অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: খনিজ পদাৰ্থ (Mineral) মানে কি?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা, নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক গঠন আৰু স্ফাটিকীয় গাঁথনি থকা অজৈৱিক কঠিন পদাৰ্থই হৈছে খনিজ পদাৰ্থ।
প্ৰশ্ন ২: শিলা (Rock) কিহেৰে গঠিত?
উত্তৰ: এক বা একাধিক খনিজ পদাৰ্থৰ প্ৰাকৃতিক একত্ৰীকৰণ বা সংমিশ্ৰণৰ দ্বাৰা শিলা গঠিত হয়।
প্ৰশ্ন ৩: মোহৰ কঠিনতা মাপকাঠি (Mohs Hardness Scale) অনুসৰি আটাইতকৈ কঠিন খনিজবিধ কি?
উত্তৰ: মোহৰ মাপকাঠি অনুসৰি আটাইতকৈ কঠিন খনিজবিধ হৈছে হীৰা (Diamond)।
প্ৰশ্ন ৪: পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকত আটাইতকৈ বেছিকৈ পোৱা খনিজ শ্ৰেণীটো কি?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকত আটাইতকৈ বেছিকৈ পোৱা খনিজ শ্ৰেণীটো হৈছে চিলিকেট খনিজ (Silicate minerals)।
প্ৰশ্ন ৫: আগ্নেয় শিলা (Igneous Rock) কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: ভূ-গৰ্ভৰ গলিত মেগমা বা পেঁক (Magma) অথবা পৃষ্ঠতলৰ লাভা (Lava) চেঁচা হৈ গোট মৰাৰ ফলত আগ্নেয় শিলা সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ৬: প্রাথমিক শিলা (Primary Rock) বুলি কিয় আগ্নেয় শিলাক কোৱা হয়?
উত্তৰ: পৃথিৱীত প্ৰথমতে আগ্নেয় শিলাৰেই সৃষ্টি হৈছিল আৰু বাকী শিলাসমূহ ইয়াৰ পৰাই কোনো নহয় কোনো ৰূপত সৃষ্টি হয় বাবে ইয়াক প্ৰাথমিক শিলা বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৭: গেডীয় শিলাৰ (Sedimentary Rock) প্রধান বৈশিষ্ট্য এটা লিখা।
উত্তৰ: গেডীয় শিলাই তৰপ বা স্তৰ (Stratification) গঠন কৰে আৰু ইয়াত প্ৰায়ে জীৱাশ্ম (Fossils) পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৮: ৰূপান্তৰিত শিলা (Metamorphic Rock) সৃষ্টিৰ মূল কাৰক দুটা কি কি?
উত্তৰ: অত্যধিক তাপ (Temperature) আৰু চাপ (Pressure)।
প্ৰশ্ন ৯: এটা অন্তৰ্বহী আগ্নেয় শিলাৰ (Intrusive Igneous Rock) উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: গ্ৰেনাইট (Granite)।
প্ৰশ্ন ১০: চূণশিল (Limestone) ৰূপান্তৰিত হৈ কি শিলাই ৰূপ লয়?
উত্তৰ: মাৰ্বল শিল (Marble)।
প্ৰশ্ন ১১: খনিজৰ ছাঁট বা স্ফাটিকৰ ৰং (Streak) মানে কি?
উত্তৰ: অপৰিষ্কাৰ চীনামাটিৰ প্লেটত (Streak plate) খনিজ ঘঁহিলে ওলোৱা পাউডাৰখিনিৰ ৰঙকে খনিজৰ ছাঁট (Streak) বোলে।
প্ৰশ্ন ১২: ক্লীভেজ (Cleavage) বুলিলে খনিজৰ কি ধৰ্ম বুজায়?
উত্তৰ: কোনো খনিজ পদাৰ্থক আঘাত কৰিলে ইয়াৰ দুৰ্বল ৰাসায়নিক বন্ধন থকা সমতল দিশত সমভাৱে ভাঙি যোৱাৰ প্ৰৱণতাকে ক্লীভেজ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: পলসুৱা শিলা বা গেডীয় শিলাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: বালিশিল (Sandstone) বা বোকাশিল (Shale)।
প্ৰশ্ন ১৪: কোনো এক খনিজৰ আপেক্ষিক গুৰুত্ব (Specific Gravity) কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
উত্তৰ: খনিজটোত থকা পৰমাণুৰ ভৰ আৰু পাৰমাণৱিক গাঁথনিৰ ঘনতাক্ৰমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: বেছাল্ট (Basalt) কি প্ৰকাৰৰ শিলা?
উত্তৰ: বেছাল্ট হৈছে এবিধ বহিবহী আগ্নেয় শিলা (Extrusive or Volcanic Igneous Rock)।
২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: খনিজ পদাৰ্থ আৰু শিলাৰ মাজৰ মূল প্ৰভেদসমূহ লিখা।
উত্তৰ: খনিজ পদাৰ্থ হৈছে নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক সূত্ৰ আৰু স্ফাটিকীয় গঠন থকা একক অজৈৱিক পদাৰ্থ (যেনে- কোৱাৰ্টজ, ফেল্ডস্পাৰ)। আনহাতে, শিলা হৈছে এনে একাধিক খনিজ পদাৰ্থৰ সংমিশ্ৰণ বা গোট (যেনে- গ্ৰেনাইট, যি কোৱাৰ্টজ, ফেল্ডস্পাৰ আৰু অভ্ৰৰে গঠিত)। খনিজৰ গুণাগুণ সুনিৰ্দিষ্ট, কিন্তু শিলাৰ ৰাসায়নিক গঠন মিশ্ৰিত হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২: খনিজৰ স্ফাটিক ৰূপ (Crystal Habit/System) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: খনিজ পদাৰ্থ সৃষ্টি হোৱাৰ সময়ত ইয়াৰ অণু-পৰমাণুসমূহ এক নিৰ্দিষ্ট আৰু সুষম জ্যামিতিক বিন্যাসত সজ্জিত হয়। এই অভ্যন্তৰীণ পাৰমাণৱিক গঠনৰ বাবে খনিজটোৱে যি বাহ্যিক জ্যামিতিক ৰূপ (যেনে- ঘনকীয়, ষড়ভুজীয় বা প্ৰিজমীয়) প্ৰকাশ কৰে, তাকে খনিজৰ স্ফাটিক ৰূপ বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: মোহৰ কঠিনতা মাপকাঠি (Mohs Scale of Hardness) কি?
উত্তৰ: খনিজৰ আঁচোৰ খোৱাৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বা কঠিনতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ১ ৰ পৰা ১০ লৈকে এটা আপেক্ষিক মাপকাঠি হৈছে মোহৰ মানদণ্ড। ইয়াত আটাইতকৈ কোমল খনিজ 'টেল্ক'ক (Talc) ১ নম্বৰ আৰু আটাইতকৈ কঠিন খনিজ 'হীৰা'ক (Diamond) ১০ নম্বৰ মান দিয়া হৈছে।
প্ৰশ্ন ৪: ধাত্তৱিক খনিজ আৰু অধাত্তৱিক খনিজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: ধাত্তৱিক খনিজৰ পৰা ধাতু নিষ্কাশন কৰিব পাৰি, ইহঁত বিদ্যুৎ আৰু তাপৰ সুপৰিবাহী আৰু চকচকীয়া হয় (যেনে- হেমাটাইট, চালক’পাইৰাইট)। অধাত্তৱিক খনিজৰ পৰা ধাতু পোৱা নাযায়, ইহঁত প্ৰায়ে তাপ আৰু বিদ্যুৎ অপৰিবাহী হয় (যেনে- জিপচাম, কেলচাইটা)।
প্ৰশ্ন ৫: আগ্নেয় শিলাক কেনেকৈ অন্তৰ্বহী আৰু বহিবহী শিলাত ভাগ কৰা হয়?
উত্তৰ: ভূ-গৰ্ভৰ গভীৰতাত মেগমা লাহে লাহে চেঁচা হৈ ডাঙৰ স্ফাটিক গঠন কৰিলে তাক অন্তৰ্বহী আগ্নেয় শিলা (যেনে- গ্ৰেনাইট) বোলে। আনহাতে, আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণৰ ফলত লাভা ভূ-পৃষ্ঠলৈ ওলাই আহি দ্ৰুতভাৱে চেঁচা হৈ সৰু স্ফাটিক গঠন কৰিলে তাক বহিবহী আগ্নেয় শিলা (যেনে- বেছাল্ট) বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: গেডীয় শিলা (Sedimentary Rock) কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: পূৰ্বৰ শিলাসমূহ বিচূৰণীভৱন (Weathering) আৰু খয়ীভৱনৰ ফলত ভাঙি সৰু কণিকালৈ ৰূপান্তৰিত হয়। নদী, বতাহ আদি কাৰকে এই কণিকাবোৰ কঢ়িয়াই নি কোনো অৱবাহিকাত স্তৰে স্তৰে জমা কৰে। সময়ৰ লগে লগে এই গেডসমূহ চাপ আৰু জমা বন্ধন (Cementation) প্ৰক্ৰিয়াৰে কঠিন হৈ গেডীয় শিলা গঠিত হয়।
প্ৰশ্ন ৭: যান্ত্ৰিকভাৱে গঠিত গেডীয় শিলা মানে কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: পুৰণি শিলাখণ্ড বতাহ, পানী বা বৰফৰ দ্বাৰা ভৌতিকভাৱে ভাঙি সৰু সৰু টুকুৰাত পৰিণত হয়। এই কণিকাবোৰ অন্য ঠাইত জমা হৈ কঠিন ৰূপ ল’লে তাক যান্ত্ৰিকভাৱে গঠিত গেডীয় শিলা বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে- বালিশিল (Sandstone) আৰু বোকাশিল (Shale)।
প্ৰশ্ন ৮: ৰূপান্তৰিত শিলা (Metamorphic Rock) কি আৰু ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰকাৰ দুটা কি?
উত্তৰ: অত্যধিক তাপ, চাপ আৰু ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াৰ ফলত মূল শিলাৰ (আগ্নেয় বা গেডীয়) গঠন আৰু গুণাগুণ সলনি হৈ সৃষ্টি হোৱা শিলাই হৈছে ৰূপান্তৰিত শিলা। ইয়াৰ মূল দুটা প্ৰকাৰ হৈছে- ফ’লিয়েটেড (Foliated, স্তৰযুক্ত যেন দেখা) আৰু নন-ফ’লিয়েটেড (Non-foliated, স্তৰহীন)।
প্ৰশ্ন ৯: আঞ্চলিক ৰূপান্তৰণ (Regional Metamorphic Processes) মানে কি?
উত্তৰ: যেতিয়া মহাদেশীয় পাতৰ ঘৰ্ষণ বা ভূ-কাৰ্বনিক লৰচৰৰ বাবে বিশাল এলেকা জুৰি অত্যধিক আঞ্চলিক চাপ আৰু তাপৰ প্ৰভাৱ পৰে, তেতিয়া বহুল পৰিসৰত শিলাৰ ৰূপান্তৰ ঘটে। এই প্ৰক্ৰিয়াক আঞ্চলিক ৰূপান্তৰণ বোলা হয়। ইয়াৰ ফলত শ্লেট, ফিলাইট আদি সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ১০: স্পর্শ ৰূপান্তৰণ (Contact Metamorphic Processes) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ভূ-গৰ্ভৰ অতি উত্তপ্ত মেগমা যেতিয়া ওচৰ-পাজৰৰ শিলাস্তৰৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে, তেতিয়া মেগমাৰ তীব্ৰ তাপৰ বাবে ওচৰৰ শিলাখণ্ডসমূহ স্থানীয়ভাৱে ৰূপান্তৰিত হয়। ইয়াক স্পৰ্শ ৰূপান্তৰণ বোলে। যেনে- চূণশিল স্পৰ্শ ৰূপান্তৰণৰ দ্বাৰা মাৰ্বললৈ পৰিৱৰ্তিত হয়।
প্ৰশ্ন ১১: খনিজৰ 'চকচকীয়া ধৰ্ম' বা 'দ্যুতি' (Lustre) মানে কি?
উত্তৰ: খনিজ পদাৰ্থৰ পৃষ্ঠভাগত পোহৰ পৰিলে পোহৰটো কিদৰে প্ৰতিফলিত হয়, তাকে খনিজৰ দ্যুতি বা Lustre বোলে। খনিজৰ গঠন অনুসৰি ই ধাতৱীয় (Metallic, যেনে- পাইৰাইট) বা অধাতৱীয় (Non-metallic, যেনে- কাঁচৰ দৰে বা ৰেচমৰ দৰে চকচকীয়া) হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১২: ফেংলোমাৰেট (Conglomerate) আৰু ব্ৰেকচিয়া (Breccia) শিলাৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: এই দুয়োটাই যান্ত্ৰিক গেডীয় শিলা, কিন্তু ফেংলোমাৰেট শিলা ঘূৰণীয়া আৰু মিহি শিলগুটি জমা হৈ গঠিত হয় (কাৰণ পানীৰ গতিত শিলবোৰ ঘঁহি মিহি হয়)। আনহাতে, ব্ৰেকচিয়া শিলা চোকা আৰু কোণীয়া (Angular) শিলাখণ্ড জমা হৈ সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: চিমান্থেশ্যন বা জমা বন্ধন (Cementation) প্ৰক্ৰিয়া কি?
উত্তৰ: গেডীয় শিলা সৃষ্টিৰ সময়ত গেড বা কণিকাবোৰৰ মাজত থকা খালী ঠাইবোৰ ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা খনিজ পদাৰ্থই (যেনে- কেলচাইটা, চিContent/চিলিকা) প্লাষ্টাৰৰ দৰে ঘঁহি জমা কৰে আৰু কণিকাবোৰক একত্ৰিত কৰি কঠিন শিলালৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াক জমা বন্ধন বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪: ফ’লিয়েশ্যন (Foliation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ৰূপান্তৰিত শিলা গঠন হ’বৰ সময়ত তীব্ৰ চাপৰ প্ৰভাৱত শিলাত থকা চেনিৰ দৰে বা চেপেটা খনিজবোৰ চাপৰ দিশৰ সৈতে সমান্তৰালভাৱে শাৰী বা তৰপ বান্ধি সজ্জা গঠন কৰে। এই সমান্তৰাল তৰপীয়া ৰূপটোকে ফ’লিয়েশ্যন বোলা হয় (যেনে- নাইট বা নিচ শিলা)।
প্ৰশ্ন ১৫: শিলা চক্ৰত (Rock Cycle) আগ্নেয় শিলাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: শিলা চক্ৰত আগ্নেয় শিলাই প্ৰাথমিক উৎস হিচাপে কাম কৰে। মেগমা জমা হৈ প্ৰথমতে আগ্নেয় শিলা গঠন হয়। ই ক্ষয় হৈ গেডীয় শিলা গঠন কৰিব পাৰে বা চাপ-তাপ পাই ৰূপান্তৰিত শিলা হ’ব পাৰে। পুনৰ উচ্চ তাপত গলিত হৈ মেগমালৈ ৰূপান্তৰিত হৈ নতুন শিলা গঠনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।
৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Long Answer Type) :
প্ৰশ্ন ১: খনিজ পদাৰ্থৰ ভৌতিক ধৰ্মসমূহ (Physical Properties of Minerals) বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: খনিজ পদাৰ্থসমূহ চিনাক্ত কৰাৰ বাবে ভূ-বিজ্ঞানীসকলে খনিজৰ বিভিন্ন ভৌতিক ধৰ্মসমূহ বিশ্লেষণ কৰে। খনিজৰ পাৰমাণৱিক গাঁথনি আৰু ৰাসায়নিক গঠনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এই ধৰ্মবোৰ গঢ় লৈ উঠে। প্ৰধান ভৌতিক ধৰ্মসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. ৰং (Color): খনিজ পদাৰ্থৰ বাহ্যিক ৰংটো হৈছে আটাইতকৈ দৃশ্যমান ধৰ্ম। অৱশ্যে অশুദ്ധിৰ বাবে একেটা খনিজৰে বেলেগ বেলেগ ৰং হ’ব পাৰে (যেনে- কোৱাৰ্টজ)।
২. ছাঁট (Streak): অপৰিষ্কাৰ চীনামাটিৰ ফলি বা প্লেটত খনিজ ঘঁহিলে ওলোৱা পাউডাৰৰ ৰঙক ছাঁট বোলে। খনিজৰ বাহ্যিক ৰং সলনি হ’লেও ছাঁটৰ ৰং সদায় একে থাকে।
৩. দ্যুতি (Lustre): খনিজৰ পৃষ্ঠৰ পৰা পোহৰ প্ৰতিফলিত হোৱাৰ প্ৰকৃতি। ই ধাতৱীয় (Metallic) বা অধাতৱীয় (Non-metallic, যেনে- কাঁচৰ দৰে, মোমৰ দৰে) হ’ব পাৰে।
৪. কঠিনতা (Hardness): আঁচোৰ খোৱাৰ প্ৰতি খনিজৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা। মোহৰ ১ ৰ পৰা ১০ লৈকে থকা মাপকাঠিৰ সহায়ত খনিজৰ কঠিনতা জোখা হয়।
৫. ক্লীভেজ (Cleavage) আৰু ভংগুৰতা (Fracture): আঘাত কৰিলে খনিজটো দুৰ্বল পাৰমাণৱিক বন্ধন থকা সমতল দিশত সমভাৱে ভাঙিলে তাক ক্লীভেজ বোলে। সমতল নহৈ অসমভাৱে ভাঙিলে তাক ভংগুৰতা (Fracture) বোলে।
৬. আপেক্ষিক গুৰুত্ব (Specific Gravity): সমপৰিমাণৰ পানীৰ তুলনাত খনিজ পদাৰ্থটো কিমান গুণ গধুৰ, সেই অনুপাতকে ইয়াৰ আপেক্ষিক গুৰুত্ব বোলে।
প্ৰশ্ন ২: শিলা কি? উৎপত্তি আৰু গঠনৰ আধাৰত শিলাৰ মুখ্য শ্ৰেণীবিভাগসমূহ উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: এক বা একাধিক খনিজ পদাৰ্থৰ সংমিশ্ৰণত প্ৰাকৃতিকভাৱে গঠিত কঠিন পদাৰ্থই হৈছে শিলা। পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বক শিলাৰে গঠিত। উৎপত্তি আৰু গঠন প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শিলাক মূলতঃ তিনিটা ডাঙৰ শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়:
১. আগ্নেয় শিলা (Igneous Rocks): ভূ-গৰ্ভৰ গলিত মেগমা বা লাভা জমা হৈ চেঁচা আৰু কঠিন হৈ এই শিলাৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াক প্ৰাথমিক শিলা বুলিও কোৱা হয়।
উৎপত্তিৰ স্থান অনুসৰি প্ৰকাৰ:
অন্তৰ্বহী আগ্নেয় শিলা: মাটিৰ তলত লাহে লাহে চেঁচা হয় (যেনে- গ্ৰেনাইট)।
বহিবহী আগ্নেয় শিলা: মাটিৰ ওপৰত খৰতকীয়াকৈ চেঁচা হয় (যেনে- বেছাল্ট)।
২. গেডীয় শিলা (Sedimentary Rocks): পুৰণি শিলাসমূহ বায়ুমণ্ডলী কাৰকৰ দ্বাৰা খয়ীভৱন হৈ সৰু সৰু কণিকাত পৰিণত হয়। পানী, বতাহ আদি কাৰকে এই কণিকাবোৰ কঢ়িয়াই নি নিম্নভূমিত তৰপে তৰপে জমা কৰে। চাপ আৰু বন্ধন প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি এই গেডসমূহ কঠিন হৈ গেডীয় শিলা গঠিত হয়।
উদাহৰণ: বালিশিল (Sandstone), চূণশিল (Limestone), বোকাশিল (Shale)।
৩. ৰূপান্তৰিত শিলা (Metamorphic Rocks): পূৰ্বৰ আগ্নেয় বা গেডীয় শিলা ভূ-গৰ্ভৰ তীব্ৰ উত্তাপ, চাপ আৰু ৰাসায়নিক সক্ৰিয়তাৰ প্ৰভাৱত পৰে। ইয়াৰ ফলত মূল শিলাৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক সংৰচনা সলনি হৈ এক সম্পূৰ্ণ নতুন শিলাৰ সৃষ্টি হয়।
উদাহৰণ: চূণশিল ৰূপান্তৰিত হৈ মাৰ্বল (Marble) আৰু গ্ৰেনাইট ৰূপান্তৰিত হৈ নাইট (Gneiss) শিলাই ৰূপ লয়।
প্ৰশ্ন ৩: খনিজ পদাৰ্থৰ ৰাসায়নিক সজ্জা আৰু উপাদান অনুসৰি ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: খনিজ পদাৰ্থসমূহৰ অভ্যন্তৰীণ ৰাসায়নিক গঠন আৰু মুখ্য ঋণাত্মক আয়ন (Anion) বা এয়নিক গোটৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভূ-বিজ্ঞানীসকলে খনিজসমূহক কেইবাটাও মুখ্য ৰাসায়নিক শ্ৰেণীত বিভাগ কৰিছে:
১. চিলিকেট খনিজ (Silicates): এই শ্ৰেণীটো ভূ-ত্বকৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ খনিজ গোট (প্ৰায় ৯০% ভূ-ত্বক ইয়াৰে গঠিত)। ইয়াত চিলিকন আৰু অক্সিজেনৰ সমন্বয়ৰ (SiO44) টেট্ৰাহেড্ৰন গাথনি থাকে। উদাহৰণ: কোৱাৰ্টজ, ফেল্ডস্পাৰ, অভ্ৰ (Mica)।
২. কাৰ্বনেট খনিজ (Carbonates): এই খনিজবোৰত কাৰ্বনেট আয়ন (CO32-) থাকে। সাধাৰণতে সাগৰীয় জীৱৰ কেলচিয়াম অৱক্ষেপৰ পৰা ইয়াৰ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণ: কেলচাইটা (CaCO3), ডলোমাইট।
৩. অক্সাইড খনিজ (Oxides): ধাতুৰ সৈতে অক্সিজেন প্ৰত্যক্ষভাৱে ৰাসায়নিকভাৱে আবদ্ধ হৈ এই খনিজবোৰ গঠিত হয়। ইহঁত গুৰুত্বপূৰ্ণ আকৰিক। উদাহৰণ: হেমাটাইট (Fe2O3), মেগনেটাইট।
৪. চালফাইড আৰু চালফেট (Sulfides and Sulfates): চালফাইড খনিজত ধাতুৰ সৈতে গন্ধক (Sulfur) যুক্ত হৈ থাকে (যেনে- পাইৰাইট, FeS2); আনহাতে চালফেটত চালফেট আয়ন (SO42-) থাকে (যেনে- জিপচাম, CaSO4.2H2O)।
৫. মৌলিক উপাদান (Native Elements): যিবোৰ খনিজত এক প্ৰকাৰৰ শুদ্ধ মৌল প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা যায়, তাক মৌলিক খনিজ বোলে। উদাহৰণ: সোণ, ৰূপ, হীৰা (কাৰ্বনৰ বিশুদ্ধ ৰূপ)।
প্ৰশ্ন ৪: গেডীয় শিলাৰ সংৰচনাগত বৈশিষ্ট্য আৰু উৎপত্তিৰ ক্ৰম (Origin Processes) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: গেডীয় শিলা গঠন প্ৰক্ৰিয়া এক সুদীৰ্ঘ ভূ-বজ্ঞানিক ঘটনাৰ প্ৰবাহ। পুৰণি শিলাসমূহ ক্ষয় হৈ নতুন শিলালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ সমগ্ৰ পৰিক্ৰমাটো কেইবাটাও ধাপত বিভক্ত:
উৎপত্তিৰ মুখ্য পৰ্যায়সমূহ:
১. বিচূৰণীভৱন আৰু খয়ীভৱন (Weathering & Erosion): বতাহ, বৰষুণ, উত্তাপ আদি কাৰকৰ দ্বাৰা ভূপৃষ্ঠৰ মূল শিলাখণ্ডসমূহ ভাঙি সৰু কণিকালৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
২. পৰিবহন (Transportation): নদী, বতাহ বা হিমবাহৰ গতিয়ে এই কণিকাবোৰ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই লৈ যায়।
৩. অৱক্ষেপন (Deposition): প্ৰাকৃতিক কাৰকবোৰৰ গতি হ্ৰাস পালে নদীৰ অৱবাহিকা বা সাগৰৰ তলিত গেডসমূহ জমা হয়।
৪. ঘনকৰণ আৰু জমা বন্ধন (Lithification & Cementation): জমা হোৱা গেডসমূহ এটাৰ ওপৰত আনটো জমা হৈ তৰপৰ সৃষ্টি কৰে। ওপৰৰ গধুৰ চাপত তলৰ পানী ওলাই যায় আৰু খনিজ সংমিশ্ৰণে পকী প্লাষ্টাৰৰ দৰে কণিকাবোৰ একত্ৰিত কৰি কঠিন শিলালৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
গেডীয় শিলাৰ সংৰচনাগত বৈশিষ্ট্যসমূহ:
স্তৰীয় ৰূপ (Stratification): এই শিলাত সুস্পষ্ট সমান্তৰাল তৰপ বা স্তৰ দেখা যায়।
জীৱাশ্মৰ উপস্থিতি (Presence of Fossils): গেডসমূহ জমা হ’বৰ সময়ত প্ৰাচীন উদ্ভিদ বা প্ৰাণীৰ অৱশেষ শিলাস্তৰৰ মাজত আবদ্ধ হৈ পৰে, যাৰ পৰা জীৱাশ্মৰ সৃষ্টি হয়।
ছিদ্ৰতা (Porosity): গেডীয় শিলাৰ কণিকাবোৰৰ মাজত সৰু ছিদ্ৰ থাকে, য’ত পানী, খনিজ তেল বা প্ৰাকৃতিক গেছ সংৰক্ষিত হৈ থাকিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫: শিলা চক্ৰ (Rock Cycle) ধাৰণাটো কি? আগ্নেয়, গেডীয় আৰু ৰূপান্তৰিত শিলাৰ মাজৰ আন্তঃসম্পৰ্ক এটা চিত্রাত্মক ধাৰণাৰে বুজাই লিখা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকত শিলাসমূহ স্থায়ী নহয়; বৰঞ্চ এক অবিৰত প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি এটা শ্ৰেণীৰ শিলা আন এটা শ্ৰেণীৰ শিলালৈ ক্ৰমাগতভাৱে ৰূপান্তৰিত হৈ থাকে। এই সমগ্ৰ গতিশীল ভৌগোলিক আৰু ভূ-বিজ্ঞানী প্ৰক্ৰিয়াটোকে শিলা চক্ৰ (Rock Cycle) বোলা হয়।
শিলা চক্ৰৰ ক্ৰম আৰু আন্তঃসম্পৰ্ক:
১. মেগমাৰ পৰা আগ্নেয় শিলা: ভূ-গৰ্ভৰ উত্তপ্ত গলিত মেগমা বা লাভা চেঁচা হৈ প্ৰথমতে আগ্নেয় শিলা প্ৰস্তুত হয়।
২. আগ্নেয়ৰ পৰা গেডীয় শিলা: বহিবহী বা অন্তৰ্বহী আগ্নেয় শিলাসমূহ নদী, বতাহ, উত্তাপ আদিৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত খয়ীভৱন হয়। এই সৰু খণ্ডবোৰ নিম্নভূমিত জমা হৈ, চাপ খাই গেডীয় শিলালৈ পৰিণত হয়।
৩. গেডীয়/আগ্নেয়ৰ পৰা ৰূপান্তৰিত শিলা: যেতিয়া এই আগ্নেয় বা গেডীয় শিলাসমূহ টেকটনিক গতিবিধিৰ বাবে ভূ-গৰ্ভৰ গভীৰতালৈ সোমাই যায়, তেতিয়া তীব্ৰ তাপ আৰু চাপৰ প্ৰভাৱত ইহঁতৰ ৰূপ সলনি হৈ ৰূপান্তৰিত শিলা (Metamorphic Rock) গঠন হয়।
৪. পুনৰ মেগমালৈ ৰূপান্তৰ: ৰূপান্তৰিত শিলাসমূহ অধিক গভীৰতালৈ গ’লে উচ্চ তাপমাত্ৰাত পুনৰ গলিত হৈ মেগমাৰ সৃষ্টি কৰে। এই মেগমা আকৌ ওপৰলৈ আহি চেঁচা হৈ নতুন আগ্নেয় শিলা গঠিত হয়।
এনেদৰে, ভূ-প্ৰাকৃতিক কাৰক (যেনে- বিচূৰণীভৱন) আৰু আভ্যন্তৰীণ শক্তিৰ (যেনে- তাপ, চাপ, মেগমা) মাজত সমতা ৰক্ষা কৰি শিলা চক্ৰই অবিৰতভাৱে পৃথিৱীৰ শিলা মণ্ডলক পুনৰুজ্জীৱিত কৰি ৰাখে।
Very Short Answer Questions – 1 Mark Each
Q1. What is a mineral?
Answer: A mineral is a naturally occurring, inorganic solid substance having a definite chemical composition and an ordered internal atomic structure.
Q2. What is a rock?
Answer: A rock is a naturally occurring solid aggregate of one or more minerals or mineraloid materials that forms part of the Earth's crust.
Q3. Mention any two important properties of minerals.
Answer: Colour and hardness are two important physical properties of minerals.
Q4. What is mineral hardness?
Answer: Hardness is the resistance of a mineral to scratching.
Q5. What is the Mohs scale?
Answer: The Mohs scale is a relative scale of mineral hardness ranging from 1 for talc to 10 for diamond.
Q6. What is lustre?
Answer: Lustre is the manner in which a mineral reflects light from its surface.
Q7. What is cleavage in minerals?
Answer: Cleavage is the tendency of a mineral to break along definite planes of weakness in its crystal structure.
Q8. What is streak?
Answer: Streak is the colour of a mineral in powdered form, usually observed by rubbing it against an unglazed porcelain plate.
Q9. Name the three major types of rocks.
Answer: The three major types are igneous, sedimentary, and metamorphic rocks.
Q10. What are igneous rocks?
Answer: Igneous rocks are rocks formed by the cooling and solidification of molten magma or lava.
Q11. What are sedimentary rocks?
Answer: Sedimentary rocks are formed mainly through the deposition, compaction, and cementation of sediments, or by chemical and biological processes.
Q12. What are metamorphic rocks?
Answer: Metamorphic rocks are pre-existing rocks transformed by heat, pressure, and chemically active fluids without complete melting.
Q13. What is magma?
Answer: Magma is molten rock material present beneath the Earth's surface.
Q14. What is lava?
Answer: Lava is molten rock material that reaches the Earth's surface during volcanic activity.
Q15. Name one example of an igneous, sedimentary, and metamorphic rock.
Answer: Granite is an igneous rock, sandstone is a sedimentary rock, and marble is a metamorphic rock.
B. Short Answer Questions – 2 Marks Each
Q1. Explain the difference between a rock and a mineral.
Answer: A mineral is a naturally occurring inorganic solid with a characteristic chemical composition and ordered internal structure. A rock is an aggregate of one or more minerals or related solid materials. Thus, minerals are fundamental components of many rocks, whereas rocks are larger geological masses formed through various geological processes.
Q2. What are the essential characteristics of a mineral?
Answer: A mineral is naturally occurring, inorganic, and solid. It normally possesses a relatively definite chemical composition and an ordered crystalline internal structure. Its physical properties, such as hardness, cleavage, lustre, colour, and density, are related to its chemical composition and atomic arrangement and help in its identification.
Q3. Describe the importance of colour as a mineral property.
Answer: Colour is the visible appearance of a mineral under ordinary light. It can be useful for identification, but it is not always reliable because impurities, weathering, and structural variations may alter colour. Minerals such as malachite have characteristic colours, whereas quartz may occur in several different colours.
Q4. What is hardness, and how is it determined?
Answer: Hardness indicates a mineral's resistance to scratching. It is commonly compared using the Mohs hardness scale, which ranges from 1 to 10. Talc has a hardness of 1 and diamond has a hardness of 10. A harder mineral can scratch a softer mineral.
Q5. Explain cleavage and fracture in minerals.
Answer: Cleavage is the tendency of a mineral to split along specific planes determined by weaknesses in its crystal structure. Fracture refers to irregular or non-planar breaking when cleavage is absent or poorly developed. Mica shows excellent cleavage, while quartz commonly exhibits an irregular, conchoidal fracture.
Q6. What is mineral lustre? Mention two major types.
Answer: Lustre describes how light is reflected from a mineral's surface. It is broadly classified as metallic and non-metallic. Metallic lustre resembles the appearance of metals, as in pyrite. Non-metallic lustre includes varieties such as glassy, pearly, silky, and earthy lustre.
Q7. What is streak, and why is it useful?
Answer: Streak is the colour of a mineral in powdered form. It is determined by rubbing the mineral across an unglazed porcelain plate. Streak can be more reliable than surface colour for identifying certain minerals because surface colour may vary due to impurities or weathering.
Q8. What are silicate minerals? Give examples.
Answer: Silicate minerals are minerals whose fundamental structural units contain silicon and oxygen, commonly arranged as silicate tetrahedra. They constitute the largest group of minerals in the Earth's crust. Important examples include feldspar, quartz, mica, pyroxene, amphibole, and olivine.
Q9. What are non-silicate minerals? Give examples.
Answer: Non-silicate minerals are minerals whose basic structures are not dominated by silicate groups. They include carbonates, oxides, sulfides, sulfates, halides, phosphates, and native elements. Calcite is a carbonate, hematite is an oxide, and pyrite is a sulfide mineral.
Q10. Distinguish between intrusive and extrusive igneous rocks.
Answer: Intrusive igneous rocks form when magma cools slowly beneath the Earth's surface, producing relatively large crystals. Granite is a common example. Extrusive igneous rocks form when lava cools rapidly at or near the surface, generally producing fine-grained rocks such as basalt.
Q11. How are sedimentary rocks formed?
Answer: Sedimentary rocks commonly develop when sediments are produced by weathering and erosion, transported, deposited, compacted, and cemented. Some sedimentary rocks form directly through chemical precipitation or accumulation of biological material. Sandstone, shale, and limestone are common examples of sedimentary rocks.
Q12. What is metamorphism?
Answer: Metamorphism is the solid-state transformation of an existing rock due to changes in temperature, pressure, and/or chemically active fluids. The original rock does not normally melt completely. Metamorphism may alter the rock's mineral composition, texture, structure, and physical properties.
Q13. What are the main agents of metamorphism?
Answer: The principal agents of metamorphism are heat, pressure, and chemically active fluids. Heat promotes recrystallisation and mineral reactions, pressure can change mineral arrangement and texture, and fluids may facilitate chemical reactions and the movement of dissolved substances through the rock.
Q14. How are rocks classified on the basis of their origin?
Answer: Rocks are broadly classified according to their mode of formation into three major groups: igneous, sedimentary, and metamorphic. Igneous rocks originate from solidified molten material, sedimentary rocks develop from deposited sediments or related processes, and metamorphic rocks form through alteration of pre-existing rocks.
Q15. Why are rocks important in the study of the Earth?
Answer: Rocks preserve evidence of geological processes and Earth's history. They provide minerals and useful natural resources, form the foundation of landscapes and soils, and participate in the rock cycle. Studying rocks helps us understand volcanism, sedimentation, mountain building, weathering, and other Earth processes.
C. Long Answer Questions – 5 Marks Each
Q1. Define a mineral and explain its important physical properties.
Answer: A mineral is a naturally occurring, inorganic solid substance that has a relatively definite chemical composition and an ordered internal atomic structure. Minerals are the fundamental constituents of most rocks and are formed through natural geological processes.
Several physical properties are used to identify minerals. Colour is the visible appearance of a mineral, although it may be affected by impurities. Streak is the colour of the powdered mineral and is often more diagnostic than surface colour. Lustre describes the way light is reflected from a mineral surface and may be metallic or non-metallic.
Hardness is the resistance of a mineral to scratching and is commonly compared using the Mohs scale from 1 to 10. Cleavage refers to the tendency of a mineral to break along definite planes of weakness, whereas fracture describes breaking without a regular cleavage plane. Crystal form reflects the mineral's internal atomic arrangement when adequate space is available for crystal growth. Specific gravity or density indicates how heavy a mineral is relative to its volume.
Other useful properties include transparency, tenacity, magnetism, and reaction with dilute acids in suitable minerals. Together, these properties provide important evidence for mineral identification.
Q2. Discuss the major types of minerals.
Answer: Minerals can be classified in different ways, particularly according to their chemical composition. The most important broad division is into silicate and non-silicate minerals.
Silicate minerals contain silicon and oxygen as major structural components, commonly organised into silicon-oxygen tetrahedra. They form the dominant mineral group in the Earth's crust. Important silicate minerals include quartz, feldspar, mica, pyroxene, amphibole, and olivine. Feldspars are particularly abundant in many common crustal rocks.
Non-silicate minerals do not have silicate groups as their principal structural basis. They include several chemically distinct groups. Carbonates, such as calcite, contain carbonate groups. Oxides, such as hematite, contain oxygen combined with other elements. Sulfides, such as pyrite, contain sulfur combined with metals or semimetals. Other non-silicate groups include sulfates, halides, phosphates, and native elements.
Minerals may also be discussed according to their economic importance. Some are major sources of metals and industrial materials, while others are valued as gemstones or construction materials.
Understanding mineral types is essential because the mineral composition of rocks strongly influences their colour, hardness, density, durability, weathering behaviour, and many other physical characteristics.
Q3. Define rocks and explain their major classification and types.
Answer: A rock is a naturally occurring solid aggregate of one or more minerals or related solid geological materials. Rocks constitute a major part of the Earth's crust and are continuously modified by geological processes.
On the basis of their origin, rocks are divided into three major groups: igneous, sedimentary, and metamorphic rocks.
Igneous rocks form when molten rock material cools and solidifies. When solidification takes place below the surface, the rocks are called intrusive or plutonic rocks and generally have larger crystals because cooling is slow. Granite is a common example. When lava cools at or near the surface, extrusive or volcanic rocks develop, commonly with fine crystals. Basalt is an example.
Sedimentary rocks form mainly from sediments deposited by water, wind, ice, or gravity. Compaction and cementation may convert loose sediments into solid rock. Sandstone and shale are examples. Some sedimentary rocks form through chemical precipitation or biological accumulation.
Metamorphic rocks develop when pre-existing rocks undergo mineralogical or textural changes because of heat, pressure, and chemically active fluids without complete melting. Marble and slate are examples.
These three groups are interconnected through the rock cycle, in which rocks can be formed, altered, broken down, buried, melted, or transformed into other rock types.
Q4. Explain igneous rocks and distinguish between intrusive and extrusive types.
Answer: Igneous rocks are formed by the cooling and solidification of molten rock material. Molten material beneath the Earth's surface is called magma, whereas molten material that erupts onto the surface is called lava. Igneous rocks are classified mainly according to where cooling and solidification occur.
Intrusive igneous rocks form when magma cools and crystallises beneath the Earth's surface. Because the surrounding rocks generally provide insulation, cooling occurs relatively slowly. This allows mineral crystals sufficient time to grow, so intrusive rocks are commonly coarse-grained. Granite is a typical intrusive igneous rock.
Extrusive igneous rocks form when lava reaches the Earth's surface and cools comparatively rapidly. Rapid cooling restricts crystal growth, resulting in fine-grained textures. In some cases, cooling is so rapid that glassy material develops. Basalt is a common extrusive igneous rock, while obsidian is a volcanic glass.
Igneous rocks are also classified according to their mineral composition and texture. Their mineral assemblage depends largely on the composition of the original magma or lava and the conditions under which crystallisation occurs.
Igneous rocks are important because they constitute a major portion of the Earth's crust and provide valuable information about magmatic activity and the geological evolution of the Earth.
Q5. Describe sedimentary and metamorphic rocks, including their formation and major characteristics.
Answer: Sedimentary rocks form mainly through the accumulation and lithification of sediments. Weathering breaks existing rocks into particles, which are transported by agents such as running water, wind, glaciers, or gravity. These materials are deposited in layers and may subsequently undergo compaction and cementation, a process called lithification. Sandstone and shale are common examples. Sedimentary rocks may also form by chemical precipitation or the accumulation of biological material. They commonly occur in layers and may preserve fossils.
Metamorphic rocks form when pre-existing rocks are altered in the solid state because of increased temperature, pressure, and chemically active fluids. The original rock, called the parent rock or protolith, does not normally undergo complete melting. During metamorphism, minerals may recrystallise or new minerals may develop, producing changes in texture and composition. For example, limestone can metamorphose into marble, while shale can develop into slate under suitable metamorphic conditions.
Metamorphic rocks may display foliation, in which minerals become arranged in approximately parallel layers or bands, particularly under directed pressure. However, not all metamorphic rocks are foliated; marble is generally non-foliated.
Thus, sedimentary rocks mainly record processes of deposition and lithification, whereas metamorphic rocks record the effects of heat, pressure, and fluids acting on pre-existing rocks.