asteya (non-stealing), Brahmacarya (continence), and Aparigraha (non-possessiveness).
Niyama: Personal spiritual observances—Śauca (purity), Santoṣa (contentment), Tapas (austerity), Svādhyāya (self-study/scriptural reflection), and Īśvarapraṇidhāna (surrender to God).
Āsana: Stable and comfortable physical postures that stabilize bodily awareness.
Prāṇāyāma: Regulated control of inhalation, retention, and exhalation of breath.
Pratyāhāra: Inward withdrawal of the senses from their corresponding external objects.
Dhāraṇā: Unbroken concentration and fixation of the mind on a designated point or object.
Dhyāna: Uninterrupted, continuous meditative contemplation of the chosen object.
Samādhi: Complete cognitive absorption wherein the meditator, the act of meditation, and the object merge, revealing the true nature of consciousness.
8. Describe the Sāṁkhya Theory of Cosmic Evolution.
Answer: The Sāṁkhya evolutionary theory explains the teleological and mechanical emergence of the cosmos from unconscious Prakṛti. When the unattached consciousness of Puruṣa comes into proximity (saṁyoga) with Prakṛti, the equilibrium of the three Guṇas is disrupted, initiating cosmic evolution.
The evolutionary hierarchy unfolds as follows:
The first cosmic evolute is Mahat (the Great Principle or cosmic intelligence), which on an individual level functions as Buddhi.
From Mahat emerges Ahaṁkāra (the principle of individuation/ego).
Ahaṁkāra bifurcates based on the dominant Guṇa:
From Sāttvika (Vaikārika) Ahaṁkāra arise the eleven internal and external organs: the sensory mind (Manas), the five cognitive senses (Jñānendriyas), and the five motor organs (Karmendriyas).
From Tāmasa (Bhūtādi) Ahaṁkāra emerge the five subtle essences (Tanmātras—sound, touch, form, taste, and odor).
Rājasika Ahaṁkāra provides dynamic energy to both transformations.
From the five Tanmātras evolve the five gross material elements (Mahābhūtas—Ether, Air, Fire, Water, Earth).
This evolutionary process is not random; it serves the twin teleological purposes of Puruṣa: empirical experience (bhoga) and spiritual liberation (apavarga).
9. Explain the Sāṁkhya concept of Liberation (Kaivalya).
Answer: In Sāṁkhya philosophy, Kaivalya (liberation) is defined as the absolute, irreversible termination of the three types of suffering (Trividha Duḥkha). The Puruṣa is inherently free, pure, unattached, and conscious. Bondage is an experiential error resulting from non-discrimination (aviveka), wherein Puruṣa mistakenly identifies with the intellect (Buddhi) and its transformations.
When discriminative knowledge (Vivekakhyāti) is attained, Puruṣa realizes its absolute ontological distinctness from Prakṛti. Upon this realization, Prakṛti ceases her activity toward that Puruṣa, and the Self rests in its transcendent isolation.
Sāṁkhya distinguishes two stages of liberation:
Jīvanmukti (Liberation while living): Attainment of discriminative knowledge during physical embodiment. The body continues to function until the momentum of past activated karmas (prārabdha karma) is exhausted, analogous to a potter's wheel that continues spinning after the potter stops driving it.
Videhamukti (Disembodied Liberation): Final liberation achieved upon physical death, marked by the total dissolution of the psycho-physical organism, ensuring perpetual, unconditioned freedom.
10. Discuss the relationship between Kriyāyoga and the Kleśas in Yoga Philosophy.
Answer: In the Sādhana Pāda of the Yogasūtra, Patañjali prescribes Kriyāyoga for spiritual aspirants to purify the mind, cultivate Samādhi, and attenuate the five core afflictions (Pañca-Kleśas). Kriyāyoga consists of Tapas (disciplined self-restraint), Svādhyāya (reflective scriptural study), and Īśvarapraṇidhāna (devotional alignment with God).
The five Kleśas are the root causes of worldly suffering and karmic bondage:
Avidyā (Ignorance): The foundational root affliction, mistaking the impermanent for the permanent, the impure for the pure, and the non-self for the Self.
Asmitā (Egoism): The erroneous identification of the seer (Puruṣa) with the instrument of seeing (Buddhi).
Rāga (Attachment): Craving for pleasurable objects and experiences.
Dveṣa (Aversion): Repulsion or hostility toward painful conditions.
Abhiniveśa (Clinging to Life): The instinctive fear of death rooted in subconscious impressions.
Through the sustained practice of Kriyāyoga, these afflictions are weakened (tanukaraṇa), rendering them like scorched seeds (dagdha-bīja) that can no longer sprout into psychological disturbances, clearing the way for transformative meditative absorption.