পাঠৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠটিত মানৱ ভূগোলৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা 'সামাজিক ভূগোল'ৰ অৰ্থ, পৰিসৰ আৰু ইয়াৰ অধ্যয়নৰ বিভিন্ন দৃষ্টিভংগী (আচৰণবাদী, কল্যাণকামী আৰু উগ্ৰপন্থী) আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত ভৌতিক ধৰাতলৰ সলনি মানুহৰ সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু আৱেগৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত 'সামাজিক স্থান'ৰ ধাৰণাটো দাঙি ধৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, সমাজৰ সামগ্ৰিক জীৱন ধাৰণৰ মান নিৰ্ধাৰণ কৰা উপাদানসমূহ (বাসস্থান, স্বাস্থ্য, শিক্ষা) আৰু মানৱ উন্নয়ন সূচকৰ (HDI) জোখ-মাখৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বিশেষকৈ, ভাৰতবৰ্ষৰ দৰে এখন বহুত্ববাদী দেশত বৰ্ণ, ধৰ্ম, ভাষা আৰু নৃগোষ্ঠীয়ে কেনেকৈ বৈচিত্ৰ্য গঢ়ি তোলে আৰু সমাজত জাতি (Caste) তথা লিংগৰ (Gender) আধাৰত কেনেকৈ অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ আৰু বৰ্জন প্ৰক্ৰিয়া সক্ৰিয় হয়, তাৰ এক গভীৰ ভৌগোলিক বিশ্লেষণ ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: সামাজিক ভূগোল বুলিলে কি বুজি পোৱা? 

উত্তৰ: সামাজিক ভূগোল হৈছে মানৱ ভূগোলৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা, যিয়ে ভূপৃষ্ঠত সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু স্থানিক (spatial) সংগঠনৰ মাজৰ আন্তঃসম্পৰ্কৰ বিষয়ে বিজ্ঞানসন্মতভাৱে অধ্যয়ন কৰে।

প্ৰশ্ন ২: কোনে সৰ্বপ্ৰথম আনুষ্ঠানিকভাৱে 'Social Geography' শব্দটো প্ৰয়োগ কৰিছিল? 

উত্তৰ: ১৯১০ চনত ফৰাচী ভূগোলবিদ কেমিল ভেলাক্স (Camille Vallaux) এ তেওঁৰ শৈক্ষিক লিখনিত প্ৰথমবাৰৰ বাবে 'Social Geography' শব্দটো আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰয়োগ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: সামাজিক স্থান (Social Space) ধাৰণাটো সমাজবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত কোনে জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল? 

উত্তৰ: ফৰাচী চিন্তাবিদ হেনৰী লেফেভৰে (Henri Lefebvre) তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'The Production of Space' ত সামাজিক স্থানৰ ধাৰণাটো বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰি জনপ্ৰিয় কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: এটা সৰ্বজনীন প্ৰাথমিক সামাজিক গোটৰ (Primary Social Group) উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: পৰিয়াল (Family) হৈছে মানৱ সমাজৰ আটাইতকৈ আদিম তথা সৰ্বজনীন প্ৰাথমিক সামাজিক গোট।

প্ৰশ্ন ৫: সামাজিক কল্যাণ (Social Well-being) ৰ দুটা আটাইতকৈ মৌলিক আৰু অপৰিহাৰ্য সূচক কি কি? 

উত্তৰ: উন্নত স্বাস্থ্যসেৱა (Health) আৰু গুণগত শিক্ষা (Education) হৈছে সামাজিক কল্যাণৰ দুটা আটাইতকৈ মৌলিক সূচক।

প্ৰশ্ন ৬: মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI) ৰ ধাৰণাটো কেতিয়া আৰু কাৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: ১৯৯০ চনত পাকিস্তানী অৰ্থনীতিবিদ মাহবুব-উল-হক আৰু ভাৰতীয় অৰ্থনীতিবিদ অমৰ্ত্য সেনৰ যুটীয়া প্ৰচেষ্টাত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন আঁচনি (UNDP) ৰ অধীনত এই সূচক প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনখন অনুসূচীত চৰকাৰী ভাষাসমূহক স্বীকৃতি দিয়া হৈছে? 

উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ অষ্টম অনুসূচীত (Eighth Schedule) বৰ্তমানলৈকে ২২টা চৰকাৰী ভাষাক আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ৮: সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ (Social Inclusion) বুলিলে কি বুজায়? 

উত্তৰ: সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিক, বিশেষকৈ প্ৰান্তীয় শ্ৰেণীক, সম্পদ, সুযোগ আৰু মৰ্যাদাৰ সম-অধিকাৰ প্ৰদান কৰি মূল সুঁতিৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকেই সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ বোলে।

প্ৰশ্ন ৯: ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্যৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ভাৰতীয় সংবিধানে দেশখনক কি ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ঘোষণা কৰিছে? 

উত্তৰ: ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ (Secular State) হিচাপে ঘোষণা কৰিছে, য’ত ৰাষ্ট্ৰৰ নিজস্ব কোনো চৰকাৰী ধৰ্ম নাই।

প্ৰশ্ন ১০: সামাজিক বৰ্জন (Social Exclusion) ৰ এক ऐतिहासिक আৰু প্ৰণালীবদ্ধ কাৰণ উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: পৰম্পৰাগত সমাজত প্ৰচলিত কঠিন जातिভেদ প্ৰথা (Caste System) হৈছে সামাজিক বৰ্জনৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ কাৰণ।

প্ৰশ্ন ১১: সামাজিক ভূগোলৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত লিংগ (Gender) ৰ সংজ্ঞা কেনেকৈ দিয়া হয়? 

উত্তৰ: 'Gender' হৈছে সমাজৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত এক ধাৰণা, যিয়ে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ কাৰ্যকলাপ, ভূমিকা আৰু সামাজিক মৰ্যাদা নিৰ্ধাৰণ কৰে (ই জৈৱিক 'Sex' তকৈ পৃথক)।

প্ৰশ্ন ১২: নৃগোষ্ঠী বা জনজাতীয়তা (Ethnicity) মানে কি? 

উত্তৰ: নৃগোষ্ঠী হৈছে এটা মানৱ গোট, যিসকলে এক উমৈহতীয়া ঐতিহাসিক অতীত, সংস্কৃতি, ভাষা, সামাজিক পৰম্পৰা আৰু ভৌগোলিক মূলৰ ভিত্তিত নিজৰ সুকীয়া পৰিচয় দাঙি ধৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: সামাজিক ভূগোলত আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগী (Behavioral Approach) ৰ উত্থান কেতিয়া হৈছিল? 

উত্তৰ: ১৯৬০-৭০ ৰ দশকত প্ৰচলিত পৰিমাণাত্মক বিপ্লৱৰ (Quantitative Revolution) যান্ত্ৰিক ধাৰণাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াস্বৰূপে আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগীৰ উত্থান হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: বাসস্থান (Housing) ক কিয় সামাজিক কল্যাণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান ধৰা হয়? 

উত্তৰ: বাসস্থানে মানুহক কেৱল জলবায়ুৰ পৰাই সুৰক্ষা নিদিয়ে, বৰঞ্চ ই মানুহৰ সামাজিক স্থায়িত্ব, পৰিয়াল কেন্দ্ৰিক মৰ্যাদা আৰু মানসিক নিৰাপত্তা নিশ্চিত কৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতবৰ্ষৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ভাষিক পৰিয়াল (Linguistic Family) কোনটো? 

উত্তৰ: ইণ্ডো-আৰ্য ভাষিক পৰিয়াল (Indo-Aryan Linguistic Family), যিটো ভাৰতৰ সিংহভাগ জনসংখ্যাই ব্যৱহাৰ কৰে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: সামাজিক ভূগোলৰ পৰিসৰ (Scope of Social Geography) সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা। 

উত্তৰ: সামাজিক ভূগোলৰ পৰিসৰ অতি বিশাল। ইয়াৰ ভিতৰত মূলতঃ বিভিন্ন সামাজিক গোটৰ স্থানিক বিন্যাস, জনসংখ্যাৰ সামাজিক বৈশিষ্ট্য (যেনে- ধৰ্ম, ভাষা, জাতি), সামাজিক আন্তঃগাঁথনি (স্বাস্থ্য, শিক্ষা), সামাজিক বৈষম্য, শ্ৰেণী সংঘাত আৰু মানুহৰ সামাজিক পৰিৱেশৰ সৈতে থকা স্থানিক সম্পৰ্কৰ বিশ্লেষণ অন্তৰ্ভুক্ত।

প্ৰশ্ন ২: সামাজিক ভূগোলৰ সমসাময়িক বিকাশৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা (Contemporary Trends) উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: বৰ্তমান সময়ত সামাজিক ভূগোলৰ দুটা প্ৰধান ধাৰা হৈছে: 

(ক) নাৰীবাদী ভূগোল (Feminist Geography): যিয়ে স্থান আৰু সমাজৰ সম্পৰ্কক লিংগভিত্তিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিশ্লেষণ কৰে। 

(খ) উত্তৰ-আধুনিকতাবাদ (Post-modernism): যিয়ে সামাজিক বিচিত্ৰতা, স্থানীয় পৰিচয় আৰু প্ৰান্তীয় শ্ৰেণীৰ স্থানিক অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৩: ভৌগোলিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা সামাজিক স্থান (Social Space) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: সামাজিক স্থান কেৱল এটা নিষ্ক্ৰিয় ভৌতিক বা জ্যামিতিক এলেকা নহয়। মানুহৰ সামাজিক আন্তঃক্ৰিয়া, সাংস্কৃতিক মূল্যবোধ, ক্ষমতাৰ সম্পৰ্ক আৰু শ্ৰেণীবিভাজনৰ দ্বাৰা যি অমূৰ্ত অথচ অনুভৱী স্থানিক অভিজ্ঞতা গঢ়ি উঠে, তাকেই সামাজিক স্থান বোলা হয়, যেনে- ধৰ্মীয় উপাসনা স্থল বা জাতিভিত্তিক আৱাসিক এলেকা।

প্ৰশ্ন ৪: প্ৰাথমিক আৰু গৌণ সামাজিক গোটৰ (Primary and Secondary Social Groups) মাজৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা. 

উত্তৰ: 

(ক) প্ৰাথমিক গোটৰ (যেনে: পৰিয়াল) সদস্যসকলৰ মাজত ঘনিষ্ঠ, মুখামুখি আৰু আৱেগিক সম্পৰ্ক থাকে। আনহাতে, গৌণ গোটৰ (যেনে: কৰ্মক্ষেত্ৰ বা ৰাজনৈতিক দল) সম্পৰ্ক আনুষ্ঠানিক আৰু স্বাৰ্থকেন্দ্ৰিক হয়। 

(খ) প্ৰাথমিক গোটৰ আকাৰ সীমিত আৰু স্থায়ী হয়, কিন্তু গৌণ গোটৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক আৰু সাময়িক হ’ব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৫: সামাজিক কল্যাণ (Social Well-being) ধাৰণাটোৱে আচলতে কি প্ৰকাশ কৰে? 

উত্তৰ: সামাজিক কল্যাণে কেৱল এজন ব্যক্তিৰ অৰ্থনৈতিক আয় বা জিডিপি (GDP) বৃদ্ধিক বুজোৱাৰ পৰিৱৰ্তে সমাজখনৰ সামগ্ৰিক জীৱন ধাৰণৰ গুণগত মানদণ্ডক প্ৰকাশ কৰে। ইয়াত মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা যেনে- উপযুক্ত বাসস্থান, পুষ্টিকৰ খাদ্য, পৰিষ্কাৰ খোৱাপানী, স্বাস্থ্য সুৰক্ষা আৰু শিক্ষাৰ সহজলভ্যতাক জুখিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ৬: মানৱ উন্নয়ন জোখ-মাখৰ প্ৰধান তিনিটা মাত্ৰা (Dimensions of Human Development) কি কি? 

উত্তৰ: মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI) প্ৰধানকৈ তিনিটা মূল মাত্ৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গণনা কৰা হয়: 

(ক) দীৰ্ঘ আৰু সুস্থ জীৱন: যাক জন্মৰ সময়ত প্ৰত্যাশিত আয়ুসৰ দ্বাৰা জুখা হয়। 

(খ) জ্ঞানৰ প্ৰাপ্তি: যাক বিদ্যালয়ত কটোৱা গড় বছৰ আৰু প্ৰত্যাশিত শিক্ষাৰ বছৰৰ দ্বাৰা জুখা হয়। 

(গ) মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱন ধাৰণৰ মান: যাক প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ ক্ৰয় ক্ষমতা সমতা (PPP) অনুসৰি মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় (GNI) ৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতবৰ্ষৰ সামাজিক বৈচিত্ৰ্য গঠনত বৰ্ণ (Race) ৰ অৱদান চমুকৈ লিখা। 

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষ হৈছে এক প্ৰব্ৰজনৰ ঐতিহাসিক থলী। নৃতত্ত্ববিদ বি. এছ. গুহৰ মতে, প্ৰাচীন কালৰে পৰা ভাৰতলৈ নিগ্ৰীটো, প্ৰ’ট’-অষ্ট্ৰেলয়ড, মংগোলীয়, দ্ৰাবিড় আৰু নৰ্ডিক আদি বিভিন্ন মানৱ বৰ্ণৰ আগমন ঘটিছিল। এই বৰ্ণসমূহৰ পাৰস্পৰিক সংমিশ্ৰণে ভাৰতীয় সমাজক এক সুকীয়া ভৌতিক আৰু জিনীয় বিচিত্ৰতা প্ৰদান কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৮: ধৰ্মই কেনেকৈ ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক ভূচিত্ৰ (Cultural Landscape) নিৰ্ধাৰণ কৰে? 

উত্তৰ: ধৰ্মই ভাৰতৰ স্থানিক সংগঠনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। হিন্দু ধৰ্মৰ বাৰাণসী বা পুৰী, ইছলাম ধৰ্মৰ আজমেৰ শ্বৰীফ, বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বোধগয়া আদি ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰসমূহে অঞ্চলবিশেষে সুকীয়া স্থাপত্যশৈলী, জনবসতিৰ ধৰণ আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ গঢ়ি তুলি এক সুকীয়া সাংস্কৃতিক ভূচিত্ৰৰ (Cultural Landscape) সৃষ্টি কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৯: সামাজিক বৰ্জন (Social Exclusion) প্ৰক্ৰিয়াটো সমাজত কেনেকৈ সক্ৰিয় হয়? 

উত্তৰ: সামাজিক বৰ্জন হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত সমাজৰ শক্তিশালী গোষ্ঠীসমূহে কোনো এক বিশেষ শ্ৰেণী বা গোটক তেওঁলোকৰ জাতি, লিংগ বা ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ বাবে সমাজৰ মূল সুঁতিৰ সুযোগ-সুবিধা (যেনে- শিক্ষা, সংস্থাপন, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ) ৰ পৰা প্ৰণালীবদ্ধভাৱে আঁতৰাই ৰাখে। ইয়াৰ ফলত সমাজত বৈষম্য আৰু দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ১০: জাতি (Caste) ভিত্তিক বৰ্জনে ভাৰতৰ গ্ৰাম্য বসতিৰ ভূগোলত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়? 

উত্তৰ: ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত জাতিভেদ প্ৰথাই স্পষ্ট বাসস্থানিক পৃথকীকৰণ (Residential Segregation) ৰ সৃষ্টি কৰে। সাধাৰণতে উচ্চ বৰ্ণৰ লোকসকল গাঁৱৰ কেন্দ্ৰীয় আৰু সাৰুৱা অঞ্চলত বসবাস কৰে, আনহাতে অনুসূচিত বা দলিত শ্ৰেণীৰ লোকসকলক গাঁৱৰ প্ৰান্তীয় বা নামনি অংশৰ অনুন্নত স্থানত থকিবলৈ বাধ্য কৰা হয়, যিটো সামাজিক ভূগোলৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যয়নৰ বিষয়।

প্ৰশ্ন ১১: লিংগভিত্তিক বৰ্জনে (Gender Exclusion) মহিলাৰ স্থানিক গতিশীলতাত কেনেকৈ বাধা দিয়ে? 

উত্তৰ: পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থাই সুৰক্ষা আৰু পৰম্পৰাৰ দোহাই দি মহিলাসকলৰ বাবে 'ঘৰুৱา স্থান' (Private Space) আৰু পুৰুষৰ বাবে 'বাহ্যিক স্থান' (Public Space) নিৰ্ধাৰণ কৰে। ইয়াৰ ফলত নিশাৰ ভাগত বা দুৰৱৰ্তী স্থানলৈ মহিলাৰ যাতায়াত, শিক্ষা আৰু সংস্থাপনৰ সুযোগ সীমিত হৈ পৰে, যাক লিংগভিত্তিক স্থানিক বৰ্জন বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১২: নৃগোষ্ঠীয় পৰিচয় (Ethnic Identity) কেতিয়া সামাজিক সংঘাতৰ কাৰণ হৈ পৰে? 

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো resignation বা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত সম্পদৰ অভাৱ হয় আৰু এটা সংখ্যাগৰিষ্ঠ নৃগোষ্ঠীয়ে আন এটা সংখ্যালঘু নৃগোষ্ঠীৰ ভাষা, ভূমি বা অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থক অৱজ্ঞা কৰি আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, তেতিয়া পাৰস্পৰিক অপ্ৰেৰণা আৰু ভয়ৰ পৰা নৃগোষ্ঠীয় সংঘাত (Ethnic Conflict) আৰু বৰ্জনৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: সামাজিক ভূগোল অধ্যয়নত 'কল্যাণকামী দৃষ্টিভংগী' (Welfare Approach) ৰ গুৰুত্ব কি? 

উত্তৰ: ১৯৭০ ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে গা কৰি উঠা কল্যাণকামী দৃষ্টিভংগীৰ মূল গুৰুত্ব আছিল "কাৰ বাবে, কি, ক’ত আৰু কেনেকৈ" (Who gets what, where and how) নিৰ্ধাৰণ কৰা। ই সমাজৰ পিছপৰা শ্ৰেণীৰ মাজত সম্পদৰ ন্যায়সংগত বিতৰণ আৰু সামাজিক অসমতা দূৰীকৰণৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: জাতি (Caste) আৰু শ্ৰেণী (Class) ৰ মাজৰ দুটা প্ৰধান গাঠনিক পাৰ্থক্য দেখুওৱা। 

উত্তৰ: 

(ক) জাতি হৈছে জন্মভিত্তিক আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তন সম্ভৱ নহয় (এক বন্ধ সমাজ ব্যৱস্থা), আনহাতে শ্ৰেণী অৰ্থনৈতিক অৱস্থা আৰু যোগ্যতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু ই পৰিৱৰ্তনশীল (এক মুক্ত সমাজ ব্যৱস্থা)। 

(খ) জাতি ব্যৱস্থা প্ৰধানকৈ ধৰ্মীয় পবিত্ৰতা আৰু অপবিত্ৰতাৰ ধাৰণাৰে পৰিচালিত, কিন্তু শ্ৰেণী ব্যৱস্থা কেৱল বস্তুগত সম্পত্তি আৰু উৎপাদনৰ আহিলাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

প্ৰশ্ন ১৫: শিক্ষাই কেনেকৈ সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তিকৰণৰ (Social Inclusion) এক শক্তিশালী অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে? 

উত্তৰ: শিক্ষাই মানুহৰ চেতনা আৰু জ্ঞানৰ বিকাশ ঘটাই কুসংস্কাৰ তথা বৈষম্যমূলক মনোভাৱ হ্ৰাস কৰে। ই সমাজৰ দৰিদ্ৰ আৰু সুযোগবঞ্চিত শ্ৰেণীক অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতা অৰ্জনৰ বাবে নতুন দক্ষতা প্ৰদান কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে সন্মানেৰে সমাজৰ মূল সুঁতিত নিজৰ স্থান সুনিশ্চিত কৰিব পাৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: সামাজিক ভূগোলৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰি ইয়াৰ অধ্যয়নৰ প্ৰধান দৃষ্টিভংগীসমূহ (Approaches) চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: অৰ্থ: সামাজিক ভূগোল (Social Geography) হৈছে মানৱ ভূগোলৰ এনে এক শাখা য’ত সমাজৰ বিভিন্ন উপাদান, সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইয়াৰ সৈতে স্থান বা পৰিৱেশৰ সম্পৰ্কক স্থানিক প্ৰেক্ষাপটত অধ্যয়ন কৰা হয়। অৰ্থাৎ, সমাজে কেনেকৈ ভৌগোলিক স্থানক প্ৰভাৱিত কৰে আৰু বিপৰীতে ভৌগোলিক অৱস্থানে সমাজত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়, সেয়া ইয়াৰ মূল বিষয়।

সামাজিক ভূগোলৰ অধ্যয়নক পদ্ধতিগতভাৱে আগুৱাই নিবলৈ মূলত তিনিটা প্ৰধান দৃষ্টিভংগী ব্যৱহাৰ কৰা হয়:

১/ আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগী (Behavioral Approach): ১৯৬০-৭০ ৰ দশকত পৰিমাণাত্মক বৈপ্লৱিক যান্ত্ৰিকতাৰ বিৰুদ্ধে এই ধাৰণাৰ সৃষ্টি হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মানুহে তেওঁলোকৰ ভৌগোলিক পাৰিপাৰ্শ্বিকতাক কেনেকৈ প্ৰত্যক্ষ (perceive) কৰে আৰু সেই মানসিক মানচিত্ৰৰ (Mental Map) ভিত্তিত কেনে আচৰণ কৰে, তাৰ অধ্যয়ন কৰা। 

২/ কল্যাণকামী দৃষ্টিভংগী (Welfare Approach): এই দৃষ্টিভংগীৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সমাজৰ সম্পদৰ বৈষম্যহীন বিতৰণ। ই মূলত সমাজত "কাৰ বাবে, কি, ক’ত আৰু কেনেকৈ" (Who gets what, where and how) প্ৰাপ্য হয়, তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু বাসস্থানৰ দৰে মৌলিক অধিকাৰৰ স্থানিক বিশ্লেষণ কৰে। 

৩/ উগ্ৰপন্থী বা আমূল পৰিৱৰ্তনবাদী দৃষ্টিভংগী (Radical Approach): মূলত কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ তত্ত্বৰ আধাৰত গঢ়ি উঠা এই দৃষ্টিভংগীয়ে সমাজৰ পুঁজিবাদী ব্যৱস্থা, শ্ৰেণী শোষণ, দৰিদ্ৰতা আৰু সামাজিক বৰ্জনৰ দৰে সমস্যাসমূহৰ বাবে স্থানিক সামাজিক গাঁথনিক দায়ী কৰে আৰু সমাজৰ আমূল পৰিৱৰ্তনৰ পোষকতা কৰে।

প্ৰশ্ন ২: ভৌগোলিক ধাৰণা অনুসৰি 'সামাজিক স্থান' (Social Space) কি? ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহৰ বিষয়ে এক চমু আভাস দিয়া।

উত্তৰ: ধাৰণা: পৰম্পৰাগত ভূগোলত স্থানক কেৱল এখন জ্যামিতিক বা ভৌতিক ধৰাতল হিচাপে চোৱা হৈছিল। কিন্তু সামাজিক ভূগোলত 'সামাজিক স্থান'ৰ ধাৰণাটোৱে এক সুকীয়া মাত্ৰা লাভ কৰে। ফৰাচী চিন্তাবিদ হেনৰী লেফেভৰে দেখুৱাইছিল যে স্থান কেৱল প্ৰকৃতি প্ৰদত্ত নহয়, ইয়াক সমাজে 'নিৰ্মাণ' কৰে। মানুহৰ সামাজিক সম্পৰ্ক, ক্ষমতা, ধৰ্ম, সাংস্কৃতিক ক্ৰিয়া-কলাপ আৰু মনস্তত্ত্বৰ দ্বাৰা প্ৰতি মুহূৰ্ততে একো একোটা আৱেগিক আৰু অমূৰ্ত স্থানিক পৰিৱেশ গঢ়ি উঠে, তাকেই সামাজিক স্থান বোলা হয়।

সামাজিক স্থানক মূলত তিনিটা প্ৰধান প্ৰকাৰত ভাগ কৰিব পাৰি:

১/ ভৌতিক সামাজিক স্থান (Physical Social Space): ই হৈছে সমাজৰ দ্বাৰা ব্যৱহৃত দৃশ্যমান ভৌতিক ধৰাতল। যেনে— এটা নিৰ্দিষ্ট জাতি বা ধৰ্মৰ লোকসকলে বাস কৰা গাঁৱৰ পাৰা বা চুবুৰীটো, খেলপথাৰ, বা বজাৰ এলেকা। 

২/ অনুভৱী বা মানসিক স্থান (Perceived/Mental Space): এয়া মানুহৰ মন মগজুত থকা স্থানৰ ধাৰণা। একোটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক এলেকাৰ প্ৰতি মানুহৰ মনত থকা সুৰক্ষাৰ ভাৱ, মৰ্যাদা বা ভয়ৰ আৱেগিক অনুভূতিয়েই হৈছে মানসিক স্থান। 

৩/ প্ৰতীকাৰ্থক বা কাল্পনিক স্থান (Imagined/Symbolic Space): কিছুমান স্থান ভৌতিকভাৱে সাধাৰণ হ’লেও ধৰ্মীয় বা ঐতিহাসিক প্ৰতীক হিচাপে সমাজে তাক এক উচ্চ স্থান দিয়ে। যেনে— বাৰাণসী, মক্কা বা যিৰূচালেমৰ দৰে স্থানসমূহ কেৱল মাটিকালি নহয়, ই কোটি কোটি মানুহৰ বাবে এক পবিত্ৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক স্থান।

প্ৰশ্ন ৩: মানৱ উন্নয়ন (Human Development) বুলিলে কি বুজা? মানৱ উন্নয়ন জোখ-মাখৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণা: ১৯৯০ চনত অৰ্থনীতিবিদ মাহবুব-উল-হক আৰু অমৰ্ত্য সেনে মানৱ উন্নয়নৰ এক আধুনিক সংজ্ঞা আগবঢ়ায়। তেওঁলোকৰ মতে, মানৱ উন্নয়ন কেৱল অৰ্থনৈতিক আয় বৃদ্ধি নহয়, বৰঞ্চ ই হৈছে মানুহৰ পচন্দ বা বিকল্পসমূহৰ প্ৰসাৰ ঘটোৱা আৰু মানুহৰ জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰা। অৰ্থাৎ, য’ত মানুহে মৰ্যাদা আৰু স্বতন্ত্ৰতাৰে দীৰ্ঘ জীৱন যাপন কৰিব পাৰে, সিয়েই প্ৰকৃত উন্নয়ন।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন আঁচনি (UNDP) এ মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI) গণনা কৰিবলৈ মূলতঃ তিনিটা অপৰিহাৰ্য উপাদান বা মাত্ৰাক ব্যৱহাৰ কৰে:

১/ স্বাস্থ্য বা দীৰ্ঘায়ুস (Health and Longevity): ই সমাজৰ স্বাস্থ্যসেৱাৰ মানদণ্ড প্ৰকাশ কৰে। ইয়াক জোখা হয় 'জন্মৰ সময়ত প্ৰত্যাশিত আয়ুস' (Life Expectancy at Birth) ৰ সহায়ত। কোনো এখন দেশৰ লোক গড়ে কিমান বছৰ জীয়াই থাকে, তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই নম্বৰ দিয়া হয়। 

২/ শিক্ষা বা জ্ঞানৰ প্ৰাপ্তি (Knowledge/Education): ই সমাজৰ সজাগতা আৰু বৌদ্ধিক বিকাশৰ স্তৰ প্ৰকাশ কৰে। ইয়াক দুটা সূচকেৰে মূল্যায়ন কৰা হয়— (ক) প্ৰাপ্তবয়স্ক লোকসকলে বিদ্যালয়ত কটোৱা গড় বছৰ (Mean Years of Schooling) আৰু (খ) শিশুসকলৰ বাবে প্ৰত্যাশিত শিক্ষাৰ বছৰ (Expected Years of Schooling)। 

৩/ মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱন ধাৰণৰ মান (Standard of Living): এয়া কেৱল টকাৰ অংক নহয়, বৰঞ্চ ক্ৰয় ক্ষমতাৰ সমতা (Purchasing Power Parity - PPP) ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় (GNI per capita)। ইয়াৰ দ্বাৰা বুজা যায় যে মানুহে নিজৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ কিমান সহজে পূৰণ কৰিব পাৰিছে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতবৰ্ষৰ সামাজিক বৈচিত্ৰ্য (Diversity) সুৰক্ষিত আৰু প্ৰসাৰিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ভাষা আৰু ধৰ্মৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষক বিশ্বৰ ভিতৰতে এখন অনন্য "বহুত্ববাদী সমাজ" (Pluralistic Society) বুলি কোৱা হয়। এই বিশাল বৈচিত্ৰ্য গঢ়ি তোলা আৰু ইয়াক একতাৰ ডোলেৰে বান্ধি ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত ভাষা আৰু ধৰ্মৰ অৱদান অপৰিসীম:

ভাষাৰ ভূমিকা: 

১/ ভাষিক মোজাইক (Linguistic Mosaic): ভাৰতত চাৰিটা প্ৰধান ভাষিক পৰিয়াল (ইণ্ডো-আৰ্য, দ্ৰাবিড়, অষ্ট্ৰো-এচিয়াটিক আৰু তিব্বত-বৰ্মী) ৰ উপস্থিতি আছে। এই ভাষিক বিচিত্ৰতাই দেশৰ বিভিন্ন অঞ্চলক এক সুকীয়া সাহিত্যিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয় দিছে। 

২/ সাংবিধানিক সুৰক্ষা: ভাৰতীয় সংবিধানৰ অষ্টম অনুসূচীত ২২টা ভাষাক চৰকাৰী স্বীকৃতি দি চৰকাৰে বহুভাষিকতাক উৎসাহিত কৰিছে, যাৰ ফলত কোনো এটা ভাষাই আন ভাষাৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিব নোৱাৰে আৰু বৈচিত্ৰ্য অটুট থাকে।

ধৰ্মৰ ভূমিকা: 

১/ ধৰ্মীয় সহাৱস্থান: ভাৰত হৈছে বিশ্বৰ চাৰিটা প্ৰধান ধৰ্মৰ (হিন্দু, বৌদ্ধ, জৈন আৰু শিখ) জন্মভূমি। ইয়াৰ উপৰি ইছলাম, খ্ৰীষ্টান আৰু জৰাথ্ৰুষ্ট্ৰীয় ধৰ্মৰ লোকসকলে যুগ যুগ ধৰি ইয়াত সন্মিলিতভাৱে বসবাস কৰি আহিছে। 

২/ সাংস্কৃতিক ভূচিত্ৰৰ নিৰ্মাণ: ধৰ্মীয় বিচিত্ৰতাই ভাৰতৰ স্থাপত্য, উৎসৱ-পাৰ্বন আৰু সমাজ ব্যৱস্থাক চহকী কৰিছে। সংবিধানে ভাৰতক 'ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ' ঘোষণা কৰাৰ ফলত সকলো ধৰ্মৰে সম-বিকাশৰ পথ প্ৰশস্ত হৈছে, যিয়ে বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত একতা (Unity in Diversity) ৰ ধাৰণাটোক বাস্তৱ ৰূপ দিছে।

প্ৰশ্ন ৫: সামাজিক বৰ্জন (Social Exclusion) বুলিলে কি বুজায়? জাতি (Caste) আৰু লিংগৰ (Gender) আধাৰত কেনেকৈ সামাজিক বৰ্জন প্ৰক্ৰিয়া সক্ৰিয় হয়, বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: সংজ্ঞা: সামাজিক বৰ্জন হৈছে এনে এক প্ৰণালীবদ্ধ তথা গাঠনিক প্ৰক্ৰিয়া, য’ত সমাজৰ কিছুমান ব্যক্তিক বা গোটক তেওঁলোকৰ পৰিচয়ৰ ভিত্তিত সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক অধিকাৰ বা সুযোগ-সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত কৰি মূল সুঁতিৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা হয়।

জাতি আৰু লিংগৰ আধাৰত এই বৰ্জন প্ৰক্ৰিয়া সমাজত তলত দিয়া ধৰণে সক্ৰিয় হয়:

১/ জাতি (Caste) ভিত্তিক বৰ্জন:

• স্থানিক পৃথকীকৰণ (Residential Segregation): ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত গ্ৰাম্য সমাজত জাতিভেদ প্ৰথাৰ বাবে দলিত বা অনুসূচিত জাতিৰ লোকসকলক গাঁৱৰ মূল কেন্দ্ৰৰ পৰা আঁতৰত, অনুন্নত প্ৰান্তীয় অঞ্চলত বাস কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয়।

• সম্পদ আৰু সুযোগৰ বৰ্জন: উচ্চ জাতৰ আধিপত্যৰ বাবে বহু সময়ত পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোকসকলক পৱিত্ৰ ধৰ্মীয় স্থানত প্ৰৱেশ, উমৈহতীয়া খোৱাপানীৰ উৎস ব্যৱহাৰ আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ সংস্থাপনৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হয়, যিয়ে সামাজিক বৈষম্য চিৰস্থায়ী কৰে।

২/ লিংগ (Gender) ভিত্তিক বৰ্জন:

• ঘৰুৱা আৰু বাহ্যিক স্থানৰ বিভাজন: পুৰুষতান্ত্ৰিক মানসিকতাই মহিলাৰ বাবে 'ঘৰৰ ভিতৰৰ স্থান' (Private Space) আৰু পুৰুষৰ বাবে 'বাহিৰৰ স্থান' (Public Space) নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়ে। ইয়াৰ ফলত মহিলাৰ স্থানিক গতিশীলতা (Spatial Mobility) সীমিত হৈ পৰে।

• নিৰ্ণায়ক ভূমিকাৰ পৰা বৰ্জন: সম্পদৰ ওপৰত মালিকীস্বত্বৰ অভাৱ, মজুৰিৰ বৈষম্য আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণ বা ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াত মহিলাৰ সীমিত অংশগ্ৰহণৰ বাবে তেওঁলোক সমাজৰ মূল ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুৰ পৰা বৰ্জিত হৈ পৰে।

পাঠৰ সাৰাংশ (Summary):

এই পাঠ্যক্ৰমত মানৱ সমাজৰ সংস্কৃতি আৰু ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ স্থানিক বিতৰণ আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত সংস্কৃতিৰ দুটা প্ৰধান ৰূপ— দৃশ্যমান 'বস্তুগত সংস্কৃতি' (যেনে: ঘৰ-দুৱাৰ, সঁজুলি) আৰু অমূৰ্ত 'অবস্তুগত সংস্কৃতি'ৰ (যেনে: বিশ্বাস, ভাষা) পাৰ্থক্য দাঙি ধৰা হৈছে। পাঠটোৱে সাংস্কৃতিক বিস্তাৰণ, সাংস্কৃতিক ভূ-दृश्य, সাংস্কৃতিক অঞ্চল আৰু প্ৰযুক্তিৰ তুলনাত চিন্তা-ভাৱনা পিছপৰি থকা 'সাংস্কৃতিক পিছপৰা অৱস্থা'ৰ (Cultural Lag) গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহ সামৰি লৈছে। ইয়াৰ উপৰি, সাংস্কৃতিক পৰিস্থিতি বিজ্ঞান আৰু লোক-ভূগোলৰ প্ৰেক্ষাপটত অসমৰ বিশেষ প্ৰসংগ টানি আনি বিহু, চাংঘৰ, ঝুম খেতি আৰু জনজাতীয় ৰীতি-নীতিৰ জৰিয়তে প্ৰকৃতিৰ সৈতে থলুৱা মানুহৰ সাংস্কৃতিক অভিযোজনৰ দিশটো ইয়াত সুন্দৰকৈ বিশ্লেষণ কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: 'সাংস্কৃতিক ভূগোল' (Cultural Geography) শব্দবন্ধটো মূলতঃ কাৰ গৱেষণাৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত? 

উত্তৰ: আমেৰিকান ভূগোলবিদ কাৰ্ল অ’ চৱাৰ (Carl O. Sauer) আৰু তেওঁৰ ‘বাৰ্কলে স্কুল অব্ জিঅ’গ্ৰাফী’ৰ সৈতে সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ ধাৰণাটো গভীৰভাৱে জড়িত।

প্ৰশ্ন ২: বস্তুগত সংস্কৃতিৰ (Material Culture) এটা নিৰ্দিষ্ট উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজনত সাজি উলিওৱা ভৌতিক সামগ্ৰী, যেনে— অসমৰ পৰম্পৰাগত ‘জাপি’ বা কাষ্ঠশিল্প।

প্ৰশ্ন ৩: অবস্তুগত সংস্কৃতি (Non-material Culture) বুলিলে কি বুজায়? 

উত্তৰ: মানৱ সমাজৰ অমূৰ্ত বা চুই চাব নোৱাৰা আধ্যাত্মিক আৰু মানসিক সৃষ্টিসমূহ, যেনে— লোকবিশ্বাস, ভাষা আৰু নৈতিকমূল্যবোধক অবস্তুগত সংস্কৃতি বোলে।

প্ৰশ্ন ৪: ‘সাংস্কৃতিক পিছপৰা অৱস্থা’ বা ‘কালচাৰেল লেগ’ (Cultural Lag) ধাৰণাটো কোনে পোনপ্ৰথমে ডাঙি ধৰিছিল? 

উত্তৰ: সমাজ বিজ্ঞানী উইলিয়াম এফ. ওগবাৰ্ণ (William F. Ogburn)-এ তেওঁৰ 'Social Change' নামৰ গ্ৰন্থখনত এই ধাৰণাটো আগবঢ়াইছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ‘সাংস্কৃতিক ভূ-দৃশ্য’ (Cultural Landscape) শব্দটোৰ সহজ অৰ্থ কি? 

উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ওপৰত মানুহৰ সাংস্কৃতিক ক্ৰিয়াকলাপৰ প্ৰভাৱত যি দৃশ্যমান পৰিৱৰ্তন বা মানৱ-নিৰ্মিত অবয়বৰ সৃষ্টি হয়, সেয়াই সাংস্কৃতিক ভূ-দৃশ্য।

প্ৰশ্ন ৬: সাংস্কৃতিক বিস্তাৰণ (Cultural Diffusion) বুলিলে কি বুজা যায়? 

উত্তৰ: এটা ভৌগোলিক অঞ্চলত উৎপত্তি হোৱা সাংস্কৃতিক উপাদান বা ধাৰণা সময়ৰ সোঁতত আন এটা অঞ্চললৈ বিয়পি পৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক সাংস্কৃতিক বিস্তাৰণ বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: ‘সাংস্কৃতিক অঞ্চল’ (Cultural Region) কিহৰ ভিত্তিত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়? 

উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক এলেকাত বসবাস কৰা লোকসকলৰ মাজত ভাষা, ধৰ্ম, সাজ-পাৰ বা খাদ্যৰ দৰে সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্যৰ সমিলমিল বা একতাৰ ভিত্তিত সাংস্কৃতিক অঞ্চল নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: ‘সাংস্কৃতিক পৰিস্থিতি বিজ্ঞান’ (Cultural Ecology) বিষয়বস্তুটোৱে কিহৰ অধ্যয়ন কৰে? 

উত্তৰ: মানৱ সমাজৰ সংস্কৃতি আৰু তেওঁলোকে বসবাস কৰা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু অভিযোজনৰ অধ্যয়ন কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: লোক-ভূগোল (Folk Geography) কাক বোলে? 

উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ থলুৱা বা পৰম্পৰাগত লোকসংস্কৃতি, লোকসমাজ আৰু তেওঁলোকৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ আন্তঃসম্পৰ্কৰ অধ্যয়নক লোক-ভূগোল বোলে।

প্ৰশ্ন ১০: অসমৰ লোক-সংস্কৃতিৰ আটাইতকৈ প্ৰধান জাতীয় উৎসৱটোৰ নাম কি? 

উত্তৰ: অসমৰ লোক-সংস্কৃতিৰ আটাইতকৈ প্ৰধান জাতীয় উৎসৱটো হৈছে ‘বিহু’ (ব’হাগ বিহু, কাতি বিহু আৰু মাঘ বিহু)।

প্ৰশ্ন ১১: মিচিং জনগোষ্ঠীৰ কৃষিভিত্তিক লোক-উৎসৱ ‘আলি-আয়ে-লৃগাং’ৰ মূল অৰ্থ কি? 

উত্তৰ: ‘আলি’ মানে শস্যৰ বীজ, ‘আয়ে’ মানে ফল আৰু ‘লৃগাং’ মানে সিঁচিবলৈ আৰম্ভ কৰা দিন; অৰ্থাৎ ই হ’ল ফাগুন মাহত ধান খেতিৰ শুভাৰম্ভণিৰ উৎসৱ।

প্ৰশ্ন ১২: বড়ো জনগোষ্ঠীৰ সমাজত প্ৰচলিত এটা প্ৰধান ধৰ্মীয় লোক-উৎসৱৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: বড়ো সমাজৰ এক অন্যতম প্ৰধান ধৰ্মীয় আৰু লোক-উৎসৱ হ’ল ‘খেৰাই পূজা’।

প্ৰশ্ন ১৩: সমসাময়িক সময়ত সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ অধ্যয়নত কোনটো নতুন দিশে বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছে? 

উত্তৰ: গোলকীকৰণ (Globalization) আৰু ডিজিটেল সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱত পৰম্পৰাগত সংস্কৃতিৰ পৰিৱৰ্তন আৰু পৰিচয়ৰ সংকটৰ (Identity Crisis) দিশটোৱে বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।

প্ৰশ্ন ১৪: কাৰ্বি সমাজত প্ৰচলিত মৃতকৰ সদ্গতি কামনা কৰা ব্যতিক্ৰমী লোক-ৰীতি বা উৎসৱটো কি? 

উত্তৰ: কাৰ্বি সমাজৰ পৰম্পৰাগত মৃতকৰ শ্ৰাদ্ধ বা সদ্গতি কামনা কৰা ধৰ্মীয় লোক-উৎসৱটো হ’ল ‘চমংকান’।

প্ৰশ্ন ১৫: লোক-সংস্কৃতিৰ এটা ভৌগোলিক উপাদানৰ নাম উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: লোক-সংগীত বা লোক-প্ৰবাদ, যিবোৰ কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ পৰিৱেশ আৰু জীৱনশৈলীক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ বা অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰখনৰ দুটা মূল বিষয় উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ অত্যন্ত ব্যাপক। ইয়াৰ দুটা মূল বিষয় হ’ল:

• বিভিন্ন মানৱ গোষ্ঠীৰ ভাষা, ধৰ্ম, অৰ্থনৈতিক পদ্ধতি আদিৰ ভৌগোলিক বিতৰণ বিশ্লেষণ কৰা।

• মানুহে নিজৰ সাংস্কৃতিক প্ৰমূল্যৰে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশক কেনেকৈ পৰিৱৰ্তন কৰি সাংস্কৃতিক ভূ-দৃশ্য গঠন কৰে, তাৰ অধ্যয়ন কৰা।

প্ৰশ্ন ২: বস্তুগত আৰু অবস্তুগত সংস্কৃতিৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যটো উদাহৰণসহ বুজাই লিখা। 

উত্তৰ: বস্তুগত সংস্কৃতি দৃশ্যমান আৰু স্পৰ্শ কৰিব পৰা ভৌতিক সামগ্ৰীৰে গঠিত, যেনে— অসমৰ নামঘৰ বা সৰ্থেবাৰীৰ কাঁহ-পিতলৰ শিল্প। আনহাতে, অবস্তুগত সংস্কৃতি হ’ল মানুহৰ চিন্তা, জ্ঞান বা বিশ্বাস, যাক স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰি, যেনে— বিহু গীতৰ সুৰ বা বৰগীতৰ আধ্যাত্মিক দৰ্শন।

প্ৰশ্ন ৩: ‘সাংস্কৃতিক পিছপৰা অৱস্থা’ (Cultural Lag) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: যেতিয়া সমাজ এখনৰ বস্তুগত সংস্কৃতি (যেনে: প্ৰযুক্তি, যন্ত্ৰপাতি) অতি দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়ি যায়, কিন্তু সেই তুলনাত অবস্তুগত সংস্কৃতি (যেনে: নীতিশিক্ষা, আইন, চিন্তা-ভাৱনা) পিছপৰি থাকে আৰু প্ৰযুক্তিৰ সৈতে খোজ মিলাব নোৱাৰে, তেতিয়া সেই মধ্যৱৰ্তী ব্যৱধানটোক ‘সাংস্কৃতিক পিছপৰা অৱস্থা’ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: সাংস্কৃতিক বিস্তাৰণৰ দুটা প্ৰধান প্ৰকাৰ বা পদ্ধতি কি কি? 

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক বিস্তাৰণ প্ৰধানকৈ দুটা পদ্ধতিৰে হয়:

• স্থানান্তৰণ বিস্তাৰণ (Relocation Diffusion): যেতিয়া মানুহে এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ প্ৰব্ৰজন কৰোঁতে নিজৰ সংস্কৃতি লগত লৈ যায় (যেনে: আহোমসকল অসমেদি প্ৰৱেশ কৰোঁতে অনা সংস্কৃতি)।

• সম্প্ৰসাৰণ বিস্তাৰণ (Expansion Diffusion): মানুহৰ স্থান সলনি নোহোৱাকৈয়ে এক কেন্দ্ৰৰ পৰা সংস্কৃতিৰ ধাৰণা চাৰিওফালে বিয়পি পৰা প্ৰক্ৰিয়া।

প্ৰশ্ন ৫: ‘সাংস্কৃতিক ভূ-দৃশ্য’ (Cultural Landscape) কেনেকৈ গঢ়ি উঠে? 

উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট প্ৰাকৃতিক ভূখণ্ডত দীৰ্ঘদিন ধৰি বসবাস কৰা মানৱ গোষ্ঠীয়ে যেতিয়া নিজৰ কাৰিকৰী জ্ঞান, সংস্কৃতি আৰু শ্ৰমেৰে ঘৰ-দুৱাৰ, ধৰ্মীয় উপাসনাৰ স্খল, কৃষিপথাৰ, আলিবাট আদি নিৰ্মাণ কৰে, তেতিয়া প্ৰকৃতিৰ বুকুত মানৱ সংস্কৃতিৰ এক স্পষ্ট সাঁচ বহি যায়। এনেদৰেই সাংস্কৃতিক ভূ-দৃশ্য গঢ়ি উঠে।

প্ৰশ্ন ৬: সাংস্কৃতিক অঞ্চল (Cultural Region) গঠনৰ দুটা অপৰিহাৰ্য কাৰক কি কি? 

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক অঞ্চল গঠনৰ দুটা অপৰিহাৰ্য কাৰক হ’ল:

• ভাষিক সমতা: এক নিৰ্দিষ্ট এলেকাৰ লোকসকলৰ মাজত ভাব-বিনিময়ৰ বাবে ব্যৱহৃত প্ৰধান ভাষা বা উপভাষা।

• ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক ৰীতি-নীতি: সমগ্ৰ অঞ্চলটোত প্ৰচলিত একে ধৰণৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস, উৎসৱ-পাৰ্বন আৰু সামাজিক আচাৰ-ব্যৱহাৰ।

প্ৰশ্ন ৭: সাংস্কৃতিক পৰিস্থিতি বিজ্ঞানত (Cultural Ecology) 'পৰিৱেশিক নিৰ্ধাৰণবাদ' (Environmental Determinism) আৰু 'সম্ভাৱনাবাদ'ৰ (Possibilism) প্ৰাসংগিকতা কি? 

উত্তৰ: পৰিৱেশিক নিৰ্ধাৰণবাদে সংস্কৃতি গঠনত প্ৰকৃতিৰ চৰম নিয়ন্ত্ৰণক স্বীকাৰ কৰে (যেনে— মৰুভূমিত যাযাবৰী জীৱন)। আনহাতে, সম্ভাৱনাবাদে দেখুৱায় যে মানুহে নিজৰ বুদ্ধি আৰু প্ৰযুক্তিৰে প্ৰকৃতিৰ সীমাবদ্ধতা নেওচি নিজৰ সংস্কৃতি গঢ়ি তুলিব পাৰে (যেনে— পাহাৰীয়া অঞ্চলত খোপ কাটি কৰা ঝুম বা ঢাপ খেতি)।

প্ৰশ্ন ৮: লোক-সংস্কৃতি (Folk Culture) আৰু আধুনিক বা জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিৰ (Popular Culture) মাজত থকা দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা। 

উত্তৰ:

• লোক-সংস্কৃতি গ্ৰাম্য, পৰম্পৰাগত আৰু একোটা সৰু, স্বকীয় গোটৰ মাজত সীমাবদ্ধ হৈ থাকে (যেনে— গোৱালপৰীয়া লোকগীত)।

• আনহাতে, জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি হ’ল চহৰীকেন্দ্ৰিক, গোলকীয় আৰু আধুনিক গণমাধ্যমৰ জৰিয়তে দ্ৰুতগতিত বাণিজ্যিকভাৱে সমগ্ৰ বিশ্বতে বিয়পি পৰা সংস্কৃতি (যেনে— পপ মিউজিক)।

প্ৰশ্ন ৯: সমসাময়িক যুগত সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ অধ্যয়নত ‘গোলকীকৰণ’ৰ (Globalization) দুটা প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: গোলকীকৰণৰ দুটা প্ৰধান প্ৰভাৱ হ’ল:

• সমগ্ৰ বিশ্বৰ সাংস্কৃতিক ভিন্নতা হ্ৰাস পাই এক ‘এককেন্দ্ৰিক গোলকীয় সংস্কৃতি’ (Homogenization) গঢ়ি উঠাৰ প্ৰৱণতা দেখা গৈছে।

• থলুৱা লোক-সংস্কৃতি আৰু ভাষাসমূহ বিলুপ্তিৰ মৰ্মান্তিক সংকটৰ মুখত পৰিছে, যাৰ ফলত সাংস্কৃতিক ভূগোলে এইবোৰৰ সংৰক্ষণত বিশেষ গুৰুত্ব দিছে।

প্ৰশ্ন ১০: অসমৰ লোক-সংস্কৃতিত ‘নামঘৰ’ৰ গুৰুত্ব ভৌগোলিক আৰু সামাজিক দিশৰ পৰা বুজাই লিখা। 

উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ‘নামঘৰ’ কেৱল এটা ধৰ্মীয় উপাসনা স্থলীয়েই নহয়, ই হ’ল অসমৰ গাঁওসমূহৰ সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক কেন্দ্ৰবিন্দু। ইয়াৰ মজিয়াতেই ভাওনা, সত্ৰীয়া সংস্কৃতিৰ চৰ্চা হোৱাৰ লগতে গাঁৱৰ বিভিন্ন সামাজিক বিবাদ আৰু উন্নয়নমূলক কাম-কাজৰ গণতান্ত্ৰিক মীমাংসা কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১১: অসমৰ ভৈয়ামৰ জনজাতিসকলৰ ‘ঝুম খেতি’ বা ‘স্থানান্তৰিত কৃষি’ কেনেকৈ সাংস্কৃতিক পৰিস্থিতি বিজ্ঞানৰ এটা সুন্দৰ উদাহৰণ? 

উত্তৰ: পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ ভূ-প্ৰকৃতি আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা সংৰক্ষণৰ প্ৰাকৃতিক চক্ৰৰ সৈতে মিলাই থলুৱা লোকসকলে বনাঞ্চল কাটি, পুৰি কৃষি কাৰ্য কৰে আৰু পুনৰ সেই মাটি চিৰদিনৰ বাবে পৰিত্যাগ নকৰি প্ৰকৃতিক পুনৰুজ্জীৱিত হ’বলৈ সময় দিয়ে। এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো পৰিৱেশৰ সৈতে মানুহৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাংস্কৃতিক অভিযোজনৰে এক উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন।

প্ৰশ্ন ১২: ৰাভা জনগোষ্ঠীৰ সমাজত প্ৰচলিত ‘বাইখু’ উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি কি? 

উত্তৰ: ‘বাইখু’ বা ‘বায়খ’ হ’ল ৰাভাসকলৰ বসন্তকালীন এক প্ৰধান ধৰ্মীয় লোক-উৎসৱ। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল— ভাল ফচল উৎপাদনৰ বাবে ‘বাইখু’ বা সম্পদৰ দেৱীক পূজা অৰ্চনা কৰা, সমাজৰ পৰা অপদেৱতা আঁতৰোৱা আৰু পৰম্পৰাগত নৃত্য-গীতেৰে ধৰিত্ৰী আইক সন্তুষ্ট কৰা।

প্ৰশ্ন ১৩: অসমীয়া লোক-সমাজত প্ৰচলিত ‘তাঁতশাল’ৰ সৈতে জড়িত যিকোনো দুটা লোক-ৰীতি বা বিশ্বাস উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: অসমীয়া লোক-সংস্কৃতিত তাঁতশালখন অত্যন্ত পবিত্ৰ।

• ব’হাগ বিহুৰ পূৰ্বে তাঁতশালৰ পৰা ‘বিহুৱান’ বা গামোচা বৈ উলিওৱাটো এক অপৰিহাৰ্য লোক-পৰম্পৰা।

• সূতা কাটিবলৈ বা কাপোৰ ববৰ বাবে শুভ দিন বা বাৰ চাই তাঁতশালত বহাৰ লোকবিশ্বাস গাঁৱৰ মহিলাসকলৰ মাজত আজিও প্ৰচলিত।

প্ৰশ্ন ১৪: লোক-সংস্কৃতিৰ অধ্যয়নত ‘মৌখিক পৰম্পৰা’ৰ (Oral Tradition) ভূমিকা কি? 

উত্তৰ: লোক-সংস্কৃতিৰ সৰহসংখ্যক উপাদানেই লিখিত ৰূপত নাথাকে। সাধুকথা, ফকৰা-যোজনা, মন্ত্ৰ-তন্ত্ৰ আৰু লোকগীতসমূহ পুৰুষানুক্ৰমে মুখে মুখে এক প্ৰজন্মৰ পৰা আন এক প্ৰজন্মলৈ হস্তান্তৰিত হৈ জীৱন্ত হৈ থাকে। সেয়েহে লোক-সংস্কৃতিৰ ভৌগোলিক ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰাত মৌখিক পৰম্পৰা অপৰিহাৰ্য।

প্ৰশ্ন ১৫: অসমৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মাজত থকা ‘পানীয় সংস্কৃতি’ৰ (Traditional Brews) ভৌগোলিক আৰু সামাজিক তাৎপৰ্য কি? 

উত্তৰ: অসমৰ বিভিন্ন জনজাতি, যেনে— আহোমৰ ‘সাজ’, বড়োৰ ‘জৌ’, মিচিঙৰ ‘আপং’ বা কাৰ্বিসকলৰ ‘হৰলং’ আদি কেৱল নিচাযুক্ত পানী নহয়; ই তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় পূজা-পাৰ্বন, অতিথি আপ্যায়ন আৰু সামাজিক মেল-মিটিংৰ এক পবিত্ৰ আৰু অপৰিহাৰ্য অংগ, যি জলবায়ু আৰু থলুৱা শস্য উৎপাদনৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ জড়িত।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰি ইয়াৰ পৰিসৰ বা অধ্যয়নৰ পৰিসীমা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা। 

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক ভূগোল হ’ল মানৱ ভূগোলৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা, য’ত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন স্থানৰ মানৱ সমাজ, তেওঁলোকৰ সংস্কৃতি আৰু ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ স্থানিক বিতৰণ অধ্যয়ন কৰা হয়। সৰল অৰ্থত, সংস্কৃতিয়ে কেনেকৈ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ আকৃতিক সলনি কৰে আৰু স্থানভেদে সংস্কৃতিৰ কিয় তাৰতম্য ঘটে, সেই বিষয়ে এই শাখাত আলোচনা কৰা হয়।

সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ অত্যন্ত ব্যাপক আৰু ইয়াক প্ৰধানকৈ তলৰ দিশসমূহৰ আধাৰত বুজিব পাৰি:

• মানৱ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক: মানুহে নিজৰ সাংস্কৃতিক কাৰিকৰী জ্ঞানেৰে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ সৈতে কেনেকৈ অভিযোজন কৰে আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিজৰ সাঁচ বহুৱায়, ইয়াৰ পৰিসৰৰ মূল ভেটি।

• সাংস্কৃতিক উপাদানৰ স্থানিক বিশ্লেষণ: পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত প্ৰচলিত ভাষা, ধৰ্ম, সামাজিক ৰীতি-নীতি, খাদ্যৰ অভ্যাস আৰু সাজ-পাৰৰ ভৌগোলিক বিতৰণ আৰু ইয়াৰ কাৰণসমূহ ইয়াত খৰচি মাৰি অধ্যয়ন কৰা হয়।

• সাংস্কৃতিক ভূ-দৃশ্যৰ ধাৰণা: প্ৰকৃতিৰ বুকুত মানৱ সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱত গঢ়ি উঠা ঘৰ-দুৱাৰ, ধৰ্মীয় স্থান, কৃষি পদ্ধতি আদিৰ ক্ৰমবিকাশৰ অধ্যয়ন ইয়াৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

• সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন আৰু বিস্তাৰণ: সময়ৰ সোঁতত এটা সংস্কৃতি কেনেকৈ এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ বিয়পি পৰে (Diffusion) আৰু গোলকীকৰণৰ ফলত থলুৱা সংস্কৃতিত কি প্ৰভাৱ পৰে, সেই সমগ্ৰ বিষয়টোৱে ইয়াৰ অধ্যয়নৰ পৰিসৰক গতিশীল কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ২: বস্তুগত সংস্কৃতি (Material Culture) আৰু অবস্তুগত সংস্কৃতিৰ (Non-material Culture) মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ যথোপযুক্ত উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা। 

উত্তৰ: মানৱ সমাজৰ ক্ৰিয়াকলাপ আৰু জীৱনশৈলীৰ সামগ্ৰিক প্ৰতিফলনেই হ’ল সংস্কৃতি। সমাজবিজ্ঞানী আৰু ভূগোলবিদসকলে সংস্কৃতিক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে— বস্তুগত সংস্কৃতি আৰু অবস্তুগত সংস্কৃতি। এই দুয়োৰে মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ দৃষ্টিৰে এই দুয়োটা উপাদান এটা মুদ্ৰাৰ ইপিঠি-সিপিঠিৰ দৰে। কিয়নো মানুহৰ মনত থকা অবস্তুগত ভাৱ বা জ্ঞানৰ (Non-material) আধাৰতে বস্তুগত সম্পদ বা সামগ্ৰীসমূহ (Material) গঢ়ি তোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: সাংস্কৃতিক পিছপৰা অৱস্থা বা ‘কালচাৰেল লেগ’ (Cultural Lag) বুলিলে কি বুজা? ই সমাজত কেনেধৰণৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে আলোচনা কৰা। 

উত্তৰ: ‘সাংস্কৃতিক পিছপৰা অৱস্থা’ বা ‘কালচাৰেল লেগ’ (Cultural Lag) হ’ল সাংস্কৃতিক ভূগোল আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা, যাৰ পোনপ্ৰথম প্ৰৱক্তা আছিল আমেৰিকান সমাজবিজ্ঞানী উইলিয়াম এফ. ওগবাৰ্ণ (William F. Ogburn)। যেতিয়া কোনো এখন সমাজত সংস্কৃতিৰ এটা অংশ আনটো অংশৰ তুলনাত অধিক দ্ৰুতগতিৰে অগ্ৰসৰ হয়, তেতিয়া দুয়োটা ভাগৰ মাজত যি এক ব্যৱধান বা অসঙ্গতিৰ সৃষ্টি হয়, তাকেই সাংস্কৃতিক পিছপৰা অৱস্থা বোলে।

সাধাৰণতে, সমাজ এখনৰ বস্তুগত সংস্কৃতি (যেনে: নতুন প্ৰযুক্তি, আধুনিক যন্ত্ৰপাতি, ইণ্টাৰনেট আদি) অতি ক্ষিপ্ৰতাৰে আগবাঢ়ি যায়। কিন্তু সেই তুলনাত সমাজৰ অবস্তুগত সংস্কৃতি (যেনে: মানুহৰ পুৰণি চিন্তাধাৰা, সামাজিক মূল্যবোধ, বিশ্বাস, আইন-কানুন আদি) বহু পিছপৰি থাকে। প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে মানুহৰ মনস্তত্বই যেতিয়া খোজ মিলাব নোৱাৰে, তেতিয়া এই ‘লেগ’ বা ব্যৱধানটো দৃশ্যমান হয়।

সমাজত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আৰু সমস্যাসমূহ:

• সামাজিক অপৰাধ বৃদ্ধি: উদাহৰণস্বৰূপে, স্মাৰ্টফোন আৰু ইণ্টাৰনেট প্ৰযুক্তি (বস্তুগত) গাঁৱে-ভূঞে দ্ৰুতগতিত বিয়পি পৰিল, কিন্তু ইয়াৰ সঠিক আৰু নৈতিক ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে সমাজত সজাগতা বা মানসিকতা (অবস্তুগত) গঢ়ি নুঠিল। ফলস্বৰূপে ছচিয়েল মিডিয়াৰ জৰিয়তে চাইবাৰ অপৰাধ, ভুৱা বাতৰি আৰু অন্ধবিশ্বাসজনিত হিংসা বৃদ্ধি পায়।

• প্ৰজন্মৰ ব্যৱধান (Generation Gap): নতুন প্ৰযুক্তি আঁকোৱালি লোৱা নৱপ্ৰজন্ম আৰু পুৰণি চিন্তা ধৰি ৰখা জ্যেষ্ঠ প্ৰজন্মৰ মাজত মানসিক সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়।

• পৰিৱেশিক সমস্যা: ঔদ্যোগিক প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে প্ৰকৃতিৰ শোষণ দ্ৰুত হ’ল, কিন্তু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় নৈতিক দায়িত্ববোধ পিছপৰি থকাৰ বাবে প্ৰদূষণ আৰু গোলকীয় উষ্ণতাৰ দৰে ভয়াবহ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে।

প্ৰশ্ন ৪: সাংস্কৃতিক বিস্তাৰণ (Cultural Diffusion) কি? ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ বা পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক উৎসস্থল বা কেন্দ্ৰত (Cultural Hearth) উৎপত্তি হোৱা কোনো সাংস্কৃতিক উপাদান, ধাৰণা, উদ্ভাৱন বা শৈলী সময়ৰ সোঁতত বিভিন্ন মাধ্যমৰ জৰিয়তে চাৰিওফালে বা আন ভৌগোলিক অঞ্চললৈ বিয়পি পৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক সাংস্কৃতিক বিস্তাৰণ (Cultural Diffusion) বোলে। ইয়াৰ ফলতেই বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান সম্ভৱ হৈ উঠে।

ভৌগোলিক দিশৰ পৰা সাংস্কৃতিক বিস্তাৰণক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়:

১/ স্থানান্তৰণ বিস্তাৰণ (Relocation Diffusion):

যেতিয়া কোনো এটা মানৱ গোষ্ঠী বা ব্যক্তিয়ে নিজৰ আদি বাসস্থান এৰি আন এখন নতুন ঠাইলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে আৰু তেওঁলোকৰ লগত নিজৰ সংস্কৃতি, ভাষা, ধৰ্ম আদি কঢ়িয়াই লৈ যায়, তাক স্থানান্তৰণ বিস্তাৰণ বোলে।

• উদাহৰণ: ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ প্ৰথমভাগত পাটকাই পৰ্বত পাৰ হৈ আহোমসকল যেতিয়া ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত প্ৰৱেশ কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁলোকে নিজৰ থলুৱা ধৰ্মীয় ৰীতি, কৃষি পদ্ধতি আৰু ভাষা এই অঞ্চললৈ কঢ়িয়াই আনিছিল।

২/ সম্প্ৰসাৰণ বিস্তাৰণ (Expansion Diffusion):

এই প্ৰক্ৰিয়াত মানুহে নিজে স্থান সলনি নকৰাকৈয়ে কোনো এক কেন্দ্ৰৰ পৰা সাংস্কৃতিক ধাৰণাসমূহ ক্ৰমান্বয়ে চাৰিওফালে বিয়পি পৰে। ইয়াৰ আকৌ তিনিটা উপ-প্ৰকাৰ আছে:

• সংক্ৰামক বিস্তাৰণ (Contagious Diffusion): মহামাৰীৰ দৰে পোনপটীয়া সংস্পৰ্শৰ জৰিয়তে এজনৰ পৰা আন এজনলৈ বিয়পি পৰা সংস্কৃতি। যেনে— কোনো এক স্থানীয় লোক-নৃত্য বা ফেছন ওচৰ-চুবুৰীয়া অঞ্চললৈ বিয়পি পৰা।

• শ্ৰেণীবদ্ধ বা স্তৰভিত্তিক বিস্তাৰণ (Hierarchical Diffusion): যেতিয়া কোনো ধাৰণা প্ৰথমতে কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি, ডাঙৰ চহৰ বা ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে তলৰ স্তৰৰ সৰু চহৰ বা গাঁৱলৈ বিয়পে। যেনে— আধুনিক ম’বাইল এপ বা মেট্ৰ’ চহৰৰ ফেছন ট্ৰেণ্ডসমূহ পিছলৈ গ্ৰাম্য অঞ্চললৈ বিয়পি পৰা।

• উদ্দীপক বিস্তাৰণ (Stimulus Diffusion): য’ত মূল সাংস্কৃতিক ধাৰণাটো সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰা নহয়, কিন্তু তাৰ মূল ভাৱটো লৈ স্থানীয় পৰিৱেশৰ উপযোগী কৰি নতুন ৰূপ দিয়া হয়। যেনে— ভাৰতত বিদেশী ফাষ্ট ফুড কোম্পানীসমূহে ইয়াৰ পৰম্পৰাগত আমিষ বাৰ্গাৰৰ সলনি ভাৰতীয় গ্ৰাহকৰ বাবে 'আলু টিক্কি' বা নিৰামিষ বাৰ্গাৰ প্ৰস্তুত কৰা।

প্ৰশ্ন ৫: সাংস্কৃতিক পৰিস্থিতি বিজ্ঞান (Cultural Ecology) বুলিলে কি বুজা? অসমৰ থলুৱা লোক-সংস্কৃতি আৰু ৰীতি-নীতিৰ আধাৰত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা বিচাৰ কৰা। 

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক পৰিস্থিতি বিজ্ঞান (Cultural Ecology) হ’ল সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ এনে এক অধ্যয়ন য’ত মানৱ সমাজৰ সংস্কৃতি আৰু তেওঁলোকে বসবাস কৰা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু অভিযোজনৰ প্ৰক্ৰিয়াটো পৰীক্ষা কৰা হয়। ই দেখুৱায় যে কেনেকৈ এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক পৰিৱেশে (জলবায়ু, ভূ-প্ৰকৃতি, মাটি) মানুহৰ জীৱনশৈলী আৰু সংস্কৃতি গঢ়াত সহায় কৰে আৰু মানুহেও পৰিৱেশক কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰে।

অসমৰ লোক-সংস্কৃতি আৰু ৰীতি-নীতিৰ প্ৰেক্ষাপটত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা:

অসমৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতি (নদী উপত্যকা আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চল) আৰু ইয়াৰ চিৰসেউজ জলবায়ুৰ সৈতে ইয়াৰ থলুৱা লোক-সংস্কৃতি ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত, যাৰ উত্তম উদাহৰণ সাংস্কৃতিক পৰিস্থিতি বিজ্ঞানত পোৱা যায়:

• বিহু উৎসৱ আৰু কৃষি চক্ৰ: অসমৰ জাতীয় উৎসৱ ‘বিহু’ সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতি আৰু কৃষি জলবায়ুৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। বহাগ বিহু বসন্তৰ আগমন আৰু খেতিৰ প্ৰস্তুতিৰ সময়ত, কাতি বিহু ধাননি পথাৰৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আৰু মাঘ বিহু শস্য চপোৱাৰ উলাহত উদযাপিত হয়। এই উৎসৱসমূহ প্ৰকৃতিৰ ঋতু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে মানুহৰ সাংস্কৃতিক অভিযোজনৰ অনন্য নিদৰ্শন।

• পাহাৰীয়া জনজাতিৰ ঝুম খেতি: অসমৰ কাৰ্বি বা ডিমাছাসকলৰ পৰম্পৰাগত ঝুম কৃষি পদ্ধতি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্যৰ সৈতে জড়িত। পাহাৰৰ ঢালত বনাঞ্চল কাটি পুৰি সাৰ তৈয়াৰ কৰা আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা কমিলে পুনৰ প্ৰকৃতিক নিজে গঢ় লৈ উঠিবলৈ সময় দি আন ঠাললৈ যোৱা কাৰ্যই প্ৰকৃতিৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সাংস্কৃতিক বুজাপৰাকে সূচায়।

• তাঁতশাল আৰু মেখেলা-চাদৰ: অসমৰ সেমেকা ক্ৰান্তীয় জলবায়ু আৰু নদী কাষৰীয়া পৰিৱেশে এড়ী, মুগা আদি পলু পোহাৰ বাবে উপযুক্ত পৰিৱেশ প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই অসমীয়া সমাজত কাপোৰ বোৱা থলুৱা প্ৰযুক্তি আৰু বস্ত্ৰ সংস্কৃতি গঢ়ি উঠিছে।

• বাসগৃহ নিৰ্মাণ শৈলী (Chang Ghar): মিচিং বা অন্যান্য বানপীড়িত অঞ্চলৰ জনগোষ্ঠীসমূহে নদীৰ বানপানীৰ পৰা বাচিবলৈ বাঁহ-কাঠেৰে ওখকৈ ‘চাং ঘৰ’ সাজি লয়। এয়া প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ বিৰুদ্ধে মানুহৰ সাংস্কৃতিক আৰু কাৰিকৰী অভিযোজনৰ উৎকৃষ্ট প্ৰমাণ।

পাঠ্যসূচীৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই গোটটোৱে ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপটত ৰাষ্ট্ৰৰ ৰাজনৈতিক গতিশীলতা অধ্যয়ন কৰে। ইয়াত ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ ক্ৰমবৰ্ধমান পৰিসৰ আৰু সাম্প্ৰতিক ধাৰা বিশ্লেষণ কৰাৰ লগতে ‘ৰাজ্য’, ‘জাতি’ আৰু ‘জাতি-ৰাজ্য’ৰ ভৌগোলিক ধাৰণাসমূহৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা হৈছে। সীমান্ত আৰু সীমাৰেখাৰ বৈশিষ্ট্য আৰু ‘বাফাৰ জ’ন’ৰ কৌশলগত গুৰুত্ব ইয়াত আলোচনা কৰা হৈছে। ভূ-ৰাজনীতিৰ অন্তৰ্গত মেকিণ্ডাৰৰ ‘হাৰ্টলেণ্ড’ আৰু স্পাইকমেনৰ ‘ৰিমলেণ্ড’ তত্ত্বই গোলকীয় শক্তি নিয়ন্ত্ৰণৰ কৌশলগত দিশবোৰ দেখুৱাই দিয়ে। ইয়াৰোপৰি, উপনিৱেশবাদ আৰু অৰ্থনৈতিক ঋণৰ জালযুক্ত নব্য-উপনিৱেশবাদৰ কু-প্ৰভাৱৰ লগতে ভৌগোলিক সীমা অস্পষ্টতাৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা ভাৰত-পাকিস্তান, ভাৰত-চীন আৰু ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইনৰ সাম্প্ৰতিক ভূ-ৰাজনৈতিক সংঘাতসমূহ ইয়াত থুলমূল we আলোচনা কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ অধ্যয়নত 'কাৰ্য্যকৰী দৃষ্টিভংগী' (Functional Approach)ৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰ: এখন ৰাষ্ট্ৰই এটা অংগ বা ব্যৱস্থা হিচাপে কেনেকৈ আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিকভাৱে কাৰ্য্য সম্পাদন কৰে, সেই প্ৰক্ৰিয়াটো ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপটত বিশ্লেষণ কৰাই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।

২. 'জাতি-ৰাজ্য' (Nation-State) ধাৰণাটোৰ মূল আধাৰ কি?

উত্তৰ: এটা সুনিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ ভিতৰত বাস কৰা এক সমজাতীয় সাংস্কৃতিক, ভাষিক বা ঐতিহাসিকভাৱে একত্ৰিত গোটৰ ৰাজনৈতিক সাৰ্বভৌমত্বই হৈছে জাতি-ৰাজ্যৰ মূল আধাৰ।

৩. আধুনিক ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ ভেটি স্থাপন কৰা জাৰ্মান ভৌগোলিকগৰাকী কোন আছিল?

উত্তৰ: ফ্ৰেডৰিক ৰাটজেল (Friedrich Ratzel)।

৪. 'লেবেন্সৰাম' (Lebensraum) শব্দটোৱে ভৌগোলিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা কি সূচায়?

উত্তৰ: ইয়াৰ দ্বাৰা কোনো এটা জীৱ বা সমাজৰ সৰ্বাঙ্গীন বিকাশ আৰু অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় 'ভৌগোলিক বাসস্থান বা স্থান' (Living Space)ক বুজোৱা হয়।

৫. ভূ-ৰাজনীতি বা 'জিজ'পলিটিক্স' (Geopolitics) শব্দটো পোনপ্ৰথমে কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: চুইডিছ ৰাজনীতি বিজ্ঞানী ৰুডলফ ক জেলেন (Rudolf Kjellén)।

৬. মেকিণ্ডাৰৰ হাৰ্টলেণ্ড তত্ত্বত 'বিশ্ব-দ্বীপ' (World-Island) বুলিলে কোনখন ভূখণ্ডক বুজোৱা হৈছিল?

উত্তৰ: এছিয়া, ইউৰোপ আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশক একেলগে 'বিশ্ব-দ্বীপ' বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল।

৭. নিকোলাছ জন স্পাইকমেনে আগবঢ়োৱা গোলকীয় কৌশলগত অঞ্চলটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: ৰিমলেণ্ড (Rimland)।

৮. বাফাৰ জ'ন (Buffer Zone) বা মধ্যৱৰ্তী অঞ্চলৰ এটা প্ৰধান ভূ-ৰাজনৈতিক কাৰ্য্য কি?

উত্তৰ: দুখন বৃহৎ আৰু পৰস্পৰ প্ৰতিদ্বন্দী শক্তিৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ সামৰিক বা ৰাজনৈতিক সংঘাত প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ এক ভৌগোলিক ব্যৱধানৰ সৃষ্টি কৰা।

৯. ভাৰত আৰু চীনৰ মাজৰ পূব খণ্ডৰ সীমাৰেখাডাল কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: মেকমোহন ৰেখা (McMahon Line)।

১০. ১৯৪৭ চনত ব্ৰিটিছ ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত টনা সীমান্ত ৰেখাডালৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: ৰেডক্লিফ ৰেখা (Radcliffe Line)।

১১. নব্য-উপনিৱেশবাদ (Neo-colonialism)ৰ মূল আহিলা বা কৌশলটো কি?

উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ সামৰিক শাসন অবিহনে কেৱল অৰ্থনৈতিক, বাণিজ্যিক আৰু বিত্তীয় চাপৰ জৰিয়তে কোনো উন্নয়নশীল দেশৰ সাৰ্বভৌমত্বক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

১২. ৰাষ্ট্ৰ বা ৰাজ্যৰ চাৰিটা মূল ভৌগোলিক উপদানৰ ভিতৰত আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য উপাদানটো কি?

উত্তৰ: এক সুনিৰ্দিষ্ট আৰু সাৰ্বভৌম ভূখণ্ড (Definite Territory)।

১৩. 'সীমান্ত' (Frontier) আৰু 'সীমাৰেখা' (Boundary)ৰ ভিতৰত কোনটো ধাৰণা প্ৰকৃতিগতভাৱে গতিশীল আৰু বহল অঞ্চলভিত্তিক?

উত্তৰ: সীমান্ত (Frontier)।

১৪. ২০২২ চনৰ পৰা চলি থকা ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইন সংঘাতৰ এটা প্ৰধান কৌশলগত কাৰণ কি?

উত্তৰ: ইউক্ৰেইনৰ নাটো (NATO) সামৰিক মিত্ৰজোঁটত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ প্ৰয়াস আৰু ইয়াৰ ফলত ৰাছিয়াৰ পশ্চিম সীমান্তত সৃষ্টি হোৱা সুৰক্ষাজনিত উদ্বেগ।

১৫. ৰাষ্ট্ৰক এটা জীৱন্ত অংগ বা কোষৰ সৈতে তুলনা কৰা মতবাদটোক কি বোলা হয়?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰৰ জৈৱিক ধাৰণা (Organic Theory of State)।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ সাম্প্ৰতিক ধাৰা বা নতুন প্ৰৱণতাসমূহৰ দুটা দিশ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: (ক) গোলকীয়কৰণৰ প্ৰেক্ষাপটত ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্বৰ পৰিৱৰ্তন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে সৃষ্টি কৰা নতুন ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ অধ্যয়ন।

(খ) সম্পদৰ ৰাজনীতি, সামুদ্ৰিক সুৰক্ষা আৰু মহাকাশ ভিত্তিক ভূ-ৰাজনীতিৰ ওপৰত ক্ৰমবৰ্ধমান গুৰুত্ব।

২. ৰাজ্য (State) আৰু জাতি (Nation)ৰ মাজৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: (ক) ৰাজ্য এখনৰ বাবে সাৰ্বভৌমত্ব আৰু এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক পৰিসীমা থকাটো বাধ্যতামূলক, কিন্তু জাতি এটাৰ বাবে ভৌগোলিক অৱস্থান বা ৰাজনৈতিক ক্ষমতা বাধ্যতামূলক নহয়।

(খ) ৰাজ্য হৈছে এক আইনগত আৰু প্ৰশাসনিক গাথঁনি, আনহাতে জাতি হৈছে মানুহৰ মনৰ ভিতৰত থকা এক সাংস্কৃতিক আৰু মনস্তাত্বিক একতাৰ ভাৱ।

৩. সীমাৰেখা (Boundary)ৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: (ক) সীমাৰেখা হৈছে এখন আইনী দলিল বা চুক্তিৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত এক সুনিৰ্দিষ্ট ৰেখা, ইয়াৰ কোনো প্ৰস্থ বা বহল ভৌগোলিক অঞ্চল নাথাকে।

(খ) ই সদায় মানৱ-নিৰ্মিত আৰু ই দুখন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ কাৰ্য্যক্ষেত্ৰ বা সাৰ্বভৌমত্বৰ শেষ সীমা সূচায়।

৪. বাফাৰ জ'ন (Buffer zone) ৰ এটা ঐতিহাসিক উদাহৰণসহ ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজাই লিখা।

উত্তৰ: বাফাৰ জ'নে দুখন বৃহৎ শক্তিৰ মাজত এক নিৰপেক্ষ অঞ্চলৰ সৃষ্টি কৰি যুদ্ধৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, বিংশ শতিকাৰ প্ৰথমভাগত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰত আৰু ছাৰ্জিষ্ট ৰাছিয়া বা চীন সাম্ৰাজ্যৰ মাজত 'তিব্বত' দেশে এক শক্তিশালী ঐতিহাসিক বাফাৰ জ'নৰ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

৫. মেকিণ্ডাৰৰ হাৰ্টলেণ্ড তত্ত্বৰ মূল মন্তব্য বা বিখ্যাত সূত্ৰটো উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: মেকিণ্ডাৰৰ বিখ্যাত ভূ-ৰাজনৈতিক সূত্ৰটো আছিল—

• "যিয়ে পূব ইউৰোপ শাসন কৰিব, তেৱেঁই হাৰ্টলেণ্ড নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব;"

• "যিয়ে হাৰ্টলেণ্ড নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব, তেৱেঁই বিশ্ব-দ্বীপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব;"

• "যিয়ে বিশ্ব-দ্বীপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব, তেৱেঁই সমগ্ৰ পৃথিৱী নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব।"

৬. স্পাইকমেনৰ ৰিমলেণ্ড (Rimland) ধাৰণাটো মেকিণ্ডাৰৰ তত্ত্বৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক?

উত্তৰ: মেকিণ্ডাৰে ইউৰেছিয়াৰ অভ্যন্তৰীণ অভেদ্য অংশক (হাৰ্টলেণ্ড) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী অংশ বুলি গণ্য কৰিছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে, স্পাইকমেনে যুক্তি দিছিল যে হাৰ্টলেণ্ডৰ চাৰিওফালে থকা উপকূলীয় আৰু অৰ্ধ-বৃত্তাকাৰ প্ৰান্তীয় অঞ্চলটো (ৰিমলেণ্ড) হে গোলকীয় শক্তি নিয়ন্ত্ৰণৰ আচল চাবিকাঠী।

৭. উপনিৱেশবাদ (Colonialism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: যেতিয়া এখন শক্তিশালী দেশ বা ৰাষ্ট্ৰই নিজৰ সীমাৰ বাহিৰৰ অন্য এক দুৰ্বল দেশ বা অঞ্চল সামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক শক্তিৰে অধিকাৰ কৰে আৰু সেই অঞ্চলৰ অৰ্থনীতি, সমাজ আৰু সম্পদসমূহ নিজৰ ৰাষ্ট্ৰীয় লাভৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে, তাক উপনিৱেশবাদ বোলা হয়।

৮. নব্য-উপনিৱেশবাদে উন্নয়নশীল দেশসমূহক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?

উত্তৰ: নব্য-উপনিৱেশবাদত কোনো প্ৰত্যক্ষ বিদেশী সামৰিক শাসন নাথাকে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে উন্নত ৰাষ্ট্ৰ বা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ঋণৰ জাল, বৈষম্যমূলক বাণিজ্যিক নীতি আৰু বহুজাতিক কোম্পানীৰ মাধ্যমেৰে উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ সম্পদ পৰোক্ষভাৱে লুণ্ঠন কৰে আৰু তেওঁলোকৰ নীতি নিৰ্ধাৰণত হস্তক্ষেপ কৰে।

৯. ভাৰত আৰু চীনৰ মাজৰ সীমা বিবাদৰ দুটা প্ৰধান ভৌগোলিক কাৰণ কি কি?

উত্তৰ: (ক) ব্ৰিটিছ যুগত নিৰ্ধাৰিত সীমান্তৰ অস্পষ্টতা আৰু মেকমোহন ৰেখাক চীনে আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি নিদিয়া।

(খ) লাডাখৰ 'আকছাই চীন' অঞ্চল আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ বৃহৎ ভূখণ্ডৰ ওপৰত চীনে কৰা ঐতিহাসিক তথা অবৈধ আঞ্চলিক দাবী।

১০. ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ সংঘাতৰ ক্ষেত্ৰত 'সিন্ধু জল চুক্তি' (Indus Waters Treaty)ৰ ভৌগোলিক গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: সিন্ধু নদী আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহ ভাৰতৰ মাজেৰে বৈ পাকিস্তানলৈ গৈছে, যিখন পাকিস্তানৰ কৃষি আৰু অৰ্থনীতিৰ প্ৰাণস্বৰূপ। এই নদীসমূহৰ পানীৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বান্ধ নিৰ্মাণক লৈ দুয়োখন দেশৰ মাজত এক স্থায়ী ভৌগোলিক আৰু কৌশলগত উত্তেজনা বিৰাজ কৰে।

১১. ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইন সংঘাতত 'কৃষ্ণ সাগৰ' (Black Sea)ৰ ভূ-ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: কৃষ্ণ সাগৰ হৈছে ৰাছিয়াৰ বাবে গোটেই বছৰটো বৰফমুক্ত হৈ থকা একমাত্ৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যিক আৰু সামৰিক পথ। ইউক্ৰেইনৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুৱালে কৃষ্ণ সাগৰত ৰাছিয়াৰ সামুদ্ৰিক আধিপত্য তথা ক্ৰিমিয়া উপদ্বীপৰ নিৰাপত্তা পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে বিপন্ন হৈ পৰিব।

১২. সীমাৰেখাৰ জেনেটিক বা উৎপত্তিভিত্তিক শ্ৰেণীবিভাজনৰ দুটা ভাগ কি কি?

উত্তৰ: (ক) পূৰ্বৱৰ্তী সীমাৰেখা (Antecedent Boundary): কোনো অঞ্চলত জনবসতি বা সাংস্কৃতিক দৃশ্যপট গঢ়ি উঠাৰ আগতেই যি সীমাৰেখা প্ৰাকৃতিক উপাদানৰ ভিত্তিত টনা হয়।

(খ) পৰৱৰ্তী সীমাৰেখা (Subsequent Boundary): কোনো অঞ্চলত সাংস্কৃতিক গোট বা ভাষা-ধৰ্মৰ বিস্তাৰ হোৱাৰ পিছত সেই ভিন্নতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা সীমাৰেখা।

১৩. ৰাজনৈতিক ভূগোল অধ্যয়নৰ 'আঞ্চলিক পদ্ধতি' (Regional Approach) মানে কি?

উত্তৰ: এই পদ্ধতিত সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক একো একোটা সুকীয়া ৰাজনৈতিক অঞ্চল বা ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ভাগ কৰি লোৱা হয়। তাৰ পিছত সেই নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলটোৰ আভ্যন্তৰীণ ভৌগোলিক উপাদান, সম্পদৰ বিতৰণ, জনসংখ্যা আৰু ইয়াৰ ৰাজনৈতিক স্থিৰতাৰ সম্পৰ্ক বিশদভাৱে পৰ্যালোচনা কৰা হয়।

১৪. হিটলাৰৰ শাসনকালত 'লেবেন্সৰাম' (Lebensraum) ধাৰণাটো কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: জাৰ্মান ভৌগোলিক ফ্ৰেডৰিক ৰাটজেলে আগবঢ়োৱা এই বৈজ্ঞানিক ধাৰণাটোক নাজী হিটলাৰে নিজৰ উগ্ৰ সাম্ৰাজ্যবাদী নীতিৰ সপক্ষে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। জাৰ্মান জাতিৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে আৰু তেওঁলোকৰ সুৰক্ষিত ভৱিষ্যতৰ বাবে পূব ইউৰোপৰ আন দেশসমূহ অধিকাৰ কৰি ভৌগোলিক স্থান সম্প্ৰসাৰণ কৰাটো অনিবাৰ্য বুলি হিটলাৰে ইয়াৰ জৰিয়তে যুক্তি দৰ্শাইছিল।

১৫. এখন ৰাষ্ট্ৰৰ শক্তি নিৰূপণত ইয়াৰ 'ভৌগোলিক অৱস্থান' (Geographical Location) ই কিদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ ভৌগোলিক অৱস্থানেই নিৰ্ধাৰণ কৰে যে দেশখনে সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ কিমান সুবিধা পাব (যেনে— দ্বীপ ৰাষ্ট্ৰ বা ভূ-বেষ্টিত ৰাষ্ট্ৰ)। ইয়াৰ উপৰি ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ শক্তি আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি দেশখনৰ প্ৰতিৰক্ষা নীতি আৰু বৈদেশিক সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

১. ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ সংজ্ঞা দিয়া। ইয়াৰ পৰিসৰ (Scope) আৰু সাম্প্ৰতিক ধাৰা চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ৰাজনৈতিক ভূগোল হৈছে মানৱ ভূগোলৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা, যিয়ে গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰতিষ্ঠান আৰু মানুহৰ ৰাজনৈতিক আচৰণৰ সৈতে ভৌগোলিক পৰিৱেশ তথা স্থানৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে অধ্যয়ন কৰে।

পৰিসৰ (Scope): ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক। পৰম্পৰাগতভাৱে ইয়াৰ পৰিসৰে ৰাষ্ট্ৰ বা ৰাজ্যৰ উৎপত্তি, বিকাশ, ভৌগোলিক গঠন, অৱস্থান আৰু ইয়াৰ উপাদানসমূহ সাঙুৰি লয়। ইয়াৰ উপৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমান্ত আৰু সীমাৰেখাৰ নিৰ্ধাৰণ, বাফাৰ জ'ন বা মধ্যৱৰ্তী অঞ্চলৰ ভূমিকা, আৰু সম্পদৰ ভৌগোলিক বিতৰণে ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তিত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়, সেই সকলোবোৰ ইয়াৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

সাম্প্ৰতিক ধাৰা (Recent Trends): বিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালৰ পৰা একবিংশ শতিকাৰ সাম্প্ৰতিক সময়ত ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ অধ্যয়নত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন আহিছে। বৰ্তমান ই কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসীমাৰ মাজতে আৱদ্ধ হৈ থকা নাই। ইয়াৰ সাম্প্ৰতিক প্ৰৱণতাসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য দিশবোৰ হৈছে:

• গোলকীয়কৰণ আৰু সাৰ্বভৌমত্ব: গোলকীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰসাৰৰ ফলত পৰম্পৰাগত ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্বৰ কেনে পৰিৱৰ্তন ঘটিছে, তাৰ বিশ্লেষণ।

• পৰিৱেশীয় ভূ-ৰাজনীতি: জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে সৃষ্টি কৰা সম্পদৰ নাটনি (যেনে— পানী আৰু উৰ্বৰ ভূমিৰ সংকট) আৰু ইয়াৰ ফলত উদ্ভৱ হ'ব পৰা নতুন আঞ্চলিক সংঘাতৰ অধ্যয়ন।

• সামুদ্ৰিক আৰু মহাকাশ ভিত্তিক ৰাজনীতি: সাগৰীয় একচেটিয়া অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (EEZ) ৰ সুৰক্ষা আৰু মহাকাশীয় প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰৰ নতুন প্ৰতিযোগিতা।

২. সীমান্ত (Frontiers) আৰু সীমাৰেখা (Boundaries)ৰ ধাৰণাটো বিশ্লেষণ কৰি ইহঁতৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: ৰাজনৈতিক ভূগোলত 'সীমান্ত' আৰু 'সীমাৰেখা' শব্দ দুটাক বহল অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰথম অৱস্থাত এই দুয়োটাকে একে বুলি ভবা হৈছিল যদিও ভৌগোলিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা ইহঁতৰ মাজত গুণগত আৰু প্ৰকৃতিগত পাৰ্থক্য আছে।

• সীমান্ত (Frontier): সীমান্ত হৈছে এক বিস্তৃত ভৌগোলিক অঞ্চল বা এক প্ৰকাৰৰ অন্তৱৰ্তীকালীন এলেকা (Transition Zone), যি দুখন পৃথক ৰাষ্ট্ৰ বা সাংস্কৃতিক গোটক পৃথক কৰে। ই স্বাভাৱিকতে এক প্ৰাকৃতিক বা সাংস্কৃতিক অঞ্চল, যাৰ কোনো সুনিৰ্দিষ্ট বা তিলমানো আইনী আঁচ নাই।

• সীমাৰেখা (Boundary): সীমাৰেখা হৈছে এখন চুক্তি বা আইনী দলিলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মানুহে মেপত অংকন কৰা এক সুনিৰ্দিষ্ট ৰেখা, যিয়ে দুখন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ কাৰ্য্যক্ষেত্ৰৰ শেষ প্ৰান্তক সূচায়। ইয়াৰ কোনো প্ৰস্থ নাথাকে, ই কেৱল এটা গাণিতিক ৰেখা।

ইহঁতৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত দাঙি ধৰা হ’ল:

৩. হেলফ'ৰ্ড জন মেকিণ্ডাৰৰ 'হাৰ্টলেণ্ড তত্ত্ব' (Heartland Theory) ৰ এক ভৌগোলিক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ ভৌগোলিক ছাৰ হেলফ'ৰ্ড জন মেকিণ্ডাৰে ১৯০৪ চনত "The Geographical Pivot of History" শীৰ্ষক গৱেষণা পত্ৰৰ জৰিয়তে গোলকীয় কৌশলগত ৰাজনীতিৰ আধাৰত 'পিভট এৰিয়া' বা 'হাৰ্টলেণ্ড' তত্ত্বটো আগবঢ়াইছিল। তেওঁ সমগ্ৰ ইউৰেছিয়া (ইউৰোপ আৰু এছিয়া) ভূখণ্ডক বিশ্বৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী সামৰিক আৰু অৰ্থনৈতিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গণ্য কৰিছিল।

তত্ত্বটোৰ মূল সাৰাংশ:

মেকিণ্ডাৰৰ মতে, ইউৰেছিয়াৰ অভ্যন্তৰত অৱস্থিত বিশাল সমভূমি আৰু নদী উপত্যকাৰ অঞ্চলটোক (যিটো উত্তৰে হিমবাহ, পূবে আৰু দক্ষিণে দুৰ্গম পৰ্বতমালাই আগুৰি ৰাখিছে) সামুদ্ৰিক শক্তিৰ দ্বাৰা কেতিয়াও আক্ৰমণ কৰিব নোৱাৰি। এই অভেদ্য অঞ্চলটোকে তেওঁ পিছলৈ 'হাৰ্টলেণ্ড' (Heartland) বুলি নামাকৰণ কৰে। তেওঁৰ মতে, স্থলীয় শক্তিৰ উন্নয়নে (যেনে— ৰেলপথৰ সম্প্ৰসাৰণ) সামুদ্ৰিক আধিপত্যক প্ৰত্যাহ্বান জনাব পাৰে।

ভৌগোলিক মূল্যায়ন আৰু সমালোচনা:

মেকিণ্ডাৰৰ এই তত্ত্বটোৱে প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ইউৰোপৰ সামৰিক ৰণনীতিত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। বিশেষকৈ পূব ইউৰোপৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰাৰ যি প্ৰতিযোগিতা চলিছিল, সি মেকিণ্ডাৰৰ সূত্ৰকে প্ৰমাণ কৰিছিল।

তথাপিও, সাম্প্ৰতিক গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত এই তত্ত্বটোৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা দেখা যায়:

• বায়ু আৰু মহাকাশ শক্তিৰ অৱহেলা: মেকিণ্ডাৰে কেৱল স্থলপথ আৰু জলপথৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। কিন্তু আধুনিক যুদ্ধক্ষেত্ৰত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ মিছাইল, বিমান বাহিনী আৰু উপগ্ৰহ প্ৰযুক্তিয়ে হাৰ্টলেণ্ডৰ "অভেদ্য সুৰক্ষা"ৰ ধাৰণাটোক অৰ্থহীন কৰি তুলিলে।

• প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অত্যধিক মূল্যায়ন: তেওঁ হাৰ্টলেণ্ডৰ ভৌগোলিক অৱস্থানক যিমান গুৰুত্ব দিছিল, সেই তুলনাত আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু অৰ্থনৈতিক শক্তিৰ কেন্দ্ৰসমূহ (যেনে— উত্তৰ আমেৰিকা বা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল) ক কিছু পৰিমাণে অৱহেলা কৰিছিল।

৪. উপনিৱেশবাদ (Colonialism) আৰু নব্য-উপনিৱেশবাদ (Neo-colonialism)ৰ মাজৰ ধাৰণাগত পাৰ্থক্য উপযুক্ত উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: উপনিৱেশবাদ আৰু নব্য-উপনিৱেশবাদ হৈছে এখন শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰই আন এখন তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰাৰ দুটা ভিন্ন ঐতিহাসিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া।

উপনিৱেশবাদ (Colonialism):

এই ব্যৱস্থাত এখন শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰই আন এখন দেশৰ ভূখণ্ড প্ৰত্যক্ষ সামৰিক শক্তিৰে অধিকাৰ কৰে, তাত নিজৰ প্ৰশাসনিক শাসন ব্যৱস্থা জাপি দিয়ে আৰু সেই দেশখনৰ সাৰ্বভৌমত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে কাঢ়ি লয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰা আৰু নিজৰ দেশৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বাবে বজাৰ দখল কৰা।

• উদাহৰণ: ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যই ভাৰতবৰ্ষৰ ওপৰত চলোৱা প্ৰায় দুশ বছৰীয়া প্ৰত্যক্ষ শাসন আছিল উপনিৱেশবাদৰ এক ধ্ৰুপদী উদাহৰণ।

নব্য-উপনিৱেশবাদ (Neo-colonialism):

দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত যেতিয়া পুৰণি উপনিৱেশসমূহ স্বাধীন হ’ল, তেতিয়া আধিপত্য বিস্তাৰৰ এক নতুন আৰু সূক্ষ্ম কৌশলে জন্ম ল’লে, যাক ফৰাচী দাৰ্শনিক তথা ঘানাৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি কুৱামে নক্ৰুমাই 'নব্য-উপনিৱেশবাদ' বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াত কোনো প্ৰত্যক্ষ সামৰিক আক্ৰমণ বা ৰাজনৈতিক শাসন নাথাকে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে উন্নত দেশ বা বহুজাতিক কোম্পানীসমূহে অৰ্থনৈতিক ঋণ, বিত্তীয় চাপ (যেনে— আই.এম.এফ বা বিশ্ব বেংকৰ চৰ্তসমূহ) আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱৰ জৰিয়তে স্বাধীন দেশসমূহৰ অৰ্থনীতি আৰু সম্পদ পৰোক্ষভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

• উদাহৰণ: বৰ্তমান সময়ত চীন দেশে বিভিন্ন আফ্ৰিকীয় আৰু এছীয় ৰাষ্ট্ৰক (যেনে— শ্ৰীলংকা বা পাকিস্তান) আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ নামত যি বৃহৎ পৰিমাণৰ ঋণ প্ৰদান কৰিছে (Debt-trap diplomacy) আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ বন্দৰ বা কৌশলগত স্থানসমূহ নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনিছে, তাক নব্য-উপনিৱেশবাদৰ এক আধুনিক ৰূপ বুলিব পাৰি।

৫. ভূগোল আৰু সংঘাতৰ প্ৰেক্ষাপটত ভাৰত-চীন সীমান্ত বিবাদৰ মূল ভৌগোলিক কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ভাৰত আৰু চীন— এই দুয়োখন এছীয় মহাশক্তিৰ মাজত থকা সুদীৰ্ঘ সীমান্ত অঞ্চলটো ভৌগোলিক আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা অত্যন্ত স্পৰ্শকাতৰ। এই সীমান্ত বিবাদক মূলতঃ তিনিটা ভৌগোলিক খণ্ডত ভাগ কৰি আলোচনা কৰিব পাৰি:

১. পশ্চিম খণ্ড (Western Sector - লাডাখ অঞ্চল):

এই খণ্ডত থকা 'আকছাই চীন' (Aksai Chin) নামৰ মালভূমি অঞ্চলটোক লৈ দুয়োখন দেশৰ মাজত মূল বিবাদ। ১৯৫২ চনৰ আশে-পাশে চীনে ভাৰতক নজনোৱাকৈয়ে আকছাই চীনৰ মাজেৰে তিব্বত আৰু ছিঞ্জিয়াং প্ৰদেশক সংযোগ কৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সামৰিক ঘাইপথ নিৰ্মাণ কৰিছিল। ভৌগোলিকভাৱে এই অঞ্চলটো অত্যন্ত দুৰ্গম হ’লেও সামৰিক আৰু কৌশলগতভাৱে চীনৰ বাবে ই অতি অপৰিহাৰ্য, যিটো ভাৰতে নিজৰ ভূখণ্ড বুলি দাবী কৰে।

২. মধ্য খণ্ড (Middle Sector - হিমাচল আৰু উত্তৰাখণ্ড):

এই খণ্ডত বিবাদ তুলনামূলকভাৱে কম। কিন্তু ইয়াত থকা কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ পাহাৰীয়া গিৰিপথ (Passes) আৰু জলবিভাজিকা (Water-divide)ৰ সঠিক সীমা নিৰ্ধাৰণক লৈ সময়ে সময়ে দুই পক্ষৰ মাজত মতভেদ দেখা যায়।

৩. পূব খণ্ড (Eastern Sector - অৰুণাচল প্ৰদেশ):

পূব খণ্ডৰ বিবাদৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে ১৯১৪ চনৰ চিমলা চুক্তিত ব্ৰিটিছ ভাৰত আৰু তিব্বতৰ প্ৰতিনিধিৰ মাজত নিৰ্ধাৰণ কৰা 'মেকমোহন ৰেখা' (McMahon Line)। চীনে এই ৰেখাডালক ঐতিহাসিকভাৱে অবৈধ বুলি গণ্য কৰে আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশক 'দক্ষিণ তিব্বত' (South Tibet) বুলি দাবী কৰি আহিছে। অৰুণাচলৰ টাৱাং (Tawang) অঞ্চলৰ তিব্বতী বৌদ্ধ ধৰ্মীয় সাংস্কৃতিক সংযোগ আৰু ইয়াৰ কৌশলগত ভৌগোলিক উচ্চতাই চীনক সদায় আকৰ্ষিত কৰে।

উপসংহাৰ:

ভৌগোলিক তথ্য অনুসৰি, দুই দেশৰ মাজত কোনো সুনিৰ্দিষ্ট আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে মানি লোৱা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰেখা নাই। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল এক অস্থায়ী 'প্ৰকৃত নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখা' (Line of Actual Control - LAC) হে আছে। হিমালয়ৰ এই দুৰ্গম আৰু ঠাণ্ডা মৰুভূমি সদৃশ পৰিৱেশত স্থলীয় সীমান্তৰ অস্পষ্টতাই হৈছে ভাৰত-চীন সংঘাতৰ মূল ভৌগোলিক কাৰণ।