অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: প্ৰথম চীন-জাপান যুদ্ধ কোনটো ঐতিহাসিক সময়ছোৱাত সংঘটিত হৈছিল?

উত্তৰ: প্ৰথম চীন-জাপান যুদ্ধ ১৮৯৪ চনৰ পৰা ১৮৯৫ চনৰ ভিতৰত সংঘটিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: ১৮৯৫ চনৰ চীন-জাপান যুদ্ধৰ সমাপ্তি ঘটোৱা বিখ্যাত চুক্তিখনৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: এই যুদ্ধৰ সমাপ্তি ঘটোৱা ঐতিহাসিক চুক্তিখন আছিল 'চিমোনোচেকীৰ চুক্তি' (Treaty of Shimonoseki)।

প্ৰশ্ন ৩: ৰাছিয়া-জাপান যুদ্ধ (১৯০৪-০৫)ৰ মূল কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: মাঞ্চুৰিয়া আৰু কোৰিয়াৰ ওপৰত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰাক লৈ এই দুই শক্তিৰ মাজত সংঘাত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: কোনখন চুক্তিৰ জৰিয়তে ১৯০৫ চনত ৰাছিয়া-জাপান যুদ্ধৰ অৱসান ঘটিছিল?

উত্তৰ: 'পোৰ্টচমাউথ চুক্তি' (Treaty of Portsmouth)ৰ স্বাক্ষৰৰ জৰিয়তে এই যুদ্ধৰ অন্ত পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ৱাশ্বিংটন সন্মিলন (Washington Conference) কোন চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল?

উত্তৰ: এই গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলনখন ১৯২১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহৰ পৰা ১৯২২ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহৰ ভিতৰত অনুষ্ঠিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬: কিমান চনত জাপানী সামৰিক বাহিনীয়ে মাঞ্চুৰিয়া আক্ৰমণ কৰিছিল?

উত্তৰ: ১৯৩১ চনত জাপানে মাঞ্চুৰিয়া অঞ্চল আক্ৰমণ কৰি নিজৰ অধীনলৈ আনিছিল।

প্ৰশ্ন ৭: মাঞ্চুৰিয়ান সংকটৰ সময়ত জাপানে মাঞ্চুৰিয়াত গঠন কৰা পুতলী ৰাষ্ট্ৰখনৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: জাপানে গঠন কৰা সেই পুতলী ৰাষ্ট্ৰখনৰ নাম আছিল 'মাঞ্চুকুঅ'' (Manchukuo)।

প্ৰশ্ন ৮: কোনে ৰাছিয়া-জাপান যুদ্ধৰ শেষত মধ্যস্থতাকাৰীৰ ভূমিকা পালন কৰি শান্তিপ্ৰক্ৰিয়া ত্বৰান্বিত কৰিছিল?

উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ তদানীন্তন ৰাষ্ট্ৰপতি থিয়’ডৰ ৰুজভেল্টে এই শান্তিপ্ৰক্ৰিয়াত মধ্যস্থতা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: ১৯৩০ৰ দশকত জাপানত সামৰিকবাদ (Militarism)ৰ উত্থানৰ এটা প্ৰধান ইন্ধন কি আছিল?

উত্তৰ: বিশ্বজোৰা তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থা (Great Depression) আৰু অতি-ৰাষ্ট্ৰবাদৰ ভাৱধাৰাই ইয়াত ইন্ধন যোগাইছিল।

প্ৰশ্ন ১০: প্ৰথম চীন-জাপান যুদ্ধৰ সময়ত চীন দেশত কোনটো ৰাজবংশৰ শাসন আছিল?

উত্তৰ: সেই সময়ত চীনত কিং ৰাজবংশৰ (Qing Dynasty) শাসন আছিল।

প্ৰশ্ন ১১: মাঞ্চুৰিয়ান সংকটৰ তদন্তৰ বাবে 'লীগ অব নেশ্বন্ছ' (League of Nations)-এ গঠন কৰি দিয়া কমিচনখনৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: সেই বিশেষ তদন্তকাৰী গোটটোৰ নাম আছিল 'লিটন কমিচন' (Lytton Commission)।

প্ৰশ্ন ১২: চিমোনোচেকীৰ চুক্তি অনুসৰি চীনে জাপানৰ হাতত অৰ্পণ কৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দ্বীপৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: চীনে ফৰ্মোছা (বৰ্তমানৰ টাইৱান) দ্বীপটো জাপানৰ হাতত এৰি দিবলগীয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: কি ঐতিহাসিক কাৰণত জাপানে ১৯৩৩ চনত 'লীগ অব নেশ্বন্ছ' ত্যাগ কৰিছিল?

উত্তৰ: মাঞ্চুৰিয়া আক্ৰমণৰ বাবে লীগে জাপানৰ গৰিহণা দিয়াত অসন্তুষ্ট হৈ জাপানে এই বিশ্ব সংস্থা ত্যাগ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: ৱাশ্বিংটন সন্মিলনৰ মূল লক্ষ্য কি আছিল?

উত্তৰ: প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত নৌ-সামৰিক প্ৰতিযোগিতা হ্ৰাস কৰা আৰু পূব এছিয়াত শান্তি বজায় ৰখা।

প্ৰশ্ন ১৫: ৰাছিয়া-জাপান যুদ্ধত কোনটো এছিয় শক্তিয়ে ইউৰোপীয় শক্তিক পৰাস্ত কৰি বিশ্বক চকিত কৰিছিল?

উত্তৰ: এছীয় শক্তি হিচাপে জাপানে বিশাল ইউৰোপীয় শক্তি ৰাছিয়াক পৰাস্ত কৰিছিল।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: প্ৰথম চীন-জাপান যুদ্ধৰ (১৮৯৪-৯৫) দুটা প্ৰধান ফলাফল উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: প্ৰথমতে, এই যুদ্ধত চীন সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাস্ত হয় আৰু কোৰিয়াৰ ওপৰত থকা চীনৰ প্ৰভাৱ চিৰদিনৰ বাবে অন্ত পৰে। দ্বিতীয়তে, ইয়াৰ ফলত পূব এছিয়াত জাপান এক শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যবাদী দেশ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

প্ৰশ্ন ২: 'ত্ৰিশক্তিৰ হস্তক্ষেপ' (Triple Intervention) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ১৮৯৫ চনত চিমোনোচেকীৰ চুক্তিৰ পিছত ৰাছিয়া, ফ্ৰান্স আৰু জাৰ্মানীয়ে যুটীয়াভাৱে জাপানৰ ওপৰত চাপ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত জাপানে চীনৰ পৰা লাভ কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ লিয়াওডং উপদ্বীপ (Liaodong Peninsula) পুনৰ চীনক ঘূৰাই দিবলৈ বাধ্য হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: ৰাছিয়া-জাপান যুদ্ধৰ সূচনা হোৱাৰ দুটা কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: 

(ক) মাঞ্চুৰিয়াত ৰাছিয়াৰ ক্ৰমবৰ্ধমান সামৰিক উপস্থিতি আৰু প্ৰভাৱক জাপানে নিজৰ নিৰাপত্তাৰ প্ৰতি এক তীব্ৰ ভাবুকি বুলি গণ্য কৰিছিল।

(খ) কোৰিয়া অঞ্চলৰ ওপৰত একাধিপত্য বিস্তাৰ কৰাৰ বাবে দুয়োখন দেশৰ মাজত থকা অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থৰ সংঘাত।

প্ৰশ্ন ৪: পোৰ্টচমাউথ চুক্তিৰ (১৯০৫) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰ্ত কি আছিল?

উত্তৰ: এই চুক্তি অনুসৰি, ৰাছিয়াই কোৰিয়াৰ ওপৰত জাপানৰ সৰ্বোচ্চ ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক স্বাৰ্থক স্বীকৃতি দিয়ে আৰু মাঞ্চুৰিয়াৰ পৰা নিজৰ সৈন্য অপসাৰণ কৰিবলৈ সন্মত হয়।

প্ৰশ্ন ৫: ৱাশ্বিংটন সন্মিলনত স্বাক্ষৰিত 'পাঞ্চশক্তি নৌ-চুক্তি' (Five-Power Treaty)ৰ সাৰমৰ্ম কি আছিল?

উত্তৰ: এই চুক্তিৰ জৰিয়তে আমেৰিকা, ব্ৰিটেইন, জাপান, ফ্ৰান্স আৰু ইটালীৰ মাজত যুদ্ধজাহাজৰ অনুপাত নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ভৱিষ্যতৰ নৌ-সামৰিক প্ৰতিযোগিতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

প্ৰশ্ন ৬: জাপানৰ ইতিহাসত 'মাঞ্চুৰিয়ান সংকট'ৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: ১৯৩১ চনৰ মাঞ্চুৰিয়ান সংকটে জাপানৰ বৈদেশিক নীতিত গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰে আৰু দেশখনত উগ্ৰ সামৰিক বাহিনীৰ একছত্ৰী শাসন তথা সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: 'মুকডেন ঘটনা' (Mukden Incident) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ১৯৩১ চনৰ ১৮ ছেপ্টেম্বৰত মাঞ্চুৰিয়াৰ মুকডেন চহৰৰ ওচৰত জাপানী মালিকানাধীন দক্ষিণ মাঞ্চুৰিয়া ৰেলপথৰ এটা অংশত বোমা বিস্ফোৰণ ঘটে। জাপানী সামৰিক বাহিনীয়ে ইয়াৰ বাবে চীনা সৈন্যক দোষাৰোপ কৰি সমগ্ৰ মাঞ্চুৰিয়া আক্ৰমণ কৰাৰ অজুহাত হিচাপে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: জাপানত সামৰিকবাদৰ উত্থানৰ আঁৰত থকা দুটা আভ্যন্তৰীণ কাৰণ লিখা।

উত্তৰ: 

(ক) ১৯৩০ চনৰ তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ বাবে সাধাৰণ ৰাইজ আৰু যুৱ প্ৰজন্মই গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰৰ ওপৰত আস্থা হেৰুৱাই সামৰিক নেতৃত্বক সমৰ্থন কৰিছিল।

(খ) জাপানী সমাজত প্ৰচলিত পুৰণি 'বুচিডো' (Samurai code) বা সামৰিক পৰম্পৰাৰ প্ৰতি থকা তীব্ৰ আকৰ্ষণ।

প্ৰশ্ন ৯: ৱাশ্বিংটন সন্মিলনৰ 'নৱশক্তি চুক্তি' (Nine-Power Treaty)-এ চীনৰ ক্ষেত্ৰত কি ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰ: এই চুক্তিয়ে চীনৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু আঞ্চলিক অখণ্ডতাৰ প্ৰতি সন্মান প্ৰদৰ্শন কৰাৰ লগতে চীনৰ সৈতে ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত সকলো দেশৰে সমান অধিকাৰ বা 'মুক্ত দ্বাৰ নীতি' (Open Door Policy)ক পুনৰ বাহাল ৰাখিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: ৰাছিয়া-জাপান যুদ্ধৰ বিজয়ে জাপানৰ বিশ্ব মৰ্যাদা কেনেকৈ সলনি কৰিছিল?

উত্তৰ: এই বিজয়ে প্ৰমাণ কৰিলে যে আধুনিক প্ৰযুক্তিৰে পুষ্ট এটা এছীয় শক্তিয়েও ইউৰোপৰ বিশাল সাম্ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত জাপানে বিশ্বৰ মঞ্চত প্ৰথমবাৰৰ বাবে এটা 'মহাশক্তি' (Great Power) হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: ১৯২০ৰ দশকত জাপানে কিয় ৱাশ্বিংটন সন্মিলনৰ চৰ্তসমূহ মানি লৈছিল?

উত্তৰ: প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী সময়ত জাপানে আমেৰিকা আৰু ব্ৰিটেইনৰ দৰে শক্তিশালী পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ সৈতে পোনপটীয়া সংঘাত এৰাই চলিব বিচাৰিছিল আৰু নিজৰ অৰ্থনীতি সুস্থিৰ কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাৰ প্ৰয়োজন অনুভৱ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: লিটন কমিচনৰ প্ৰতিবেদনে (Lytton Report) জাপানৰ মাঞ্চুৰিয়া নীতিৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: লিটন কমিচনে জাপানৰ আক্ৰমণক অবৈধ বুলি ঘোষণা কৰে আৰু মাঞ্চুকুঅ' ৰাষ্ট্ৰক স্বীকৃতি দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াস্বৰূপে জাপানে বিশ্ববাসীৰ সমালোচনা নেওচি 'লীগ অব নেশ্বন্ছ' সন্মিলন বৰ্জন কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: ১৮৯৪-৯৫ চনৰ চীন-জাপান যুদ্ধই কোৰিয়াৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: এই যুদ্ধৰ ফলত কোৰিয়াৰ ওপৰত যুগ যুগ ধৰি থকা চীনৰ আধিপত্য সম্পূৰ্ণৰূপে নাইকিয়া হয় আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত জাপানে কোৰিয়াক নিজৰ সুৰক্ষিত ৰাষ্ট্ৰ (Protectorate) হিচাপে গঢ়ি তুলি ১৯১০ চনত ইয়াক সম্পূৰ্ণ নিজৰ সাম্ৰাজ্যভুক্ত কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: সামৰিক বাহিনীয়ে কেনেকৈ ১৯৩০ৰ দশকত জাপানৰ অসামৰিক চৰকাৰক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল?

উত্তৰ: সামৰিক বিষয়াসকলে উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ আশ্ৰয় লৈ চৰকাৰী নীতি নিৰ্ধাৰণত হস্তক্ষেপ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ বিৰোধিতা কৰা উদাৰবাদী ৰাজনীতিবিদসকলক ৰাজনৈতিক হত্যা বা ভাবুকিৰ দ্বাৰা নিষ্ক্ৰিয় কৰি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: ১৯৩০ৰ দশকত জাপানৰ সাম্ৰাজ্যবাদী নীতিৰ মূল শ্লোগান বা লক্ষ্য কি আছিল?

উত্তৰ: জাপানী সামৰিক বাহিনীৰ মূল লক্ষ্য আছিল পূব এছিয়াত নিজৰ একচেটিয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰা, যাক তেওঁলোকে পৰৱৰ্তী সময়ত "বৃহত্তৰ পূব এছিয়া সহ-সমৃদ্ধি ক্ষেত্ৰ" (Greater East Asia Co-Prosperity Sphere) বুলি নামকৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ অন্তৰালৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল এছিয়াৰ পৰা পশ্চিমীয়া প্ৰভাৱ আঁতৰাই জাপানী আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: ১৮৯৪-৯৫ চনৰ প্ৰথম চীন-জাপান যুদ্ধৰ মূল কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৮৯৪-৯৫ চনৰ প্ৰথম চীন-জাপান যুদ্ধ আছিল পূব এছিয়াৰ ইতিহাসত এক যুগান্তকাৰী ঘটনা, যিয়ে এই অঞ্চলৰ পুৰণি শক্তিৰ ভাৰসাম্য ওলট-পালট কৰি দিছিল। এই ঐতিহাসিক সংঘাতৰ মূল কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

• কোৰিয়া উপদ্বীপৰ ভূ-ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব: কোৰিয়াৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতি চীন আৰু জাপান দুয়োখন দেশৰ বাবেই গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। চীনে পৰম্পৰাগতভাৱে কোৰিয়াক নিজৰ কৰদ বা অধীনস্থ ৰাজ্য বুলি গণ্য কৰিছিল। আনহাতে, আধুনিকীকৰণৰ দিশত আগবঢ়া জাপানে কোৰিয়াক নিজৰ নিৰাপত্তা আৰু ব্যৱসায়িক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰাৰ এক অপৰিহাৰ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে দেখিছিল।

• মেজী পুনৰুদ্ধাৰ আৰু জাপানৰ সাম্ৰাজ্যবাদী উচ্চাকাংক্ষা: ১৮৬৮ চনৰ 'মেজী পুনৰুদ্ধাৰ' (Meiji Restoration)ৰ পিছত জাপানে এক দ্ৰুত ঔদ্যোগিক আৰু সামৰিক প্ৰগতি লাভ কৰে। নিজৰ ক্ৰমবৰ্ধমান উদ্যোগসমূহৰ বাবে কেঁচা সামগ্ৰীৰ যোগান আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বজাৰ দখল কৰিবলৈ জাপানৰ বাবে কোৰিয়া আছিল আটাইতকৈ উপযুক্ত স্থান।

• টংঘাক ধৰ্মীয় বিদ্ৰোহ (Tonghak Rebellion): ১৮৯৪ চনত কোৰিয়াত এক তীব্ৰ কৃষক বিদ্ৰোহৰ সূচনা হয়। পৰিস্থিতি চম্ভালিবলৈ কোৰিয়াৰ ৰজাই চীনৰ সহায় বিচাৰে আৰু চীনে সৈন্য প্ৰেৰণ কৰে। ইয়াক ১৮৮৫ চনৰ 'টিয়েনচিন চুক্তি'ৰ উলংঘা বুলি অভিহিত কৰি জাপানেও নিজৰ সামৰিক বাহিনী কোৰিয়ালৈ প্ৰেৰণ কৰে, যিয়ে পোনপটীয়া সংঘাতৰ সৃষ্টি কৰে।

সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, কোৰিয়াৰ ওপৰত নিজৰ একক প্ৰভাৱ সাব্যস্ত কৰাৰ বাবে পুৰণি সংৰক্ষণশীল চীন আৰু নৱ-উত্থিত আধুনিক জাপানৰ মাজত থকা এই স্বাৰ্থৰ সংঘাতৰ বাবেই ১৮৯৪ চনৰ ১ আগষ্টত আনুষ্ঠানিকভাৱে যুদ্ধৰ সূচনা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: ১৯০৪-০৫ চনৰ ৰাছিয়া-জাপান যুদ্ধৰ ঐতিহাসিক ফলাফলসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ১৯MD-০৫ (১৯MD-০৫/১৯০৪-০৫) চনৰ ৰাছিয়া-জাপান যুদ্ধ কেৱল দুখন দেশৰ মাজৰ যুদ্ধ নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল বিশ্ব ইতিহাসত এক বিৰল ঘটনা য’ত এটা এছীয় শক্তিয়ে ইউৰোপৰ অন্যতম বৃহৎ সাম্ৰাজ্যবাদী শক্তিক পৰাস্ত কৰিছিল। এই যুদ্ধৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী ফলাফলসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• জাপানৰ বিশ্ব মহাশক্তি হিচাপে উত্থান: এই যুদ্ধত বিজয়ী হৈ জাপানে বিশ্বৰ বুকুত প্ৰথমবাৰৰ বাবে এক অপ্ৰতিৰোধ্য মহাশক্তি (Great Power) হিচাপে নিজৰ আসন সুদৃঢ় কৰে। 'পোৰ্টচমাউথ চুক্তি'ৰ জৰিয়তে জাপানে কোৰিয়াৰ ওপৰত নিজৰ সম্পূৰ্ণ আধিপত্য লাভ কৰে আৰু মাঞ্চুৰিয়াৰ পৰা ৰাছিয়াৰ প্ৰভাৱ চিৰদিনৰ বাবে নাইকিয়া কৰে।

• ৰাছিয়াৰ আভ্যন্তৰীণ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন: এই লজ্জাজনক পৰাজয়ে ৰাছিয়াৰ জাৰ (Tsarist regime) শাসনৰ দুৰ্বলতা আৰু দুৰ্নীতি জনচক্ষুত ধৰা পেলাই দিলে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ১৯০৫ চনতে ৰাছিয়াত এক তীব্ৰ গণ-বিপ্লৱৰ সূচনা হয়, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ৰ ১৯১৭ চনৰ ঐতিহাসিক বলচেভিক বিপ্লৱৰ ভেটি তৈয়াৰ কৰিছিল।

• এছিয়াৰ জাতীয়তাবাদী আন্দোলনলৈ নতুন চেতনা: এই বিজয়ে সমগ্ৰ এছিয়া মহাদেশৰ পৰাধীন দেশসমূহৰ (যেনে ভাৰত, ভিয়েটনাম আদি) মনত এক অভূতপূৰ্ব আত্মবিশ্বাসৰ জন্ম দিলে। ইউৰোপীয়সকল অপৰাজেয়— এই অন্ধবিশ্বাস ভাঙি পৰিল আৰু এছীয় দেশসমূহে ঔপনিবেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিয়াৰ নতুন প্ৰেৰণা লাভ কৰিলে।

প্ৰশ্ন ৩: ১৯২১-২২ চনৰ ৱাশ্বিংটন সন্মিলনৰ (Washington Conference) পটভূমি আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল আৰু দূৰ প্ৰাচ্যত (Far East) যুদ্ধৰ সম্ভাৱনীয়তা দূৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ উদ্যোগত ১৯২১-২২ চনত ৱাশ্বিংটন সন্মিলন আহ্বান কৰা হৈছিল।

• পটভূমি: প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পূব এছিয়াত জাপানৰ সামৰিক আৰু নৌ-শক্তি ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছিল, যিয়ে আমেৰিকা আৰু ব্ৰিটেইনৰ দৰে পশ্চিমীয়া শক্তিসমূহক চিন্তিত কৰি তুলিছিল। বিশেষকৈ চীন দেশৰ অৰ্থনৈতিক বজাৰখনক কেনেকৈ নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব পাৰি আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰত এক ব্যয়বহুল নৌ-সামৰিক প্ৰতিযোগিতা কেনেকৈ ৰোধ কৰিব পাৰি, সেইয়াই আছিল এই সন্মিলনৰ মূল পটভূমি।

• সন্মিলনৰ গুৰুত্ব আৰু চুক্তিসমূহ:

  1. পাঞ্চশক্তি নৌ-চুক্তি (Five-Power Treaty): এই চুক্তিৰ দ্বাৰা আমেৰিকা, ব্ৰিটেইন আৰু জাপানৰ মাজত যুদ্ধজাহাজৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অনুপাত (৫:৫:৩) বান্ধি দিয়া হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা জাপানে নিজৰ নৌ-শক্তি কিছু পৰিমাণে সীমিত কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।

  2. নৱশক্তি চুক্তি (Nine-Power Treaty): ইয়াত অংশগ্ৰহণ কৰা আটাইকেইখন দেশে চীনৰ ভৌগোলিক অখণ্ডতা আৰু সাৰ্বভৌমত্বক সন্মান জনোৱাৰ লগতে 'মুক্ত দ্বাৰ নীতি' (Open Door Policy) মানি চলিবলৈ সন্মত হয়।

এই সন্মিলনৰ গুৰুত্ব এইটোৱেই আছিল যে ই সাময়িকভাৱে হ’লেও পূব এছিয়াত এক দশকৰ বাবে যুদ্ধৰ ডাৱৰ আঁতৰাই ৰাখিছিল, যদিও ই জাপানৰ জাতীয়তাবাদী সামৰিক গোটসমূহক পশ্চিমীয়া শক্তিৰ প্ৰতি অধিক ক্ষোভিত কৰি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ১৯৩১ চনৰ 'মাঞ্চুৰিয়ান সংকট'ৰ (Manchurian Crisis) কাৰণ আৰু ইয়াৰ পৰিণতি কি আছিল?

উত্তৰ: ১৯৩১ চনৰ মাঞ্চুৰিয়ান সংকট আছিল আধুনিক বিশ্ব ইতিহাসৰ এনে এক ঘটনা, যিয়ে বিশ্ব শান্তি বৰ্তাই ৰখাৰ দায়িত্বত থকা 'লীগ অব নেশ্বন্ছ'ৰ নিষ্ক্ৰিয়তা আৰু দুৰ্বলতা প্ৰমাণ কৰিছিল।

• সংকটৰ কাৰণসমূহ:

  1. অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজন: ১৯২৯ চনৰ বিশ্বজোৰা অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থাই (Great Depression) জাপানৰ অৰ্থনীতি বিপৰ্যস্ত কৰিছিল। মাঞ্চুৰিয়া আছিল খনিজ সম্পদ, কয়লা আৰু কৃষিভূমিৰে চহকী এক অঞ্চল। গতিকে নিজৰ অৰ্থনৈতিক স্থিৰতাৰ বাবে জাপানী সামৰিক বাহিনীয়ে এই অঞ্চল দখল কৰাটো প্ৰয়োজনীয় বুলি ভাবিছিল।

  2. মুকডেন ঘটনা (Mukden Incident): ১৯৩১ চনৰ ১৮ ছেপ্টেম্বৰত জাপানী সৈন্যই নিজেই মাঞ্চুৰিয়াৰ ৰেলপথত এক সামান্য বিস্ফোৰণ ঘটায় আৰু ইয়াৰ বাবে চীনা চৰকাৰক দায়ী কৰি সমগ্ৰ মাঞ্চুৰিয়াত সামৰিক অভিযান চলায়।

• ইয়াৰ পৰিণতি:

  1. পুতলী চৰকাৰ গঠন: জাপানে মাঞ্চুৰিয়া দখল কৰি তাত 'মাঞ্চুকুঅ'' (Manchukuo) নামৰ এটা কৃত্ৰিম পুতলী ৰাষ্ট্ৰ গঠন কৰে আৰু চীনৰ শেষ সম্ৰাট পু-ইক ইয়াৰ নামমাত্ৰ মুৰব্বী পাতে।

  2. লীগ অব নেশ্বন্ছৰ ব্যৰ্থতা: চীনে এই আক্ৰমণৰ বিৰুদ্ধে লীগ অব নেশ্বন্ছৰ ওচৰত আবেদন জনায়। লীগে 'লিটন কমিচন' গঠন কৰি জাপানৰ কাৰ্য্যক গৰিহণা দিয়ে যদিও জাপানৰ বিৰুদ্ধে কোনো দৃঢ় সামৰিক বা অৰ্থনৈতিক পদক্ষেপ ল’ব নোৱাৰিলে। ফলত জাপানে ১৯৩৩ চনত লীগ অব নেশ্বন্ছ ত্যাগ কৰে আৰু ইয়েই দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰিৱেশ ৰচনা কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: ১৯৩০ৰ দশকত জাপানত সামৰিকবাদৰ উত্থানৰ (Rise of Militarism) কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ১৯৩০ৰ দশকত জাপানৰ অভ্যন্তৰীণ ৰাজনীতি আৰু বৈদেশিক নীতিত এক আমূল পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল, য’ত গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰৰ স্থান উগ্ৰ সামৰিক শক্তিয়ে দখল কৰিছিল। এই সামৰিকবাদৰ উত্থানৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ ব্যৰ্থতা আৰু দুৰ্নীতি: ১৯২০ৰ দশকত জাপানৰ অসামৰিক চৰকাৰসমূহ বিভিন্ন বিত্তীয় কেলেংকাৰী আৰু ডাঙৰ ডাঙৰ উদ্যোগী গোষ্ঠীৰ (Zaibatsu) সৈতে মিতিৰালিত লিপ্ত আছিল। ইয়াৰ ফলত দেশৰ সাধাৰণ জনতা, বিশেষকৈ কৃষক আৰু নিম্ন মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী চৰকাৰৰ ওপৰত অতিষ্ঠ হৈ পৰিছিল।

• বিশ্বজোৰা অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থা: ১৯২৯ চনৰ অৰ্থনৈতিক মহামন্দাৰ ফলত জাপানৰ ৰপ্তানি ব্যৱসায় তীব্ৰভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। নিবনুৱা সমস্যা আৰু খাদ্য সংকটে দেশখন জোকাৰি গৈছিল। এনে পৰিস্থিতিত সামৰিক বাহিনীয়ে প্ৰচাৰ কৰিলে যে ঔপনিবেশিক বিস্তাৰ আৰু সামৰিক অভিযানেই জাপানৰ অৰ্থনৈতিক মুক্তিৰ একমাত্ৰ পথ।

• উগ্ৰ জাতীয়তাবাদ আৰু সামৰিক অপ্ৰতিৰোধ্যতা: জাপানী সমাজত সামৰিক পৰম্পৰা (Bushido)ক বৰ ওখ স্থান দিয়া হৈছিল। সামৰিক বাহিনীৰ ডেকা বিষয়াসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ অনুকৰণ কৰাতকৈ জাপানে নিজৰ সামৰিক শক্তিৰে এছিয়াত একছত্ৰী সম্ৰাট হোৱা উচিত। তেওঁলোকে চৰকাৰৰ অনুমতি নোলোৱাকৈয়ে স্বতন্ত্ৰভাৱে বৈদেশিক আক্ৰমণ (যেনে মাঞ্চুৰিয়া আক্ৰমণ) চলাই যাবলৈ ধৰে আৰু চৰকাৰে তেওঁলোকক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত ব্যৰ্থ হয়।

এইদৰে, চৰকাৰী দুৰ্বলতা আৰু উগ্ৰ সামৰিক মনোভাৱৰ বাবেই ১৯৩০ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে জাপান সম্পূৰ্ণৰূপে এটা সামৰিক একনায়কত্ববাদী ৰাষ্ট্ৰলৈ পৰিণত হৈছিল।