পাঠৰ মূল সাৰাংশ :
এই পাঠটিত ভাৰতবৰ্ষৰ ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন প্ৰবাহৰ সাম্প্ৰতিক ধাৰা আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱকাৰী ভৌগোলিক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত মুখ্যতঃ ৪টা বিশেষ ভৌগোলিক অঞ্চলৰ ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়ন (Case Studies) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে: হিমালয়ৰ সংবেদনশীল পাৰ্বত্য পৰ্যটন আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বান, থৰ মৰুভূমিৰ সাংস্কৃতিক তথা বালিয়াৰি কেন্দ্ৰিক পৰ্যটন, অক্ষত প্ৰকৃতি আৰু অনাবিল জনজাতীয় ঐতিহ্যৰে চহকী উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰ্যটন সম্ভাৱনীয়তা, আৰু জলক্ৰীড়া তথা নীল অৰ্থনীতিৰে সমৃদ্ধ দেশৰ বিশাল উপকূলীয় অঞ্চলৰ সাগৰীয় সৈকত পৰ্যটন। পাঠটিয়ে পৰ্যটনৰ অনিয়ন্ত্ৰিত বিকাশৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা পাৰিপাৰ্শ্বিক সমস্যাসমূহৰ ওপৰত আলোকপাত কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যতৰ বাবে এক পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু 'বহনক্ষম পৰ্যটন' (Sustainable Tourism) ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ গুৰুত্বক প্ৰতিপন্ন কৰিছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: সাম্প্ৰতিক সময়ত ভাৰতলৈ সৰ্বাধিক হাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটক আগমন ঘটা মূল উৎস দেশ কোনখন?
উত্তৰ: বাংলাদেশ (ইয়াৰ পিছতেই আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ স্থান)।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যই সাধাৰণতে ঘৰুৱা পৰ্যটকৰ (Domestic Tourists) সৰ্বাধিক আগমনৰ ক্ষেত্ৰত শীৰ্ষ স্থান লাভ কৰে?
উত্তৰ: উত্তৰ প্ৰদেশ।
প্ৰশ্ন ৩: হিমালয় অঞ্চলৰ পৰ্যটন বিকাশৰ সৈতে জড়িত এক প্ৰধান পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বান বা সমস্যাৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: পৰ্যটনৰ অনিয়ন্ত্ৰিত হেঁচাৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা 'ভূমিস্খলন' (Landslide) আৰু প্লাষ্টিক আৱৰ্জনাৰ কুপ্ৰৱন্ধন।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতৰ মৰুভূমি পৰ্যটনৰ ঘাই কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে পৰিচিত ভৌগোলিক অঞ্চলটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: ৰাজস্থানত অৱস্থিত থৰ মৰুভূমি অঞ্চল।
প্ৰশ্ন ৫: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্য ভৌগোলিকভাৱে 'ভাৰতৰ মেঘৰ আলয়' (Abode of Clouds) বুলি জনাজাত আৰু যিয়ে প্ৰকৃতি-পৰ্যটনক আকৰ্ষণ কৰে?
উত্তৰ: মেঘালয়।
প্ৰশ্ন ৬: উপকূলীয় পৰ্যটনৰ (Coastal Tourism) এক অন্যতম অনন্য আকৰ্ষণ 'বেঁকী পানী' বা 'বেকৱাটাৰ' (Backwaters) ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যৰ উপকূলত দেখা যায়?
উত্তৰ: কেৰালাৰ মালাৱাৰ উপকূলত।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰত চৰকাৰৰ পৰ্যটন মন্ত্ৰালয়ে ঘৰুৱা পৰ্যটনৰ ধাৰাটোক গতিশীল কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰা এক সজাগতামূলক আঁচনিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: 'দেখো আপনা দেশ' (Dekho Apna Desh) আঁচনি।
প্ৰশ্ন ৮: হিমালয়ৰ পাদদেশত অৱস্থিত ভাৰতৰ কোনখন ধৰ্মীয়-ভৌগোলিক স্থানক 'বিশ্বৰ যোগৰ ৰাজধানী' (Yoga Capital of the World) বুলি আখ্যা দিয়া হয়?
উত্তৰ: উত্তৰাখণ্ডৰ ঋষিকেশ।
প্ৰশ্ন ৯: পৰিৱেশীয় ভূগোলৰ ভাষাত 'ইকো-ট্যুৰিজম' (Eco-tourism) বা পৰিস্থিতি-অনুকূল পৰ্যটনৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: স্থানীয় প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু সংস্কৃতিৰ ক্ষতি নকৰাকৈ পৰিচালিত কৰা এক দায়িত্বশীল ভ্ৰমণ প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰশ্ন ১০: ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি পৰ্যটনক বিশ্বদৰবাৰত তুলি ধৰা এক প্ৰধান বাৰ্ষিক সাংস্কৃতিক উৎসৱৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: জয়ছালমেৰত অনুষ্ঠিত হোৱা 'মৰুভূমি উৎসৱ' (Desert Festival)।
প্ৰশ্ন ১১: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অলৱণযুক্ত পানীৰ সৰোবৰটোৰ নাম কি, যি এক প্ৰধান পৰ্যটন আকৰ্ষণ?
উত্তৰ: মণিপুৰৰ লোকটাক হ্ৰদ (Loktak Lake)।
প্ৰশ্ন ১২: ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত সাগৰীয় সৈকত পৰ্যটনৰ (Beach Tourism) বাবে সৰ্বাধিক জনপ্ৰিয় ক্ষুদ্ৰতম ৰাজ্যখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: গোৱা।
প্ৰশ্ন ১৩: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ কোনটো ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটনৰ এক গোলকীয় কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত?
উত্তৰ: অসমৰ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান।
প্ৰশ্ন ১৪: উপকূলীয় অঞ্চলত পৰ্যটন উদ্যোগৰ অপৰিকল্পিত নিৰ্মাণ কাৰ্য ৰোধ কৰিবলৈ চৰকাৰে জাৰি কৰা নিয়মাৱলীখনক কি জনা যায়?
উত্তৰ: উপকূলীয় নিয়ন্ত্ৰণ মণ্ডল (Coastal Regulation Zone - CRZ)।
প্ৰশ্ন ১৫: যেতিয়া কোনো এজন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকে উন্নত তথা সুলভ চিকিৎসা সেৱা লাভৰ বাবে ভাৰতলৈ আগমন কৰে, তাক কি পৰ্যটন বোলা হয়?
উত্তৰ: চিকিৎসা পৰ্যটন (Medical Tourism)।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটক আগমনৰ সাম্প্ৰতিক দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা (Trends) আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: (ক) ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য দৰ্শনৰ উপৰিও শেহতীয়াভাৱে ভাৰতত 'চিকিৎসা পৰ্যটন' (Medical Tourism) আৰু ব্যৱসায়িক সন্মিলন ভিত্তিক পৰ্যটনৰ (MICE) বাবে বিদেশী পৰ্যটকৰ আগমন বৃদ্ধি পাইছে।
(খ) ই-ভিছা (e-Visa) ব্যৱস্থাৰ সৰলীকৰণৰ ফলত এছিয়া আৰু ইউৰোপীয় দেশসমূহৰ পৰা পৰ্যটকৰ আগমনৰ হাৰ পূৰ্বতকৈ খৰতকীয়া হৈছে।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ আভ্যন্তৰীণ ক্ষেত্ৰত ঘৰুৱা পৰ্যটন (Domestic Tourism) অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি পোৱাৰ মূল কাৰক দুটা কি কি?
উত্তৰ: (ক) ভাৰতীয় মধ্যবিত্ত সমাজৰ ক্ৰমবৰ্ধমান অৰ্থনৈতিক আয়, ক্ৰয় ক্ষমতা আৰু ভ্ৰমণ সন্দৰ্ভত সলনি হোৱা মানসিকতা।
(খ) চৰকাৰৰ 'উড়ান' (UDAN) আঁচনিৰ জৰিয়তে আঞ্চলিক বিমান যোগাযোগৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু পথ পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ আধুনিকীকৰণ।
প্ৰশ্ন ৩: হিমালয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ অৰ্থনীতিত পৰ্যটন উদ্যোগে কিদৰে ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছে?
উত্তৰ: হিমালয়ৰ দৰে প্ৰত্যাহ্বানমূলক ভূ-প্ৰকৃতিত পৰ্যটন উদ্যোগেই হ’ল স্থানীয় জীৱিকাৰ প্ৰধান উৎস। ই পৰিবহন, হোটেল, গাইড আৰু স্থানীয় 'হোমষ্টে'ৰ জৰিয়তে নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে আৰু থলুৱা হস্তশিল্প তথা আপুৰুগীয়া কৃষিভিত্তিক সামগ্ৰীৰ বাবে এখন লাভজনক বজাৰ প্ৰস্তুত কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: হিমালয় অঞ্চলত অত্যধিক পৰ্যটনৰ (Overtourism) ফলত সৃষ্টি হোৱা দুটা নেতিবাচক পৰিৱেশগত পৰিণতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (ক) ঠেক পাহাৰীয়া চহৰসমূহত (যেনে- চিমলা, মানালী) বহনক্ষম ক্ষমতাতকৈ অধিক যান-বাহন আৰু আৱাসিক গৃহ নিৰ্মাণৰ ফলত তীব্ৰ পানীৰ নাটনি আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণে দেখা দিছে।
(খ) ভঙ্গুৰ পাহাৰীয়া ঢাল কাটি হোটেল নিৰ্মাণ কৰাৰ ফলত কৃত্ৰিম ভূমিস্খলন আৰু ভূমিক্ষয়ৰ মাত্ৰা বহুখিনি বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰশ্ন ৫: ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি পৰ্যটনৰ (Desert Tourism) মূল ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক আকৰ্ষণসমূহ কি কি?
উত্তৰ: মৰুভূমি পৰ্যটনৰ মূল আকৰ্ষণসমূহ হ’ল— থৰ মৰুভূমিৰ বিশাল সোণালী বালিয়াৰি (Sand Dunes), উটৰ চাফাৰী (Camel Safari), মৰুভূমিৰ বুকুত নিৰ্মিত ঐতিহাসিক কিল্লা (যেনে- জয়ছালমেৰ ফ’ৰ্ট) আৰু থলুৱা মাংগানীয়াৰ বা লাংগা গোষ্ঠীৰ লোকসংগীতৰ সজীৱ পৰিৱেশন।
প্ৰশ্ন ৬: মৰুভূমি অঞ্চলত পৰ্যটন বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত থকা দুটা প্ৰধান ভৌগোলিক হেঙাৰ বা প্ৰত্যাহ্বান কি কি?
উত্তৰ: (ক) তীব্ৰ চৰম জলবায়ু (প্ৰতিভাঙী গৰম) আৰু পানীৰ চৰম নাটনি, যাৰ বাবে পৰ্যটন কেৱল শীতকালৰ কেইটামান মাহৰ বাবেহে সীমিত হৈ পৰে।
(খ) বিশাল মৰুভূমি অঞ্চলত সিঁচৰিত হৈ থকা আকৰ্ষণীয় স্থানসমূহৰ মাজত থকা দীঘলীয়া দূৰত্ব আৰু আধুনিক আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ।
প্ৰশ্ন ৭: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপট পৰ্যটন উদ্যোগৰ বাবে কিদৰে অনুকূল?
উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰত হ’ল এক অনন্য জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ অঞ্চল। ইয়াৰ সেউজীয়া পাহাৰীয়া ভূ-প্ৰকৃতি, ব্ৰহ্মপুত্ৰ-বৰাকৰ বিশাল নদী উপত্যকা, জলপ্ৰপাতসমূহ আৰু সুকীয়া ভাষা-সংস্কৃতিৰে চহকী বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ উপস্থিতিৰ বাবে এই অঞ্চলটো প্ৰকৃতিপ্ৰেমী, নৃতাত্ত্বিক পৰ্যটক আৰু দুঃসাহসিক ক্ৰীড়াপ্ৰেমীৰ বাবে অত্যন্ত অনুকূল।
প্ৰশ্ন ৮: উত্তৰ-পূব ভাৰতত পৰ্যটনৰ প্ৰসাৰৰ বাবে সাম্প্ৰতিক সময়ত চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ কি কি?
উত্তৰ: (ক) 'কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰালয়ৰ 'স্বদেশ দৰ্শন' আঁচনিৰ অধীনত বিশেষ 'উত্তৰ-পূব চাৰ্কিট' (North-East Circuit) গঠন কৰি আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন কৰা।
(খ) পূৰ্বতে থকা কেইবাখনো ৰাজ্যৰ 'সুৰক্ষিত অঞ্চলৰ অনুমতিপত্ৰ' (Protected Area Permit - PAP) নিয়মসমূহ সৰলীকৃত কৰি বিদেশী পৰ্যটকৰ বাবে পথ সুগম কৰা।
প্ৰশ্ন ৯: উপকূলীয় পৰ্যটন (Coastal Tourism) বুলিলে কি বুজায়? ভাৰতৰ পূব আৰু পশ্চিম উপকূলৰ দুখন গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যটন চহৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: সাগৰ বা মহাসাগৰৰ তীৰৱৰ্তী সৈকত অঞ্চল আৰু ইয়াৰ সংলগ্ন পানীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা মনোৰঞ্জনমূলক কাৰ্যকলাপ তথা পৰ্যটনক উপকূলীয় পৰ্যটন বোলে। ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলৰ এখন তেনে চহৰ হ’ল 'গোৱা' আৰু পূব উপকূলৰ এখন হ’ল ওড়িশাৰ 'পুৰী'।
প্ৰশ্ন ১০: ভৌগোলিক গঠনৰ ফালৰ পৰা ভাৰতৰ পূব উপকূল আৰু পশ্চিম উপকূলৰ পৰ্যটন আকৰ্ষণৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: পশ্চিম উপকূলভাগ মূলত খৰস্ৰোতা নদী আৰু নিমজ্জিত প্ৰকৃতিৰ হোৱাৰ বাবে ইয়াত সুন্দৰ বালিয়াৰি, ক্লিফ আৰু সৰু সৰু মোহনা পোৱা যায় (যি জলক্ৰীড়াৰ বাবে উপযোগী)। আনহাতে, পূব উপকূলভাগ বহল আৰু ব-দ্বীপযুক্ত হোৱাৰ বাবে ইয়াত ধীৰ গতিৰ তৰংগ, চিলিকাৰ দৰে বিশাল হ্ৰদ আৰু ধৰ্মীয় ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰৰ প্ৰাধান্য বেছি দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ১১: বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) ধাৰণাটোৱে কি বুজায়?
উত্তৰ: বহনক্ষম পৰ্যটন হ’ল এনে এক ব্যৱস্থাপনা য’ত বৰ্তমানৰ পৰ্যটক আৰু স্থানীয় অঞ্চলটোৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সাংস্কৃতিক অখণ্ডতা, অপৰিহাৰ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰা হয়। অৰ্থাৎ, ই পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনীতিৰ মাজত এক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চলত 'কেম্পিং পৰ্যটন' (Camping Tourism) সাম্প্ৰতিক সময়ত কিয় জনপ্ৰিয় হৈ উঠিছে?
উত্তৰ: চহৰীয়া কোলাহলৰ পৰা আঁতৰি মৰুভূমিৰ নিৰ্জন বালিয়াৰিৰ মাজত পৰম্পৰাগত বিলাসী তম্বু (Luxury Tents) সাজি নৈশযাপন কৰা ধাৰাটোৱে পৰ্যটকক আকৰ্ষিত কৰিছে। ইয়াত পৰ্যটকে মৰুভূমিৰ মুকলি আকাশৰ তলত 'তৰা নিৰীক্ষণ' (Stargazing) কৰাৰ লগতে থলুৱা খাদ্য আৰু সাংস্কৃতিক সান্নিধ্য লাভ কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত 'হোমষ্টে' (Homestay) ব্যৱস্থাই কিদৰে এক নতুন মাত্ৰা যোগ দিছে?
উত্তৰ: উত্তৰ-পূবৰ দুৰ্গম পাহাৰীয়া অঞ্চলত বৃহৎ হোটেল নিৰ্মাণ কৰাটো পৰিৱেশৰ বাবে ক্ষতিকাৰক। হোমষ্টে' ব্যৱস্থাই পৰ্যটকক স্থানীয় লোকৰ ঘৰতে থকাৰ আৰু তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত জীৱনশৈলী অনুভৱ কৰাৰ সুযোগ দিয়ে। ইয়াৰ ফলত পৰ্যটনৰ পৰা হোৱা লাভাংশ কোনো মধ্যভোগী নোহোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ গ্ৰাম্য পৰিয়ালসমূহৰ হাতলৈ যায়।
প্ৰশ্ন ১৪: উপকূলীয় পৰ্যটনৰ ক্ষেত্ৰত 'নীলা পতাকা প্ৰমাণপত্ৰ' (Blue Flag Certification) ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: 'Blue Flag' হ’ল ডেনমাৰ্কৰ এটা ফাউণ্ডেচনে প্ৰদান কৰা এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিৱেশ-প্ৰমাণপত্ৰ, যি সাগৰীয় সৈকতসমূহৰ পৰিষ্কাৰ পৰিচ্ছন্নতা, সুৰক্ষা আৰু পৰিৱেশ অনুকূল ব্যৱস্থাপনাক সূচায়। ভাৰতৰ ওড়িশাৰ 'গোপালপুৰ/গোল্ডেন বিচ' বা গুজৰাটৰ 'শিৱৰাজপুৰ' সৈকতে এই মান্যতালৈ উন্নীত হোৱাৰ ফলত বিশ্বৰ দৰবাৰত ভাৰতৰ উপকূলীয় পৰ্যটনৰ মৰ্যাদা বহুখিনি বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰশ্ন ১৫: হিমালয় পাৰ্বত্য অঞ্চলত গঢ়ি উঠা 'দুঃসাহসিক পৰ্যটন'ৰ (Adventure Tourism) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: (ক) পৰ্বতাৰোহন আৰু ট্ৰেকিং (Mountaineering & Trekking): যেনে- হিমাচল বা ছিকিমৰ ওখ পাহাৰীয়া দুৰ্গম বাটেৰে খোজকাঢ়ি কৰা যাত্ৰা।
(খ) ৰিভাৰ ৰাফ্টিং (River Rafting): হিমালয়ৰ পৰা তীব্ৰ বেগেৰে বৈ অহা খৰস্ৰোতা নদী, যেনে— ঋষিকেশৰ গংগা নদী বা অৰুণাচলৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ (চিয়াং) নদীত বিশেষ নাও চলোৱা দুঃসাহসিক ক্ৰীড়া।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকৰ আগমন বা প্ৰবাহৰ সাম্প্ৰতিক ধাৰাসমূহ (Recent Trends of International Tourist Flow) বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: একবিংশ শতিকাৰ গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতীয় পৰ্যটন উদ্যোগে এক বিশাল পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে গতি কৰিছে। বৈচিত্ৰ্যময় ভৌগোলিক অৱস্থিতি আৰু চহকী সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ বাবে ভাৰতবৰ্ষ সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰ্যটকৰ বাবে সদায় আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আহিছে। সাম্প্ৰতিক সময়ত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকৰ প্ৰবাহৰ ক্ষেত্ৰত তলত উল্লেখ কৰা মূল ধাৰাসমূহ পৰিলক্ষিত হয়:
১/ উৎস দেশসমূহৰ পৰিৱৰ্তন: বৰ্তমান সময়ত ভাৰতলৈ সৰ্বাধিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকৰ আগমন ঘটে চুবুৰীয়া দেশ বাংলাদেশৰ পৰা। ইয়াৰ পিছতেই ক্ৰমান্বয়ে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA), যুক্তৰাজ্য (UK), অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু কানাডাৰ পৰা সৰ্বাধিক পৰ্যটক আহে। ভৌগোলিক সান্নিধ্য আৰু উন্নত চিকিৎসা সেৱাৰ বাবে বাংলাদেশ আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ পৰ্যটকৰ সংখ্যাই শীৰ্ষস্থান লাভ কৰিছে।
২/ ই-ভিছা (e-Visa) আৰু প্ৰক্ৰিয়াৰ সৰলীকৰণ: ভাৰত চৰকাৰে বিশ্বৰ ধৰি ল’বলগীয়া প্ৰায় ১৬০ খনতকৈও অধিক দেশৰ নাগৰিকৰ বাবে বৈদ্যুতিন ভিছা (e-Tourist Visa) ব্যৱস্থা সুলভ কৰাৰ পিছৰে পৰা বিদেশী পৰ্যটকৰ আগমনৰ গতি অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত আমোলাতান্ত্ৰিক জটিলতা হ্ৰাস পাইছে।
৩/ পৰ্যটনৰ উদ্দেশ্যে ভিন্নতা (Niche Tourism): কেৱল পুৰাতাত্বিক ঠাই বা তাজমহল দৰ্শনতে সীমিত নাথাকি বৰ্তমান বিদেশী পৰ্যটকসকল ভাৰতৰ আধ্যাত্মিক পৰ্যটন (যেনে- বাৰাণসী, হৃষিকেশ), বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটন (যেনে- মধ্যপ্ৰদেশ আৰু অসমৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানসমূহ) আৰু দুঃসাহসিক ক্ৰীড়াৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈছে।
৪/ চিকিৎসা পৰ্যটনৰ (Medical Tourism) উত্থান: কম খৰচত বিশ্বমানৰ উন্নত চিকিৎসা সেৱা, জটিল অস্ত্ৰোপচাৰ আৰু অংগ সংৰোপণৰ সুবিধা থকাৰ বাবে ভাৰতবৰ্ষ এছিয়া আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশৰ ৰোগী-পৰ্যটকৰ বাবে এক প্ৰধান কেন্দ্ৰস্থল হৈ পৰিছে। দিল্লী, মুম্বাই আৰু চেন্নাইৰ দৰে মহানগৰীসমূহে ইয়াত মুখ্য ভূমিকা লৈছে।
৫/ ব্যৱসায়িক আৰু সন্মিলন পৰ্যটন (MICE): গোলকীকৰণৰ যুগত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ লগে লগে বিভিন্ন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলন, প্ৰদৰ্শনী আৰু ব্যৱসায়িক বৈঠকৰ (Meetings, Incentives, Conferences, Exhibitions) সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে উচ্চ উৎপাদনক্ষম বিদেশী পৰ্যটকৰ এক নতুন প্ৰবাহৰ সৃষ্টি কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২: এটা ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়ন (Case Study) হিচাপে হিমালয় পাৰ্বত্য অঞ্চলত পৰ্যটন বিকাশৰ ভৌগোলিক গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ তথা তৰুণ ভঙ্গিল পৰ্বতমালা হিমালয়ে ভাৰতৰ উত্তৰ সীমান্তত এক সুকীয়া ভৌগোলিক আৰু জলবায়ুগত প্ৰাচীৰ গঠন কৰিছে। জম্মু-কাশ্মীৰ, লাডাখ, হিমাচল প্ৰদেশ, উত্তৰাখণ্ড আৰু ছিকিমৰ দৰে ৰাজ্যসমূহ সাঙুৰি লোৱা এই পাৰ্বত্য অঞ্চলটো ভাৰতৰ পৰ্যটন মানচিত্ৰৰ এক অত্যন্ত সংবেদনশীল আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
ভৌগোলিক ও অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব: হিমালয়ৰ আলপাইন জলবায়ু, বৰফাবৃত্ত শৃঙ্গ, গভীৰ গিৰিখাত আৰু পৱিত্ৰ ধৰ্মীয় স্থানসমূহে (যেনে- চাৰিধাম, অমৰনাথ) বছৰি লাখ লাখ ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰে। দুৰ্গম ভূ-প্ৰকৃতিৰ বাবে ইয়াত পৰম্পৰাগত বৃহৎ উদ্যোগ গঢ়ি তোলাটো অসম্ভৱ। গতিকে পৰ্যটন উদ্যোগেই হৈছে এই অঞ্চলৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান মেৰুদণ্ড। ই স্থানীয় যুৱক-যুৱতীসকলক গাইড, হোটেল পৰিচালনা, পৰিবহন আৰু হোমষ্টে’ৰ জৰিয়তে পোনপটীয়া সংস্থাপন দিয়ে। ইয়াৰ উপৰিও থলুৱা কুটিৰ শিল্প আৰু আপুৰুগীয়া পাহাৰীয়া ফল-মূল তথা মচলাৰ বজাৰখনক ই সজীৱ কৰি ৰাখে।
পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ:
১/ অত্যধিক পৰ্যটন বা ওভাৰ-ট্যুৰিজম (Overtourism): চিমলা, মানালী বা লেহৰ দৰে সৰু চহৰসমূহৰ এটা নিৰ্দিষ্ট বহন ক্ষমতা (Carrying Capacity) থাকে। কিন্তু সেই ক্ষমতাৰ তুলনাত বহুগুণে বেছি পৰ্যটকৰ আগমন ঘটাৰ বাবে তীব্ৰ পানীৰ নাটনি আৰু যান-জঁটৰ সৃষ্টি হৈছে।
২/ প্লাষ্টিক আৰু আৱৰ্জনা প্ৰদূষণ: পৰ্যটকসকলে এৰি থৈ যোৱা টন টন প্লাষ্টিক বটল আৰু অজৈৱিক আৱৰ্জনা নিষ্কাষণৰ সঠিক ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে হিমালয়ৰ পৰিষ্কাৰ জুৰি আৰু উপত্যকাসমূহ প্ৰদূষিত হৈ পৰিছে।
৩/ ভূমিস্খলন আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ক্ষতি: পৰ্যটকৰ বাবে ক্ষিপ্ৰতাৰে পথ বহল কৰা আৰু পাহাৰীয়া ঢাল কাটি বহুতল ভৱন বা হোটেল নিৰ্মাণ কৰাৰ ফলত মাটিৰ স্থিৰতা হেৰাই গৈছে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ধাৰাষাৰ বৰষুণৰ সময়ত কৃত্ৰিম ভূমিস্খলন (Landslides) আৰু হঠাতে অহা বানপানীৰ (Flash Floods) প্ৰৱণতা বহুখিনি বৃদ্ধি পাইছে।
গতিকে, হিমালয় অঞ্চলত বৰ্তমান পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু সুনিয়ন্ত্ৰিত 'বহনক্ষম পৰ্যটন' (Sustainable Tourism) নীতি প্ৰয়োগ কৰাটো অতি জৰুৰী হৈ পৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতৰ থৰ মৰুভূমি অঞ্চলত মৰু-পৰ্যটনৰ (Desert Tourism) সাম্প্ৰতিক ধাৰা আৰু বিকাশৰ সম্ভাৱনীয়তাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম অংশত, বিশেষকৈ ৰাজস্থান ৰাজ্যত বিস্তৃত হৈ থকা থৰ মৰুভূমি অঞ্চলটোৱে নিজৰ ব্যতিক্ৰমী ভৌগোলিক অবয়বৰ বাবে পৰ্যটন ক্ষেত্ৰত এক সুকীয়া পৰিচয় লাভ কৰিছে। চৰম ভাবাপন্ন জলবায়ু আৰু মৰুময় পৰিৱেশ থকা স্বত্বেও কৌশলগত পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে ইয়াক এক লাভজনক পৰ্যটন বৃত্তলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে।
সাম্প্ৰতিক ধাৰা আৰু আকৰ্ষণসমূহ:
১/ সোণালী ত্ৰিভুজ আৰু মৰুভূমি বৰ্তনী (Desert Circuit): জয়পুৰ, উদয়পুৰৰ উপৰিও বৰ্তমান মৰুভূমিৰ গভীৰলৈ বিস্তৃত জয়ছালমেৰ, যোধপুৰ আৰু বিকানেৰ চহৰক সাঙুৰি এক বিশেষ মৰু-পৰ্যটন বৰ্তনী গঢ়ি তোলা হৈছে।
২/ বালিয়াৰি আৰু চাফাৰী (Sand Dunes & Safari): জয়ছালমেৰৰ 'চাম' (Sam sand dunes) আৰু 'খুৰী' অঞ্চলৰ বিশাল বালিয়াৰিত উটৰ পিঠিত উঠি ভ্ৰমণ কৰা (Camel Safari) আৰু আধুনিক জীপ গাড়ীৰে কৰা দুঃসাহসিক যাত্ৰা (Jeep Dune Bashing) পৰ্যটকৰ মাজত অতি জনপ্ৰিয়।
৩/ বিলাসী তম্বু আৰু নৈশ পৰ্যটন (Glamping): মৰুভূমিৰ বুকুত পৰম্পৰাগত অথচ ৰাজকীয় সা-সুবিধা থকা তম্বু (Luxury Desert Camps) স্থাপন কৰি থলুৱা লোকসংগীত (লাংগা-মাংগানীয়াৰ নৃত্য) উপভোগ কৰা আৰু নিশাৰ মুকলি আকাশত তৰা নিৰীক্ষণ (Stargazing) কৰাৰ এক নতুন ধাৰা আৰম্ভ হৈছে।
৪/ ঐতিহাসিক কিল্লা আৰু ঐতিহ্য: মৰুভূমিৰ হালধীয়া বেলেগিল অৱক্ষয়িত পাহাৰৰ ওপৰত নিৰ্মিত কিল্লাসমূহ (যেনে- জয়ছালমেৰৰ সোণাৰ কিল্লা) আৰু মৰুভূমিৰ মাজৰ পৰিত্যক্ত গাঁওসমূহ (যেনে- কুলধাৰা) চাবলৈ পৰ্যটকৰ ভিৰ হয়।
বিকাশৰ সম্ভাৱনীয়তা আৰু প্ৰত্যাহ্বান: মৰু-পৰ্যটনৰ সম্ভাৱনা অপৰিসীম হ’লেও ইয়াৰ কিছুমান ভৌগোলিক সীমাবদ্ধতা আছে। গ্ৰীষ্মকালৰ তীব্ৰ উষ্ণতাৰ (প্ৰায় ৫০ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ) বাবে এই পৰ্যটন কেৱল অক্টোবৰৰ পৰা মাৰ্চ মাহলৈকেহে সীমাবদ্ধ হৈ থাকে। তদুপৰি, মৰুভূমিৰ সীমিত পানীৰ সম্পদৰ ওপৰত পৰ্যটনে অতিৰিক্ত চাপৰ সৃষ্টি কৰে। যদিহে সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰি আৰু মৰুভূমিৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যক (যেনে- ডেজাৰ্ট নেচনেল পাৰ্কৰ বিলুপ্তপ্ৰায় গোদাৱন বা Great Indian Bustard পক্ষী) সুৰক্ষিত কৰি আগবঢ়া যায়, তেন্তে থৰ মৰুভূমিৰ পৰ্যটন গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ বাবে অধিক ফলপ্ৰসূ হৈ পৰিব।
প্ৰশ্ন ৪: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপটত পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত থকা বিশেষ সুবিধা আৰু হেঙাৰসমূহ (Pros and Cons) বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: অষ্টলক্ষ্মী বা আঠখন ৰাজ্যৰে গঠিত উত্তৰ-পূব ভাৰত ভৌগোলিকভাৱে দেশৰ বাকী অংশতকৈ অত্যন্ত বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ আৰু অনন্য। পূব হিমালয়ৰ পৰ্বতমালা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাকৰ পলসুৱা উপত্যকা, আৰু ঘন চিৰসেউজ অৰণ্যৰে আবৃত এই অঞ্চলটো প্ৰকৃতি আৰু সৰ্বপ্ৰাণবাদী পৰ্যটনৰ বাবে এক সোণালী খনিস্বৰূপ।
পৰ্যটন বিকাশৰ বিশেষ সুবিধাসমূহ (Advantages):
১/ অক্ষত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য: এই অঞ্চলটো পৃথিৱীৰ অন্যতম 'জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ হটস্পট' (Biodiversity Hotspot)। অসমৰ এশিঙীয়া গঁড়ৰ বাবে বিখ্যাত কাজিৰঙা আৰু মানস, অৰুণাচলৰ নামদফা, আৰু মেঘালয়ৰ লিভিং ৰুট ব্ৰীজ (জীৱন্ত শিপাৰ দলং) আদি সমগ্ৰ বিশ্বতে বিৰল ভৌগোলিক আকৰ্ষণ।
২/ নৃতাত্ত্বিক আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য: ইয়াত বাস কৰা শ্লোগ্ৰাফীয় তথা বিভিন্ন মূলৰ অসংখ্য জনজাতিৰ স্বকীয় উৎসৱ (যেনে- নাগালেণ্ডৰ হৰ্নবিল উৎসৱ, অসমৰ বিহু, অৰুণাচলৰ জিলৰ মিউজিক ফেষ্টিভেল) আৰু তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত খাদ্যসম্ভাৱে সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ (Cultural Tourism) বাবে ডাঙৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে।
৩/ অনুকূল জলবায়ু: সমভূমিৰ তীব্ৰ গৰমৰ দিনকেইটাত মেঘালয়ৰ শ্বিলং, চেৰাপুঞ্জী বা অৰুণাচলৰ টাৱাঙৰ শীতল জলবায়ুৱে ঘৰুৱা পৰ্যটকক সহজে আকৰ্ষণ কৰে।
প্ৰধান হেঙাৰ বা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ (Disadvantages/Challenges):
১/ ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতা আৰু যাতায়তৰ সমস্যা: মূল ভাৰত ভূখণ্ডৰ সৈতে কেৱল সংকীৰ্ণ 'শিলিগূৰি কৰিডৰ' (Chicken's Neck) ৰে সংযুক্ত হোৱাৰ বাবে আৰু পাৰ্বত্য ভূ-প্ৰকৃতিৰ দুৰ্গমতাৰ বাবে এতিয়াও যাতায়ত ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ সুচল হোৱা নাই। বাৰিষা কালত হোৱা তীব্ৰ বানপানী আৰু ভূমিস্খলনে যোগাযোগ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন কৰি পেলায়।
২/ আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ: দুৰৱৰ্তী পৰ্যটন স্থলসমূহৰ ওচৰত বিশ্বমানৰ হোটেল, উন্নত চিকিৎসা কেন্দ্ৰ আৰু নিৰৱচ্ছিন্ন বিদ্যুৎ তথা ইণ্টাৰনেট সেৱাৰ অভাৱ আজিও পৰিলক্ষিত হয়।
৩/ প্ৰশাসনীয় বাধ্যবাধকতা: বিদেশী আৰু ঘৰুৱা পৰ্যটকৰ বাবে প্ৰযোজ্য কিছুমান বিশেষ অনুমতি পত্ৰ (যেনে- Inner Line Permit বা ILP) আদি প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে বহুত সময়ত পৰ্যটকসকলে ইচ্ছা থকা স্বত্বেও ভ্ৰমণ কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ উপকূলীয় অঞ্চলসমূহত উপকূলীয় পৰ্যটনৰ (Coastal Tourism) সাম্প্ৰতিক ধাৰা আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী ভৌগোলিক কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ দক্ষিণে প্ৰায় ৭,৫১৬.৬ কিলোমিটাৰ দীঘল এক বিশাল উপকূলীয় ৰেখা আছে। পশ্চিমে আৰৱ সাগৰ আৰু পূবে বংগোপসাগৰে আগুৰি থকা এই উপদ্বীপীয় ভৌগোলিক অৱস্থিতিয়ে ভাৰতক উপকূলীয় বা সাগৰীয় সৈকত পৰ্যটনৰ (Beach Tourism) এক অন্যতম গোলকীয় কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছে।
উপকূলীয় পৰ্যটনৰ সাম্প্ৰতিক ধাৰা:
১/ জলক্ৰীড়া আৰু দুঃসাহসিক ক্ৰীড়া (Water Sports): বৰ্তমান সাগৰ পাৰত কেৱল সূৰ্যস্নান কৰাতে সীমিত নাথাকি পৰ্যটকসকলে স্কুবা ডাইভিং (Scuba Diving), স্নৰ্কেলিং, পেৰাছেইলিং আৰু চাৰ্ফিং আদিৰ দৰে ৰোমাঞ্চকৰ কাৰ্যকলাপত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ ধাৰা বৃদ্ধি পাইছে। গোৱা আৰু আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ ইয়াৰ বাবে আটাইতকৈ বিখ্যাত।
২/ নীল অৰ্থনীতি আৰু ব্লু ফ্লেগ সৈকত (Blue Flag Certification): পৰিৱেশ অনুকূল আৰু সৰ্বোচ্চ পৰিষ্কাৰ সাগৰীয় সৈকতক দিয়া 'ব্লু ফ্লেগ' মান্যতা ভাৰতৰ কেইবাটাও সৈকতে (যেনে- ওড়িশাৰ গোল্ডেন বিচ, গুজৰাটৰ শিৱৰাজপুৰ) লাভ কৰিছে, যিয়ে পৰিৱেশ-সচেতন বিদেশী পৰ্যটকক অধিক আকৰ্ষিত কৰিছে।
৩/ কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ পৰ্যটন: কেৰালাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৰু-বৰ নদী আৰু হ্ৰদৰ সংযোগত গঢ়ি উঠা 'বেঁকী পানী' বা বেকৱাটাৰত হাউচবোট (Houseboat) ভ্ৰমণৰ ধাৰাটোৱে উপকূলীয় পৰ্যটনলৈ এক সুকীয়া মাত্ৰা আনিছে।
প্ৰভাৱ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী ভৌগোলিক কাৰকসমূহ:
১/ উপকূলৰ ভূ-প্ৰকৃতি: ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলভাগ মূলত নিমজ্জিত (Submerged) আৰু খৰস্ৰোতা হোৱাৰ বাবে ইয়াত ওখ পাথৰীয়া ক্লিফ আৰু সুন্দৰ পকেট বিচ পোৱা যায়, যি গোৱা বা মহাৰাষ্ট্ৰৰ পৰ্যটনৰ বাবে অনুকূল। আনহাতে, পূব উপকূলভাগ পলসুৱা আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান (Emergent) হোৱাৰ বাবে ইয়াত বহল বালিচৰ আৰু চিলিকা বা পুলিকাটৰ দৰে বিশাল লেগুন পোৱা যায়।
২/ ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰভাৱ: বিশেষকৈ বংগোপসাগৰীয় পূব উপকূল (ওড়িশা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তামিলনাডু) বাৰে বাৰে ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Cyclones) আৰু সাগৰীয় ঢৌৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হয়। ইয়াৰ ফলত এই অঞ্চলসমূহৰ পৰ্যটন আন্তঃগাঁথনি ক্ষয়-ক্ষতিৰ সন্মুখীন হয় আৰু পৰ্যটকৰ সুৰক্ষা বিঘ্নিত হয়।
৩/ উপকূলীয় নিয়ন্ত্ৰণ মণ্ডল (CRZ Regulations): সাগৰীয় পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ তথা মেনগ্ৰোভ অৰণ্যসমূহ (যেনে- সুন্দৰবন) সুৰক্ষিত কৰিবলৈ চৰকাৰে জাৰি কৰা নিয়মাৱলীয়ে সাগৰৰ পাৰত অপৰিকল্পিত হোটেল বা ৰিজৰ্ট নিৰ্মাণ কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, যাৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ এই উদ্যোগটোৰ ওপৰত পৰে।
Very Short Answer Questions (1 Mark)
Q1. What is international tourist flow?
Answer: International tourist flow refers to the movement of people from one country to another for tourism, business, education, or leisure purposes.
Q2. Who is an international tourist?
Answer: An international tourist is a person who travels to another country and stays there for at least one night but less than one year without taking permanent employment.
Q3. Name two factors influencing international tourist flow.
Answer: Good transport facilities and political stability are two major factors influencing international tourist flow.
Q4. Which region receives the highest number of international tourists?
Answer: Europe receives the highest number of international tourists in the world.
Q5. What is inbound tourism?
Answer: Inbound tourism refers to foreign tourists visiting a particular country.
Q6. What is outbound tourism?
Answer: Outbound tourism means residents of a country travelling to other countries for tourism.
Q7. What is a tourist destination?
Answer: A tourist destination is a place that attracts visitors because of its natural, cultural, historical, or recreational attractions.
Q8. Name one international organization related to tourism.
Answer: The United Nations World Tourism Organization (UN Tourism) is an important international tourism organization.
Q9. What is sustainable tourism?
Answer: Sustainable tourism is tourism that protects the environment, culture, and local communities while supporting economic development.
Q10. Name one popular international tourist destination in India.
Answer: The Taj Mahal at Agra is one of the most popular international tourist destinations in India.
Q11. Which transport mode is most important for international tourism?
Answer: Air transport is the most important mode of international tourism.
Q12. What is a tourist visa?
Answer: A tourist visa is an official document that allows a foreign visitor to enter another country for tourism.
Q13. How does technology help international tourism?
Answer: Technology helps through online booking, digital payments, navigation, and travel information.
Q14. Name one challenge to international tourist flow.
Answer: Global pandemics are a major challenge to international tourist flow.
Q15. Why is international tourism important?
Answer: International tourism generates foreign exchange, creates employment, and promotes cultural understanding.
Part B – Short Answer Questions (2 Marks)
Q1. Define international tourist flow.
Answer: International tourist flow is the movement of tourists across national boundaries for leisure, business, education, or other purposes. It reflects the number and pattern of international visitors travelling between countries.
Q2. Mention two factors affecting international tourist flow.
Answer: International tourist flow is influenced by transport facilities, political stability, economic conditions, visa policies, safety, climate, and the availability of tourist attractions. Better infrastructure encourages more tourists.
Q3. What is the difference between inbound and outbound tourism?
Answer: Inbound tourism refers to foreign visitors entering a country for tourism. Outbound tourism refers to residents travelling from their own country to another country for tourism purposes.
Q4. Why is air transport important in international tourism?
Answer: Air transport enables tourists to travel quickly and comfortably over long distances. It connects countries efficiently and supports the growth of international tourism by reducing travel time.
Q5. Explain the importance of international tourism.
Answer: International tourism earns foreign exchange, creates employment opportunities, promotes investment, supports local businesses, and encourages cultural exchange between different countries.
Q6. What role does technology play in international tourism?
Answer: Technology makes travel easier through online reservations, electronic tickets, digital payments, GPS navigation, and travel information. It improves convenience and enhances tourists' overall experience.
Q7. Why are visa policies important for international tourism?
Answer: Visa policies regulate the entry of foreign tourists. Simple and flexible visa procedures encourage tourism, while strict regulations may reduce tourist arrivals.
Q8. Explain the role of political stability in tourist flow.
Answer: Political stability creates a safe environment for visitors. Countries with peace and security attract more international tourists than areas affected by conflict or unrest.
Q9. How do natural attractions influence international tourist flow?
Answer: Mountains, beaches, forests, waterfalls, and wildlife attract tourists from around the world. Unique natural landscapes increase the popularity of tourist destinations.
Q10. State two economic benefits of international tourism.
Answer: International tourism generates foreign exchange and creates employment in hotels, transport, restaurants, handicrafts, and other tourism-related industries.
Q11. What are the major challenges faced by international tourism?
Answer: International tourism faces challenges such as pandemics, terrorism, natural disasters, climate change, political instability, and economic recessions that reduce tourist arrivals.
Q12. Explain the concept of sustainable international tourism.
Answer: Sustainable international tourism promotes responsible travel by conserving natural resources, protecting cultural heritage, reducing pollution, and ensuring benefits for local communities.
Q13. Why is cultural heritage important for international tourism?
Answer: Historical monuments, festivals, traditions, and local culture attract visitors from different countries. They enhance the uniqueness and attractiveness of tourist destinations.
Q14. How has globalization influenced international tourist flow?
Answer: Globalization has improved transport, communication, and international cooperation. It has made travel easier, increased awareness of destinations, and encouraged international tourism.
Q15. Why is India becoming an important international tourist destination?
Answer: India attracts international tourists because of its rich cultural heritage, historical monuments, religious sites, diverse landscapes, wildlife, festivals, and improving tourism infrastructure.
5 Important Long Questions And Answer :
Q1. Define international tourist flow. Discuss the recent trends in international tourist flow. (5 Marks)
Answer: International tourist flow refers to the movement of people from one country to another for tourism, business, education, health, or leisure. It indicates the volume and direction of international travel between countries.
In recent years, international tourist flow has shown significant changes. The expansion of air transport, online travel booking, and digital payment systems has made international travel easier and more affordable. Tourists now prefer diverse experiences such as adventure tourism, eco-tourism, cultural tourism, and medical tourism.
The COVID-19 pandemic caused a sharp decline in global tourism due to travel restrictions. However, after the reopening of international borders, tourist arrivals have increased steadily. Many countries have introduced e-visas and improved tourism infrastructure to attract visitors.
Asia, particularly India and Southeast Asian countries, has emerged as an important tourism destination because of its rich cultural heritage, natural beauty, and affordable travel costs.
Thus, international tourist flow continues to grow due to technological development, improved connectivity, and rising global tourism demand.
Q2. Explain the major factors influencing international tourist flow. (5 Marks)
Answer: International tourist flow is influenced by several geographical, economic, political, and social factors. Natural attractions such as mountains, beaches, forests, deserts, and wildlife attract tourists from different parts of the world. Cultural attractions, including historical monuments, festivals, museums, and religious sites, also play an important role.
Good transport and communication networks make travel faster and more convenient. Political stability, law and order, and a safe environment encourage international visitors, while conflicts and terrorism reduce tourist arrivals.
Economic factors such as income levels, currency exchange rates, and travel costs influence people's ability to travel abroad. Government policies, including visa facilities and tourism promotion programmes, also affect international tourist flow.
Modern technology, online booking platforms, digital maps, and social media have further increased international tourism by making travel planning easier.
Therefore, international tourist flow depends on the combined influence of physical, economic, technological, and political factors.
Q3. Discuss the economic importance of international tourism. (5 Marks)
Answer: International tourism is an important contributor to the economy of many countries. It generates foreign exchange by bringing income from international visitors. This helps improve a country's balance of payments.
Tourism creates employment opportunities in hotels, restaurants, transport, travel agencies, handicrafts, entertainment, and other service sectors. It also promotes the development of infrastructure such as roads, airports, railways, and communication facilities.
International tourism encourages investment in tourism-related industries and supports the growth of local businesses. Rural communities also benefit through homestays, handicraft sales, and eco-tourism activities.
In addition, tourism increases government revenue through taxes and service charges. It also promotes regional development by creating new business opportunities in less-developed areas.
Hence, international tourism is an important source of economic growth, employment generation, infrastructure development, and foreign exchange earnings.
Q4. Explain the challenges faced by international tourism in recent years. (5 Marks)
Answer: International tourism faces several challenges that affect tourist arrivals and the growth of the tourism industry.
The COVID-19 pandemic severely reduced international travel due to border closures, lockdowns, and health concerns. Political conflicts, terrorism, and civil unrest also discourage tourists from visiting certain destinations.
Natural disasters such as earthquakes, floods, cyclones, and wildfires damage tourism infrastructure and reduce tourist confidence. Climate change has increased environmental risks, including coastal erosion and glacier melting, affecting many tourist destinations.
Other challenges include rising travel costs, inflation, strict visa regulations, environmental pollution, and overcrowding at popular tourist sites.
To overcome these problems, governments are promoting sustainable tourism, improving safety measures, simplifying visa procedures, and investing in modern tourism infrastructure.
Addressing these challenges is essential for the long-term development of international tourism.
Q5. Explain the role of sustainable tourism in promoting international tourist flow. (5 Marks)
Answer: Sustainable tourism refers to responsible tourism that protects natural resources, conserves cultural heritage, and benefits local communities while meeting the needs of present and future generations.
It encourages the conservation of forests, wildlife, beaches, mountains, and historical monuments. Sustainable tourism also reduces pollution, manages waste properly, and promotes the efficient use of natural resources.
Local communities benefit through employment, homestays, handicrafts, cultural performances, and tourism-related businesses. Visitors are encouraged to respect local customs, traditions, and environmental regulations.
Many international tourists now prefer eco-friendly destinations that promote responsible travel. As a result, countries investing in sustainable tourism attract more environmentally conscious visitors.
Therefore, sustainable tourism not only protects natural and cultural resources but also supports economic development and ensures the long-term growth of international tourist flow.