১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১০ টা)

১. ভাৰতীয় সংবিধানৰ কেই নম্বৰ অধ্যায়ত মৌলিক অধিকাৰসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে?

উত্তৰ: ৩য় অধ্যায়ত (প্ৰচ্ছেদ ১২ ৰ পৰা ৩৫)।

২. বৰ্তমান ভাৰতীয় সংবিধানত নাগৰিকসকলৰ বাবে কেইটা মৌলিক অধিকাৰ আছে?

উত্তৰ: ৬ টা।

৩. সংবিধানৰ কোনটো সংশোধনীৰ যোগেদি সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰোৱা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৭৮ চনৰ ৪৪ নম্বৰ সংবিধান সংশোধনীৰ যোগেদি।

৪. ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদক ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে 'সংবিধানৰ আত্মা' বুলি কৈছিল?

উত্তৰ: ৩২ নম্বৰ অনুচ্ছেদক (সংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ)।

৫. সংবিধানত মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ কোনটো অধ্যায়ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে?

উত্তৰ: IV-A অধ্যায়ত ( অনুচ্ছেদ ৫১-A)।

৬. বৰ্তমান সংবিধানত মুঠ কেইটা মৌলিক কৰ্তব্য আছে?

উত্তৰ: ১১ টা।

৭. কোনখন সমিতিৰ ছুপাৰিশ মতে ভাৰতীয় সংবিধানত মৌলিক কৰ্তব্য সংযোজন কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: চৰ্দাৰ স্বৰ্ণ সিং সমিতি।

৮. ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ সংবিধানৰ কোন অধ্যায়ত সন্নিৱিষ্ট?

উত্তৰ: ৪র্থ অধ্যায়ত (অনুচ্ছেদ ৩৬ ৰ পৰা ৫১)।

৯. ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ মূল ধাৰণাটো কোনখন দেশৰ সংবিধানৰ পৰা লোৱা হৈছে?

উত্তৰ: আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ পৰা।

১০. শিক্ষাৰ অধিকাৰক সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২১-(A) ৰ অধীনত কোন চনত মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়?

উত্তৰ: ২০০২ চনৰ ৮৬ সংখ্যক সংশোধনৰ যোগেদি।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১০ টা)

১. মৌলিক অধিকাৰ বুলিলে কি বুজে?

উত্তৰ: সংবিধানৰ দ্বাৰা স্বীকৃত আৰু সুৰক্ষিত যিবোৰ অধিকাৰে এজন নাগৰিকৰ ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ, স্বাধীনতা আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱনযাপনত সহায় কৰে, তাকেই মৌলিক অধিকাৰ বোলে। এই অধিকাৰসমূহ আদালতৰ দ্বাৰা বলৱৎযোগ্য।

২. সমতাৰ অধিকাৰৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰ: অনুচ্ছেদ ১৪ ৰ পৰা ১৮ লৈ বৰ্ণিত সমতাৰ অধিকাৰৰ মূল লক্ষ্য হ'ল— আইনৰ চকুত সকলো নাগৰিককে সমান বুলি গণ্য কৰা আৰু ধৰ্ম, জাতি, লিংগ বা জন্মস্থানৰ আধাৰত কৰা বৈষম্য ৰোধ কৰা।

৩. ৰাইট টু এডুকেশ্বন (RTE) বা শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইনে কি নিৰ্দেশ দিয়ে?

উত্তৰ: এই আইনে ৬ ৰ পৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ সকলো ল'ৰা-ছোৱালীক বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক প্ৰাথমিক শিক্ষা লাভ কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।

৪. মৌলিক কৰ্তব্যৰ দুটা প্ৰধান গুৰুত্ব লিখক।

উত্তৰ:

১. মৌলিক কৰ্তব্যই নাগৰিকসকলক দেশৰ প্ৰতি থকা দায়িত্ব আৰু অনুশাসনবোধ স্মৰণ কৰাই দিয়ে।

২. ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্য, সংহতি আৰু ঐতিহ্য সুৰক্ষিত ৰখাৰ প্ৰেৰণা যোগায়।

৫. 'সংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ' মানে কি?

উত্তৰ: মৌলিক অধিকাৰ খৰ্ব হ'লে বা ভংগ হ'লে নাগৰিকে সুৰক্ষাৰ বাবে পোনে পোনে উচ্চ ন্যায়ালয় বা উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ কাষ চপাৰ যি অধিকাৰ সংবিধানৰ ৩২ নম্বৰ অনুচ্ছেদে দিছে, তাকেই সংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ বোলে।

৬. ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ মূল উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষত এখন লোককল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ (Welfare State) গঢ়ি তোলা আৰু সামাজিক তথা অৰ্থনৈতিক গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাই হৈছে নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য।

৭. নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰা বলৱৎযোগ্য নহয় (Non-justiciable) মানে কি?

উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল— চৰকাৰে এই নীতিসমূহ কাৰ্যকৰী নকৰিলে কোনো নাগৰিকে চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে ন্যায়ালয়ত মোকৰ্দমা তৰিব নোৱাৰে।

৮. সংবিধানত উল্লেখিত দুটা মৌলিক কৰ্তব্য উল্লেখ কৰক।

উত্তৰ:

১. জাতীয় পতাকা আৰু জাতীয় সংগীতৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা জনোৱা।

২. দেশৰ সাৰ্বভৌমত্ব, একতা আৰু সংহতি ৰক্ষা কৰা।

৯. নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ অধীনত থকা এটা সামাজিক আৰু এটা গান্ধীবাদী নীতিৰ উদাহৰণ দিয়ক।

উত্তৰ:

• সামাজিক নীতি: সকলোৰে বাবে সমান কামৰ বাবে সমান মজুৰিৰ ব্যৱস্থা কৰা (অনুচ্ছেদ ৩৯)।

• গান্ধীবাদী নীতি: গ্ৰাম্য পঞ্চায়তসমূহ গঠন কৰা (অনুচ্ছেদ ৪০)।

১০. মৌলিক অধিকাৰ আৰু মৌলিক কৰ্তব্যৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰ: অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য একেটা মুদ্ৰাৰ ইপিঠি-সিপিঠি। কৰ্তব্য পালন নকৰিলে অধিকাৰ উপভোগ কৰিব নোৱাৰি; অৰ্থাৎ মোৰ স্বাধীনতা উপভোগ কৰাৰ অৰ্থ আনৰ স্বাধীনতাক বাধা দিয়া নহয়।

৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫ টা)

১. ভাৰতীয় নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰসমূহ সংক্ষেপে আলোচনা কৰক।

উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৩য় অধ্যায়ত নাগৰিকসকলৰ বাবে ৬ টা প্ৰধান মৌলিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে। এইসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১. সমতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৪-১৮): আইনৰ চকুত সকলো সমান আৰু ধৰ্ম, জাতি, লিংগৰ আধাৰত কোনো বৈষম্য কৰিব নোৱাৰি।

২. স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৯-২২): বাক-স্বাধীনতা, সমবেত হোৱাৰ অধিকাৰ, যিকোনো ব্যৱসায় কৰাৰ অধিকাৰ আৰু জীৱন ধাৰণৰ স্বাধীনতা ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

৩. শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৩-২৪): মানুহৰ অবৈধ ব্যৱসায়, বেগাৰ খটোৱা আৰু ১৪ বছৰৰ কম বয়সৰ শিশুক বিপজ্জনক কামত নিয়োজিত কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে।

৪. ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৫-২৮): সকলো নাগৰিকে নিজৰ পছন্দ অনুসৰি ধৰ্ম পালন, প্ৰচাৰ আৰু চৰ্চা কৰাৰ পূৰ্ণ স্বাধীনতা লাভ কৰে।

৫. সংস্কৃতি আৰু শিক্ষা সম্পৰ্কীয় অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৯-৩০): সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ে নিজৰ ভাষা, লিপি আৰু সংস্কৃতি ৰক্ষা আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ অধিকাৰ পায়।

৬. সংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ৩২): মৌলিক অধিকাৰ ক্ষুণ্ণ হ'লে নাগৰিকে ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰস্থ হৈ অধিকাৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পাৰে।

২. সংবিধানত উল্লেখিত নাগৰিকৰ মূল মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰক।

উত্তৰ: ১৯৭৬ চনৰ ৪২ সংখ্যক সংবিধান সংশোধনীৰ যোগেদি সংবিধানৰ IV-A অধ্যায়ৰ অনুচ্ছেদ ৫১-A ত মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰা হয়। বৰ্তমান সংবিধানত ১১ টা মৌলিক কৰ্তব্য আছে। সংক্ষেপে ইয়াৰ ঘাই ঘাই বিন্দুসমূহ হ'ল:

• সংবিধান আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা: সংবিধান মানি চলা আৰু জাতীয় পতাকা তথা জাতীয় সংগীতৰ প্ৰতি উপযুক্ত শ্ৰদ্ধা জনোৱা।

• স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ আদৰ্শ অনুসৰণ: দেশৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামক প্ৰেৰণা যোগোৱা মহান আদৰ্শসমূহ স্মৰণ আৰু পালন কৰা।

• সংহতি ৰক্ষা: ভাৰতৰ সাৰ্বভৌমত্ব, একতা আৰু অখণ্ডতা ৰক্ষা আৰু অক্ষুণ্ণ ৰখা।

• দেশ সেৱা: আহ্বান জনালে দেশ ৰক্ষা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সেৱাত আত্মনিয়োগ কৰা।

• ভাতৃত্ববোধ: সকলো ধৰ্মীয় আৰু আঞ্চলিক বিভেদ পাহৰি ভাতৃত্ববোধ বজায় ৰখা আৰু নাৰীৰ মৰ্যাদাহানিকৰ আচৰণ ত্যাগ কৰা।

• পৰিবেশ সংৰক্ষণ: বনাঞ্চল, হ্ৰদ, নদী আৰু বন্যপ্ৰাণীসহ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ সুৰক্ষিত কৰা।

• বিজ্ঞানমনস্কতা: বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী, মানৱতাবাদ আৰু অনুসন্ধিৎসা ভাবৰ বিকাশ ঘটোৱা।

৩. ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহৰ প্ৰধান শ্ৰেণীবিভাগসমূহ কি কি? চমুকৈ আলোচনা কৰক।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ (DPSP) চতুৰ্থ অধ্যায়ৰ ৩৬ ৰ পৰা ৫১ অনুচ্ছেদত বিস্তৃত হৈ আছে। সংবিধানত স্পষ্ট শ্ৰেণীবিভাগ নাথাকিলেও ইয়াৰ ভাবধাৰাৰ আধাৰত ইয়াক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি:

১. সমাজবাদী নীতি: এই নীতিসমূহৰ উদ্দেশ্য হৈছে সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সমতা অনা। যেনে— জনসাধাৰণৰ কল্যাণ সাধন, সম পৰিমাণৰ কামৰ বাবে সমান মজুৰি দিয়া, সম্পত্তি আৰু উৎপাদনৰ উপকৰণসমূহৰ যাতে কেন্দ্ৰীকৰণ নহয় তাৰ ব্যৱস্থা কৰা।

২. গান্ধীবাদী নীতি: মহাত্মা গান্ধীৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক আদৰ্শৰ আধাৰত এই নীতিসমূহ গঢ়ি উঠিছে। যেনে— গ্ৰাম্য পঞ্চায়ত গঠন কৰা, কুটিৰ উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰা, ড্ৰাগছ আৰু সুৰাৰ বিক্ৰী বন্ধ কৰা, আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।

৩. উদাৰ-বৌদ্ধিক নীতি: আধুনিক আৰু প্ৰগতিশীল চিন্তাধাৰাৰ ওপৰত আধাৰিত এই নীতিসমূহৰ ভিতৰত পৰে— সমগ্ৰ দেশত 'এক অভিন্ন দেৱানী বিধি' (Uniform Civil Code) প্ৰয়োগৰ প্ৰচেষ্টা, ৬ বছৰৰ তলৰ শিশুক প্ৰাথমিক যত্ন ও শিক্ষা প্ৰদান, আৰু পৰিৱেশ তথা বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা।

৪. মৌলিক অধিকাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ মাজৰ মূল প্ৰাৰ্থক্যসমূহ লিখক।

উত্তৰ: মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশাত্মক নীতি দুয়োটা ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰধান অঙ্গ হ'লেও ইয়াৰ মাজত কেতবোৰ মৌলিক প্ৰাৰ্থক্য আছে:

৫. "মৌলিক অধিকাৰ আৰু মৌলিক কৰ্তব্য এটা আনটোৰ পৰিপূৰক" — বাক্যশাৰীৰ অৰ্থ পৰ্যালোচনা কৰক।

উত্তৰ: গণতান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থাত অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ সম্পৰ্ক অতি গভীৰ। অধিকাৰহীন কৰ্তব্য যেনেকৈ অৰ্থহীন, কৰ্তব্যহীন অধিকাৰো ঠিক তেনেকৈয়ে নীতিহীন হৈ পৰে।

• অধিকাৰৰ স্থায়িত্ব কৰ্তব্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল: এজন নাগৰিকে নিজৰ বাক-স্বাধীনতা বা ব্যক্তিগত স্বাধীনতা উপভোগ কৰিবলৈ হ'লে আনজন নাগৰিকৰ একে স্বাধীনতাৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা প্ৰদৰ্শন কৰাটো তেওঁৰ কৰ্তব্য। সংবিধানত উল্লেখিত অধিকাৰসমূহ কেৱল তেতিয়াহে অৰ্থপূৰ্ণ হ'ব, যেতিয়া নাগৰিকসকলে সমাজত শান্তি আৰু শৃংখলা বজাই ৰাখিব।

• ৰাষ্ট্ৰীয় দায়িত্ব: সংবিধান আমাক অধিকাৰ প্ৰদান কৰাৰ লগতে দেশৰ সুৰক্ষা, একতা আৰু পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ দায়িত্বও অৰ্পণ কৰিছে। আমি যদি দেশৰ জাতীয় প্ৰতীক বা সম্পত্তি ধ্বংস কৰোঁ, তেন্তে আমি অধিকাৰ দাবী কৰাৰ নৈতিক অধিকাৰ হেৰুৱাই পেলাওঁ।

• ভাৰসাম্য ৰক্ষা: ১৯৮৭ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়েও মতামত দিছিল যে মৌলিক অধিকাৰৰ প্ৰয়োগ পৰীক্ষা কৰোঁতে মৌলিক কৰ্তব্যসমূহকো মনত ৰখা প্ৰয়োজন।

গতিকে সামৰণিত ক’ব পাৰি যে অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যক পৃথক কৰিব নোৱাৰি। নাগৰিকসকলে নিজৰ দায়িত্ব আৰু কৰ্তব্য সঠিকভাৱে পালন কৰিলেই দেশত মৌলিক অধিকাৰসমূহৰ প্ৰকৃত প্ৰয়োগ সম্ভৱ হয়।

Part A: One-Mark Questions (10)

1. What are Fundamental Rights?

Answer: Fundamental Rights are basic rights guaranteed by the Constitution to every citizen for their freedom, equality, and dignity.

2. How many Fundamental Rights are there in India?

Answer: There are six Fundamental Rights.

3. Which Part of the Constitution contains Fundamental Rights?

Answer: Part III of the Constitution.

4. What are Fundamental Duties?

Answer: Fundamental Duties are moral responsibilities of every citizen towards the nation.

5. Which Part of the Constitution contains Fundamental Duties?

Answer: Part IVA of the Constitution.

6. How many Fundamental Duties are there at present?

Answer: There are 11 Fundamental Duties.

7. What are the Directive Principles of State Policy (DPSP)?

Answer: They are guidelines for the government to establish social and economic justice.

8. Which Part of the Constitution contains the Directive Principles of State Policy?

Answer: Part IV of the Constitution.

9. Are the Directive Principles enforceable by courts?

Answer: No, they are not enforceable by courts.

10. Why are Fundamental Duties important?

Answer: They encourage responsible citizenship and promote national unity.

Part B: Two-Mark Questions (10)

1. What is the importance of Fundamental Rights?

Answer: Fundamental Rights protect individual freedom, ensure equality before the law, and safeguard citizens from unfair treatment. They help maintain democracy and human dignity.

2. Name any four Fundamental Rights.

Answer:

• Right to Equality
• Right to Freedom
• Right against Exploitation
• Right to Freedom of Religion

3. What is the Right to Equality?

Answer: The Right to Equality guarantees equal treatment before the law and prohibits discrimination based on religion, race, caste, sex, or place of birth.

4. What is the purpose of Fundamental Duties?

Answer: Fundamental Duties encourage citizens to respect the Constitution, protect national unity, preserve culture, and contribute to the nation's development.

5. Mention any four Fundamental Duties.

Answer:

• Respect the Constitution.
• Protect the environment.
• Promote harmony among citizens.
• Safeguard public property.

6. What are the Directive Principles of State Policy?

Answer: The Directive Principles are constitutional guidelines that help the government make laws and policies for social welfare and economic justice.

7. Why are the Directive Principles important?

Answer: They guide the government in creating policies that reduce inequality, improve living standards, and promote public welfare.

8. State one difference between Fundamental Rights and Fundamental Duties.

Answer: Fundamental Rights are legal rights guaranteed to citizens, whereas Fundamental Duties are moral responsibilities expected from every citizen.

9. State one difference between Fundamental Rights and the Directive Principles.

Answer: Fundamental Rights are enforceable by courts, while the Directive Principles are not legally enforceable.

10. How do Fundamental Rights and Duties support democracy?

Answer: Rights protect citizens' freedoms, while duties encourage responsible behaviour. Together, they strengthen democracy and national unity.

Part C: Five-Mark Descriptive Questions (5)

1. Explain the Fundamental Rights of Indian citizens.

Answer: Fundamental Rights are basic rights guaranteed by the Constitution of India to protect the freedom, equality, and dignity of every citizen. They are included in Part III of the Constitution and are enforceable by courts.

The six Fundamental Rights are:

• Right to Equality
• Right to Freedom
• Right against Exploitation
• Right to Freedom of Religion
• Cultural and Educational Rights
• Right to Constitutional Remedies

These rights protect individuals from discrimination and ensure equal opportunities. They also allow citizens to express their views freely, practise their religion, and seek justice if their rights are violated. Fundamental Rights form the foundation of Indian democracy by promoting justice, liberty, and equality.

2. Explain the Fundamental Duties of Indian citizens.

Answer: Fundamental Duties are the moral responsibilities of every citizen towards the nation. They are listed in Part IVA of the Constitution. At present, there are 11 Fundamental Duties. These duties include respecting the Constitution, protecting the national flag and anthem, preserving India's cultural heritage, protecting the environment, promoting harmony among all people, safeguarding public property, and striving for excellence.

Although these duties are not enforceable by courts, they remind citizens to act responsibly and contribute to the country's progress. By performing these duties, citizens help maintain peace, unity, discipline, and national development.

3. Explain the Directive Principles of State Policy (DPSP).

Answer: The Directive Principles of State Policy are constitutional guidelines provided in Part IV of the Constitution. They direct the government to establish social, economic, and political justice. These principles encourage the government to reduce inequality, improve education and healthcare, protect workers, promote rural development, and ensure equal opportunities for all citizens.

The Directive Principles are not enforceable by courts, but they play an important role in law-making and governance. They help the government frame policies aimed at improving public welfare and creating a just and fair society.

4. Differentiate between Fundamental Rights and Fundamental Duties.

Answer:

Both Rights and Duties are essential for maintaining a democratic and disciplined society.

5. Discuss the relationship between Fundamental Rights, Fundamental Duties, and the Directive Principles of State Policy.

Answer: Fundamental Rights, Fundamental Duties, and the Directive Principles of State Policy are three important features of the Indian Constitution. They work together to strengthen democracy and promote the welfare of the people. Fundamental Rights protect the freedoms and equality of citizens. Fundamental Duties remind citizens to respect the Constitution, protect national unity, and perform their responsibilities honestly. The Directive Principles guide the government in making policies that promote social and economic justice.

While Rights safeguard individual liberty, Duties encourage responsible behaviour, and the Directive Principles help the government achieve public welfare. Together, they create a balanced system that supports justice, equality, national development, and democratic values.