পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Lesson Summary):

​এই পাঠটোত মূলতঃ পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক ধাৰণা আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃতি সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে। ভূগোলৰ সৈতে পৰ্যটনৰ এক নিবিড় আৰু অন্তৰ্নিহিত সম্পৰ্ক আছে, কাৰণ পৰ্যটনৰ মূল উপাদানসমূহ যেনে— স্থান, দূৰত্ব, ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ু আদি ভূগোলৰেই অবিচ্ছেদ্য অংগ। পাঠটোত পৰ্যটন উদ্যোগক সক্ৰিয় কৰি ৰখা ‘মধ্যস্থতাকাৰী’ (যেনে: ট্ৰেভেল এজেন্সী) আৰু প্ৰাথমিক সেৱা আগবঢ়োৱা ‘যোগনীয়াৰ’সকলৰ (যেনে: হোটেল, পৰিবহন) গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ বিষয়ে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, ব্ৰিটিছ ভূগোলবিদ এইচ. এ. ৰবিনছনে আগবঢ়োৱা পৰ্যটনৰ তিনিটা মুখ্য ভৌগোলিক মাপদণ্ড— আকৰ্ষণ, অভিগম্যতা আৰু আৱাসিক সা-সুবিধাৰ প্ৰাসংগিকতা এই গোটটোৰ মূল আধাৰ। সংক্ষেপে, ই পৰ্যটনৰ স্থানিক আৰ্হি আৰু ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক তথা পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱক প্ৰতিফলিত কৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটন ভূগোল (Tourism Geography) বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত বিভিন্ন ঠাইৰ ভৌগোলিক উপাদানসমূহৰ সৈতে ভ্ৰমণকাৰীসকলৰ যাত্ৰা, থকা-মেলা আৰু ধৰিত্ৰীৰ বুকুত ইয়াৰ স্থানিক প্ৰভাৱৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নকে পৰ্যটন ভূগোল বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটনৰ ধাৰণাত ‘উৎপত্তিস্থল’ (Origin) কি?

উত্তৰ: যি নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চল বা বাসস্থানৰ পৰা এজন পৰ্যটকে নিজৰ দৈনিক কৰ্মব্যস্ততাৰ পৰা আঁতৰি কোনো নতুন স্থানলৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে, তাক উৎপত্তিস্থল বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: বিখ্যাত ব্ৰিটিছ ভূগোলবিদ এইচ. এ. ৰবিনছনৰ (H. A. Robinson) পৰ্যটন বিষয়ক বিখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: এইচ. এ. ৰবিনছনে ১৯৭৬ চনত প্ৰকাশ কৰা পৰ্যটন ভূগোলৰ আধাৰস্বৰূপ গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থখনৰ নাম আছিল ‘Geography of Tourism’।

প্ৰশ্ন ৪: পৰ্যটন উদ্যোগত ‘মধ্যস্থতাকাৰী’ (Intermediary) মানে কোন?

উত্তৰ: পৰ্যটন ক্ষেত্ৰত যিবোৰ সংস্থাই (যেনে: ট্ৰেভেল এজেন্সী) মূল সেৱা প্ৰদানকাৰী আৰু ভ্ৰমণকাৰীৰ মাজত এক সংযোগ সেতু হিচাপে কাম কৰি যাত্ৰা সূচল কৰে, তেওঁলোকক মধ্যস্থতাকাৰী বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ অন্যতম প্ৰধান ভৌগোলিক উপাদান ‘আকৰ্ষণ’ (Attraction) কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?

উত্তৰ: ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ আকৰ্ষণ মূলতঃ কোনো এটা অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য (পাহাৰ, নদী) অথবা মানৱ-নিৰ্মিত ঐতিহাসিক ঐতিহ্যৰ অনন্য বৈশিষ্টৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: পৰ্যটন ব্যৱস্থাত ‘যোগনীয়াৰ’ (Supplier) বুলিলে কাক বুজায়?

উত্তৰ: পৰ্যটকে ভ্ৰমণ কালত পোনপটীয়াকৈ উপভোগ কৰা প্ৰাথমিক সা-সুবিধাসমূহ, যেনে— হোটেল, পৰিবহন আৰু বিমান সেৱা আগবঢ়োৱা মূল গোটসমূহক যোগনীয়াৰ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক মাপদণ্ডৰ ‘অভিগম্যতা’ (Accessibility) কি?

উত্তৰ: অভিগম্যতা হৈছে উন্নত পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ সহায়ত এজন পৰ্যটকে নিজৰ বাসস্থানৰ পৰা লক্ষ্যস্থানলৈ কিমান সহজতে, কম সময়ত আৰু নিৰাপদে যাত্ৰা কৰিব পাৰে তাৰ ভৌগোলিক জোখ।

প্ৰশ্ন ৮: ঘৰুৱা পৰ্যটন (Domestic Tourism) কি?

উত্তৰ: যেতিয়া এজন পৰ্যটকে নিজৰ দেশৰ ৰাজনৈতিক সীমা অতিক্ৰম নকৰাকৈ নিজৰ দেশৰে ভিতৰৰ কোনো ভৌগোলিক অঞ্চল ভ্ৰমণ কৰে, তাক ঘৰুৱা পৰ্যটন বোলে।

প্ৰশ্ন ৯: পৰ্যটনৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত জলবায়ু (Climate) কেনেধৰণৰ উপাদান?

উত্তৰ: জলবায়ু হৈছে এক অপৰিহাৰ্য প্ৰাকৃতিক তথা ভৌগোলিক উপাদান, যিয়ে কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট পৰ্যটন থলীলৈ ভ্ৰমণকাৰীৰ আগমনৰ ঋতু আৰু সোঁত নিৰ্ধাৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: ডব্লিউ.টি.অ’ (WTO) ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰ: বিশ্ব পৰ্যটন ক্ষেত্ৰৰ সৰ্বোচ্চ সংস্থা WTO ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে ‘World Tourism Organization’ (বিশ্ব পৰ্যটন সংস্থা)।

প্ৰশ্ন ১১: ট্যুৰ অপাৰেটৰ (Tour Operator) আৰু ট্ৰেভেল এজেন্টৰ (Travel Agent) মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: ট্যুৰ অপাৰেটৰে নিজেই সমগ্ৰ ভ্ৰমণৰ সূচী আৰু পেকেজ প্ৰস্তুত কৰে, আনহাতে ট্ৰেভেল এজেন্টে সেই প্ৰস্তুত কৰা পেকেজসমূহ পৰ্যটকৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ৰবিনছনৰ তত্ত্ব অনুসৰি ‘আৱাস’ (Accommodation) কি?

উত্তৰ: আৱাস হৈছে পৰ্যটন স্থানত ভ্ৰমণকাৰীৰ বাবে থকা-মেলা আৰু ৰাত্ৰিযাপনৰ বাবে থকা ভৌতিক ব্যৱস্থা (যেনে- হোটেল, ৰিজৰ্ট), যাৰ অবিহনে পৰ্যটন সম্পূৰ্ণ নহয়।

প্ৰশ্ন ১৩: ‘ভ্ৰমণসূচী’ (Itinerary) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: এখন নিৰ্দিষ্ট ভ্ৰমণ কালৰ দিন অনুসৰি যাত্ৰাৰ পথ, সময়, লক্ষ্যস্থান আৰু কাৰ্যসূচী বিশদভাৱে লিপিবদ্ধ কৰা পৰিকল্পিত তালিকাক ভ্ৰমণসূচী বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটনৰ (International Tourism) আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰ্ত কি?

উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰ্তটো হ’ল পৰ্যটকে নিজৰ দেশৰ ভৌগোলিক আৰু ৰাজনৈতিক সীমা পাৰ হৈ অন্য সাৰ্বভৌম দেশত প্ৰৱেশ কৰিব লাগিব।

প্ৰশ্ন ১৫: পৰ্যটনক কিয় ‘অদৃশ্য ৰপ্তানি’ (Invisible Export) বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: কাৰণ পৰ্যটনে কোনো দৃশ্যমান সামগ্ৰী আদান-প্ৰদান নকৰাকৈ কেৱল সেৱা প্ৰদানৰ জৰিয়তে একোখন দেশলৈ বৈদেশিক মুদ্ৰা বোৱাই আনে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভূগোল আৰু পৰ্যটনৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দুটা বাক্যত বুজাই লিখা।

উত্তৰ: ভূগোল অবিহনে পৰ্যটন অসম্ভৱ, কাৰণ পৰ্যটনৰ মূল উপাদানসমূহ যেনে— স্থান, দূৰত্ব, ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ু আদি ভূগোলৰে অবিচ্ছেদ্য অংগ। পৰ্যটকে স্থানান্তৰিত হোৱা সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো আৰু ইয়াৰ স্থানিক প্ৰভাৱসমূহ ভৌগোলিক দৃষ্টিকোণেৰেহে বিশ্লেষণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটনৰ বিকাশত ট্ৰেভেল এজেন্সীৰ (Travel Agency) দুটা মুখ্য ভূমিকা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ট্ৰেভেল এজেন্সীৰ দুটা মুখ্য ভূমিকা হ’ল:

ক) পৰ্যটকসকলক টিকট বুকিং, ভিছা প্ৰস্তুতকৰণ আৰু আৱাসিক হোটেলৰ সঠিক তথ্য দি যাত্ৰা সহজ কৰা।

খ) অপৰিচিত পৰ্যটনস্থলীসমূহৰ চৰকাৰী নিয়ম আৰু নিৰাপত্তা সম্পৰ্কে ভ্ৰমণকাৰীক পূৰ্বতেই অৱগত কৰা।

প্ৰশ্ন ৩: ৰবিনছনে আগবঢ়োৱা পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক মাপদণ্ডৰ মূল ভিত্তি কেইটা আৰু কি কি?

উত্তৰ: এইচ. এ. ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক মাপদণ্ডৰ মূল ভিত্তি তিনিটা। সেই কেইটা হ’ল—

ক) আকৰ্ষণ (Attractions) — প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক উপাদান।

খ) অভিগম্যতা (Accessibility) — পৰিবহন আৰু যোগাযোগ।

গ) আৱাস (Amenities/Accommodation) — থকা-মেলাৰ সা-সুবিধা।

প্ৰশ্ন ৪: ‘ইনবাউণ্ড পৰ্যটন’ (Inbound Tourism) আৰু ‘আউটবাউণ্ড পৰ্যটন’ (Outbound Tourism) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো বিদেশী পৰ্যটক আমাৰ নিজৰ দেশলৈ ভ্ৰমণৰ বাবে আহে, তাক ইনবাউণ্ড পৰ্যটন বোলে (যেনে— ফ্ৰান্সৰ পৰা অসমলৈ অহা পৰ্যটক)। আনহাতে, যেতিয়া আমাৰ দেশৰ কোনো নাগৰিক ভ্ৰমণৰ বাবে বিদেশলৈ যায়, তাক আউটবাউণ্ড পৰ্যটন বোলে।

প্ৰশ্ন ৫: পৰ্যটন ব্যৱস্থাত ‘যোগনীয়াৰ’ (Suppliers) হিচাপে পৰিবহন খণ্ডৰ গুৰুত্ব লিখা।

উত্তৰ: পৰিবহন খণ্ড পৰ্যটন উদ্যোগৰ মেৰুদণ্ডস্বৰূপ। বিমান, ৰেলপথ আৰু স্থলপথৰ সুব্যৱস্থাই দূৰত্বৰ হেঙাৰ ভাঙি পৰ্যটকক উৎপত্তিস্থলৰ পৰা অতি দুৰ্গম বা মনোৰম লক্ষ্যস্থানলৈ কম সময়ৰ ভিতৰত কঢ়িয়াই নিয়াত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: পৰ্যটনৰ পৰিসৰত ‘সাংস্কৃতিক আকৰ্ষণ’ (Cultural Attraction) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলৰ জনজাতি বা সমাজৰ পৰম্পৰাগত উৎসৱ-পাৰ্বন, লোকনৃত্য, খাদ্যশৈলী, স্থাপত্যকলা আৰু ঐতিহাসিক জীৱনধাৰাই যেতিয়া বহিৰাগত পৰ্যটকক আকৰ্ষিত কৰে, তাকে সাংস্কৃতিক আকৰ্ষণ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: এজন ট্যুৰ অপাৰেটৰে পৰ্যটন ব্যৱস্থাক কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?

উত্তৰ: ট্যুৰ অপাৰেটৰে বিভিন্ন একক সেৱা যেনে— পৰিবহন, হোটেল আৰু স্থানীয় গাইডৰ সেৱাসমূহ একগোট কৰি এটা সুনিৰ্দিষ্ট ‘ট্যুৰ পেকেজ’ (Tour Package) তৈয়াৰ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে পৰ্যটকৰ সমগ্ৰ ভ্ৰমণকালৰ বাজেট আৰু সময়সূচী পৰিচালনা কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক উপাদান হিচাপে ‘ভূ-প্ৰকৃতি’ৰ (Topography) প্ৰভাৱ কি?

উত্তৰ: ভূ-প্ৰকৃতিয়ে পৰ্যটনৰ ধৰণ নিৰ্ণয় কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, ওখ হিমালয় বা আল্পছ পাৰ্বত্য অঞ্চলে ট্ৰেকিং আৰু এডভেন্সাৰ পৰ্যটনক আকৰ্ষিত কৰে, আনহাতে সমতলীয় ঐতিহাসিক অঞ্চল বা নদী উপত্যকাই সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক পৰ্যটনৰ ভেটি গঢ়ি তোলে।

প্ৰশ্ন ৯: পৰ্যটনৰ ক্ষেত্ৰত ‘গোলকীয় দূৰত্ব’ (Global Distance) কেনেকৈ এক কাৰক হিচাপে কাম কৰে?

উত্তৰ: ভৌগোলিক দূৰত্বই ভ্ৰমণৰ খৰচ আৰু সময় পোনপটীয়াকৈ প্ৰভাৱিত কৰে। আধুনিক দ্ৰুতবেগী বিমান সেৱাই গোলকীয় দূৰত্ব সংকুচিত কৰি তুলিছে, যাৰ ফলত দূৰ-দূৰণিৰ দেশসমূহৰ মাজতো পৰ্যটকৰ আদান-প্ৰদান ব্যাপক হাৰত বৃদ্ধি পাইছে।

প্ৰশ্ন ১০: পৰ্যটন খণ্ডত চৰকাৰী মধ্যস্থতাকাৰী বা গাইডৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: চৰকাৰীভাৱে পঞ্জীভূক্ত পৰ্যটন গাইড বা মধ্যস্থতাকাৰীসকলে বিদেশী ভ্ৰমণকাৰীক কোনো স্থানৰ সঠিক ইতিহাস আৰু ভৌগোলিক গুৰুত্ব বুজাই দিয়ে। লগতে তেওঁলোকে ভাষাৰ হেঙাৰ দূৰ কৰি পৰ্যটকসকলক অনাকাংক্ষিত প্ৰৱঞ্চনাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: ‘ভ্ৰমণৰ অনুপ্ৰেৰণা’ (Travel Motivation) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ভ্ৰমণৰ অনুপ্ৰেৰণা হৈছে এজন ব্যক্তিৰ মনস্তাত্ত্বিক আৰু ভৌগোলিক প্ৰয়োজন, যিয়ে তেওঁক দৈনন্দিন একঘেয়েমি জীৱনৰ পৰা আঁতৰি মানসিক শান্তি, স্বাস্থ্য লাভ বা জ্ঞান অন্বেষণৰ বাবে কোনো নতুন ঠাইলৈ যাবলৈ বাধ্য কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ৰবিনছনৰ তত্ত্বৰ আধাৰত ‘মনোৰঞ্জনৰ সা-সুবিধা’ (Amenities) কি কি হ’ব পাৰে?

উত্তৰ: ৰবিনছনৰ মতে কেৱল থকা ঠাই হ’লেই নহ’ব, পৰ্যটকৰ আনন্দৰ বাবে স্থানখনত অতিৰিক্ত সুবিধা থাকিব লাগিব। যেনে— বজাৰ কৰাৰ ব্যৱস্থা (Shopping), থলুৱা বিনোদন কেন্দ্ৰ, চাতুৰ্যপূৰ্ণ খেল বা ক্ৰীড়াৰ সুবিধা আৰু পৰম্পৰাগত খাদ্য সৰবৰাহ কেন্দ্ৰ।

প্ৰশ্ন ১৩: পৰ্যটনৰ ধাৰণাত ‘লক্ষ্যস্থান’ বা ‘গন্তব্যস্থল’ (Destination Area) ৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: লক্ষ্যস্থান হৈছে পৰ্যটকে ভ্ৰমণ কৰিবলৈ বাচি লোৱা সেই নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক কেন্দ্ৰবিন্দু, য’ত থকা প্ৰাকৃতিক বা মানৱ-নিৰ্মিত বিশেষত্বসমূহ উপভোগ কৰিবলৈ পৰ্যটকে নিজৰ গৃহভূমি এৰি যাত্ৰা কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: পৰ্যটনে স্থানীয় অৰ্থনীতিত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: পৰ্যটকে স্থানীয় অঞ্চলত কৰা খৰচৰ জৰিয়তে হোটেল ব্যৱসায়, পৰিবহন, হস্তশিল্প আৰু থলুৱা খাদ্য উদ্যোগৰ সৈতে জড়িত থকা সমাজৰ সাধাৰণ লোকসকলৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষভাৱে কৰ্মসংস্থাপনৰ বৃহৎ সুযোগ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) কিয় বৰ্তমান সময়ত প্ৰয়োজনীয়?

উত্তৰ: পৰ্যটন স্থানসমূহৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ, ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সংৰক্ষিত কৰি ৰাখি কৰা পৰ্যটনক বহনক্ষম পৰ্যটন বোলে। পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে ই বৰ্তমান অতি প্ৰয়োজনীয়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটন আৰু ভূগোলৰ মাজত থকা অন্তৰ্নিহিত সম্পৰ্কৰ বিষয়ে এক বহুল আলোচনা আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: পৰ্যটন আৰু ভূগোল— এই দুয়োটা বিষয় এটা মুদ্ৰাৰ ইপিঠি-সিপিঠিৰ দৰে পৰস্পৰ নিবিড়ভাৱে সাঙোৰ খাই আছে। ভৌগোলিক উপাদানসমূহৰ উপস্থিতি অবিহনে পৰ্যটনৰ অস্তিত্ব কল্পনা কৰাটো অসম্ভৱ। কাৰণ পৰ্যটনৰ সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো স্থান, দূৰত্ব আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, যিবোৰ ভূগোল বিজ্ঞানৰ মূল আধাৰ।

পৰ্যটন আৰু ভূগোলৰ এই পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কক মূলতঃ তিনিটা ভৌগোলিক দিশৰ পৰা বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• উৎপত্তিস্থল (Region of Origin): এজন পৰ্যটকে কি ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ পৰা আহিছে, সেই অঞ্চলৰ জলবায়ু, অৰ্থনৈতিক অৱস্থা আৰু জনসংখ্যাৰ গঠনে তেওঁৰ ভ্ৰমণৰ প্ৰৱণতা নিৰূপণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, ইউৰোপৰ অত্যাধিক ঠাণ্ডা অঞ্চলৰ পৰ্যটকসকলে প্ৰায়েই ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ উষ্ম আৰু সূৰ্যৰ পোহৰেৰে উজ্জ্বল জলবায়ুলৈ ধাবিত হোৱা দেখা যায়।

• সংযোগকাৰী পথ (Transit Route): উৎপত্তিস্থলৰ পৰা লক্ষ্যস্থানলৈ যোৱা পৰিবহন পথ, ভৌগোলিক দূৰত্ব আৰু সময়ৰ ব্যৱধান— এই আটাইবোৰ কাৰক ভূগোলৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰে। পথৰ সুগমতা আৰু প্ৰাকৃতিক প্ৰত্যাহ্বানে পৰ্যটকৰ সোঁত নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

• লক্ষ্যস্থান বা গন্তব্যস্থল (Destination Area): ই হৈছে পৰ্যটনৰ মূল আকৰ্ষণ কেন্দ্ৰ। কোনো ঠাইৰ ভূ-প্ৰকৃতি (পাহাৰ, মৰুভূমি বা সাগৰীয় উপকূল), ঐতিহাসিক স্থাপত্য, অনন্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ আৰু সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতাই পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰে।

গতিকে দেখা যায় যে, এজন ভ্ৰমণকাৰীয়ে এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ কৰা স্থানান্তৰণ আৰু তাৰ ফলত সেই অঞ্চলটোৰ সমাজ, অৰ্থনীতি তথা পৰিৱেশত যি স্থানিক প্ৰভাৱ (Spatial Impact) পৰে, তাক কেৱল ভৌগোলিক দৃষ্টিকোণেৰেহে সঠিকভাৱে অধ্যয়ন কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটন উদ্যোগত ‘মধ্যস্থতাকাৰী’ (Intermediaries) আৰু ‘যোগনীয়াৰ’সকলৰ (Suppliers) ভূমিকা বিতংভাৱে বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: আধুনিক পৰ্যটন ব্যৱস্থা এক জটিল আৰু শৃংখলাবদ্ধ প্ৰক্ৰিয়া। এই ব্যৱস্থাটোক সক্ৰিয় আৰু গতিশীল কৰি ৰখাত মধ্যস্থতাকাৰী (Intermediaries) আৰু যোগনীয়াৰসকলে (Suppliers) মেৰুদণ্ড হিচাপে কাম কৰে। পৰ্যটন বজাৰত তেওঁলোকৰ ভূমিকা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

• মধ্যস্থতাকাৰীৰ ভূমিকা (Role of Intermediaries): পৰ্যটন বজাৰত মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে ট্ৰেভেল এজেন্সী (Travel Agencies), ট্যুৰ অপাৰেটৰ (Tour Operators) আৰু বিভিন্ন অনলাইন ট্ৰেভেল পৰ্টেলসমূহে কাম কৰে। তেওঁলোকৰ প্ৰধান কাম হ’ল দূৰৈৰ যোগনীয়াৰসকলৰ সেৱাসমূহ একগোট কৰি গ্ৰাহক বা পৰ্যটকৰ বাবে সহজলভ্য কৰি তোলা। তেওঁলোকে অপৰিচিত গন্তব্যস্থলৰ নিৰাপত্তা, ভিছাৰ নিয়ম, টিকট বুকিং আৰু আকৰ্ষণীয় ‘ভ্ৰমণ পেকেজ’ প্ৰস্তুত কৰি পৰ্যটকৰ মনৰ পৰা অনিশ্চয়তা দূৰ কৰে। তেওঁলোকে ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজত এক নিৰ্ভৰযোগ্য সংযোগ সেতু গঢ়ি তোলে।

• যোগনীয়াৰসকলৰ ভূমিকা (Role of Suppliers): যোগনীয়াৰসকল হৈছে পৰ্যটন খণ্ডৰ প্ৰাথমিক সেৱা উৎপাদনকাৰী গোট। ইয়াৰ ভিতৰত পৰিবহন সংস্থা (বিমান, ৰেল, স্থানীয় টেক্সি), আৱাসিক গোট (হোটেল, ৰিজৰ্ট, হোমষ্টে) আৰু মনোৰঞ্জন বা গাইড সেৱা প্ৰদানকাৰীসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। এজন পৰ্যটকে ভ্ৰমণ থলীত পোনপটীয়াকৈ যিবোৰ ভৌতিক সুবিধা উপভোগ কৰে, সেইবোৰ যোগনীয়াৰসকলে যোগান ধৰে। তেওঁলোকৰ সেৱাৰ গুণগত মানৰ ওপৰতেই পৰ্যটন উদ্যোগটোৰ সুনাম আৰু সফলতা নিৰ্ভৰ কৰে।

সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, যোগনীয়াৰসকলে যদি পৰ্যটনৰ ‘সামগ্ৰী’ বা ‘সেৱা’ তৈয়াৰ কৰে, তেন্তে মধ্যস্থতাকাৰীসকলে সেই সেৱাক সঠিক পৰ্যটকৰ ওচৰলৈ লৈ যায়। এই দুই গোটৰ সমন্বয় অবিহনে গোলকীয় পৰ্যটন ব্যৱস্থা স্তব্ধ হৈ পৰিব।

প্ৰশ্ন ৩: ব্ৰিটিছ ভূগোলবিদ এইচ. এ. ৰবিনছনে (H. A. Robinson) আগবঢ়োৱা পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক মাপদণ্ডসমূহৰ এক পৰ্যালোচনা আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: বিখ্যাত ব্ৰিটিছ ভূগোলবিদ এইচ. এ. ৰবিনছনে তেওঁৰ ‘Geography of Tourism’ (১৯৭৬) গ্ৰন্থখনত পৰ্যটনৰ বিকাশ আৰু বিস্তাৰক নিৰ্ধাৰণ কৰা কেতবোৰ মৌলিক ভৌগোলিক মাপদণ্ড বা উপাদানৰ বিষয়ে এক সুন্দৰ শ্ৰেণীবিভাজন ডাঙি ধৰিছিল। তেওঁৰ মতে, যিকোনো এটা অঞ্চল পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠিবলৈ মূলতঃ তিনিটা ভৌগোলিক উপাদানৰ প্ৰয়োজন:

১/ আকৰ্ষণ (Attractions): ৰবিনছনৰ মতে ই হৈছে পৰ্যটনৰ আটাইতকে প্ৰাথমিক উদ্দীপক বা চালিকা শক্তি। আকৰ্ষণসমূহ দুবিধ হ’ব পাৰে— প্ৰাকৃতিক (যেনে: সুউচ্চ পৰ্বতমালা, অনন্য জলবায়ু, সাগৰীয় তীৰ, বন্যপ্ৰাণী) আৰু সাংস্কৃতিক বা মানৱ-নিৰ্মিত (যেনে: ঐতিহাসিক দুৰ্গ, পুৰাতাত্বিক সমল, ধৰ্মীয় স্থান আৰু পৰম্পৰাগত মেলা-উৎসৱ)। এই আকৰ্ষণসমূহে পৰ্যটকক নিজ গৃহভূমি এৰি ওলাই আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে।

২/ অভিগম্যতা (Accessibility): কোনো এখন ঠাইত পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ধুনীয়া প্ৰাকৃতিক দৃশ্য থাকিলেও যদি তালৈ যাবলৈ পথ বা পৰিবহনৰ সুবিধা নাথাকে, তেন্তে সি পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠিব নোৱাৰে। গতিকে ৰবিনছনে অভিগম্যতা অৰ্থাৎ উন্নত পথ যোগাযোগ, ৰেলপথ বা বিমান পৰিবহনৰ সূচলতাক এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাপদণ্ড বুলি গণ্য কৰিছিল, যিয়ে উৎপত্তিস্থল আৰু লক্ষ্যস্থানৰ মাজৰ ভৌগোলিক দূৰত্ব কাৰ্যতঃ হ্ৰাস কৰে।

৩/ আৱাস আৰু সা-সুবিধা (Accommodation and Amenities): লক্ষ্যস্থানত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত পৰ্যটকক দীৰ্ঘসময় ধৰি ধৰি ৰাখিবলৈ থকা-মেলাৰ বাবে গুণগত আৱাস (যেনে: হোটেল, জিৰণি চ’ৰা) আৰু অন্যান্য আনুষংগিক সুবিধা যেনে— বিশুদ্ধ খোৱাপানী, যোগাযোগ ব্যৱস্থা, বিদ্যুৎ যোগান আৰু মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম থকাটো অপৰিহাৰ্য।

ৰবিনছনৰ এই ভৌগোলিক মাপদণ্ডসমূহে স্পষ্ট কৰে যে পৰ্যটন কেৱল এটা যাত্ৰাই নহয়, ই প্ৰকৃতি, মানুহ আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ এক সুষম ভৌগোলিক সমীকৰণ।

প্ৰশ্ন ৪: গোলকীয় পৰ্যটনৰ সোঁত বা আৰ্হি নিৰ্ধাৰণ কৰাত ‘জলবায়ু’ আৰু ‘ভূ-প্ৰকৃতি’ৰ ভূমিকা উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পৰ্যটন ভূগোলত ‘জলবায়ু’ (Climate) আৰু ‘ভূ-প্ৰকৃতি’ (Topography) হৈছে এনে দুটা অপৰিহাৰ্য প্ৰাকৃতিক কাৰক, যিয়ে পৃথিৱীৰ বুকুত পৰ্যটকৰ গতিপথ আৰু কোনো এক নিৰ্দিষ্ট পৰ্যটন থলীৰ জনপ্ৰিয়তা সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

• জলবায়ুৰ ভূমিকা: জলবায়ুৱে পৰ্যটন খণ্ডৰ ঋতুভিত্তিক সোঁত (Seasonal Flow) নিৰ্ধাৰণ কৰে। মানুহে সাধাৰণতে নিজৰ একঘেয়েমি বা চৰম জলবায়ুৰ পৰা ৰেহাই পাবলৈ আৰামদায়ক জলবায়ুৰ সন্ধান কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, ভাৰতবৰ্ষত যেতিয়া গ্ৰীষ্মকালত সমভূমি অঞ্চলত অত্যাধিক গৰম পৰে, তেতিয়া পৰ্যটকৰ সোঁত উত্তৰ বা উত্তৰ-পূবৰ শীতল পাৰ্বত্য অঞ্চলসমূহলৈ (যেনে: শিমলা বা দাৰ্জিলিং) ধাবিত হয়। একেদৰে, শীতকালত ইউৰোপৰ বৰফাবৃত্ত দেশসমূহৰ পৰা বহু পৰ্যটকে দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ (যেনে: থাইলেণ্ড বা গোৱাৰ উপকূল) সুৰুযৰ উষ্মতা ল’বলৈ আহে।

• ভূ-প্ৰকৃতিৰ ভূমিকা: ভূ-প্ৰকৃতিয়ে পৰ্যটনৰ ধৰণ বা চৰিত্ৰ কেনে হ’ব, তাৰ ভেটি গঢ়ি তোলে। ওখ পাহাৰীয়া অঞ্চলে দুঃসাহসিক পৰ্যটন (Adventure Tourism) যেনে— ট্ৰেকিং, মাউণ্টেনিয়াৰিং আৰু পেৰাগ্লাইডিং আদিৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। আনহাতে, বিশাল সমভূমি বা নদী উপত্যকা অঞ্চলসমূহে ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে, কাৰণ মানৱ সভ্যতাৰ পুৰণি চহৰসমূহ সাধাৰণতে সমতলতে গঢ়ি উঠিছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে, সাগৰীয় উপকূলীয় অঞ্চলসমূহে মানুহক মানসিক প্ৰশান্তি আৰু জলক্ৰীড়াৰ বাবে আকৰ্ষিত কৰে।

গতিকে দেখা যায় যে, পৃথিৱীৰ যিবোৰ অঞ্চলত জলবায়ু আৰু ভূ-প্ৰকৃতিৰ এক বিৰল আৰু মনোৰম সংমিশ্ৰণ ঘটিছে, সেইবোৰ অঞ্চলেই বৰ্তমান সময়ত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

প্ৰশ্ন ৫: বৰ্তমান সমাজত পৰ্যটনৰ বহুল পৰিসৰ বা ব্যাপ্তি কেনেধৰণৰ? পৰ্যটনৰ অৰ্থনৈতিক আৰু পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: একবিংশ শতিকাত পৰ্যটন কেৱল ধনী শ্ৰেণীৰ মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম হৈ থকা নাই, ইয়াৰ পৰিসৰ বা ব্যাপ্তি বৰ্তমান এক গোলকীয় উদ্যোগলৈ (Global Industry) ৰূপান্তৰিত হৈছে। চিকিৎসা পৰ্যটন (Medical Tourism), পৰিৱেশ পৰ্যটন (Eco-Tourism), কৃষি পৰ্যটন (Agri-Tourism) আদি নতুন নতুন ধাৰণাৰ সৃষ্টিয়ে ইয়াৰ পৰিসৰ ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি কৰিছে।

বৰ্তমান বিশ্বত পৰ্যটনৰ প্ৰভাৱক প্ৰধানকৈ দুটা দিশৰ পৰা বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

১/ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ (Economic Impact): পৰ্যটনক ‘অদৃশ্য ৰপ্তানি’ (Invisible Export) বুলি কোৱা হয়, কাৰণ ই কোনো ভৌতিক সামগ্ৰী বিক্ৰী নকৰাকৈ কেৱল সেৱাৰ জৰিয়তে বিপুল পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা উপাৰ্জন কৰে। ই স্থানীয় পৰ্যায়ত হোটেল, পৰিবহন, হস্তশিল্প আৰু খাদ্য উদ্যোগৰ বিকাশ ঘটাই লাখ লাখ লোকক প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ কৰ্মসংস্থাপন দিয়ে। ইয়াৰ ফলত আঞ্চলিক উন্নয়ন ক্ষিপ্ৰতৰ হয় আৰু স্থানীয় লোকৰ জীৱন যাত্ৰাৰ মান উন্নত হয়।

২/ পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱ (Environmental Impact): পৰ্যটনৰ প্ৰভাৱ পৰিৱেশৰ ওপৰত ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক দুয়ো ধৰণৰে হ’ব পাৰে।

• ইতিবাচক দিশ: পৰ্যটনৰ পৰা হোৱা আদায়ে চৰকাৰ আৰু স্থানীয় সংস্থাসমূহক বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্নসমূহ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ আৰ্থিকভাৱে সমৰ্থ কৰি তোলে।

• নেতিবাচক দিশ: নিয়ন্ত্ৰণহীন বা অনিয়ন্ত্ৰিত পৰ্যটনৰ ফলত ভ্ৰমণ স্থানসমূহত প্লাষ্টিক প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়, প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ (যেনে: পানী) অপচয় হয় আৰু জৈৱ-বিচিত্ৰতা বিঘ্নিত হয়। হিমালয় বা অন্যান্য স্পৰ্শকাতৰ পাৰ্বত্য অঞ্চলত হোৱা অত্যাধিক হোটেল নিৰ্মাণে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট কৰে।

সেইবাবেই বৰ্তমান সময়ত পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ অৰ্থনৈতিক লাভালাভ অৰ্জন কৰাৰ বাবে ‘বহনক্ষম পৰ্যটন’ (Sustainable Tourism) ধাৰণাটোৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

Q1. What is tourism?

Answer: Tourism is the temporary movement of people from their usual place of residence to another place for leisure, business, education, or other purposes without taking permanent employment there.

Q2. Who is called a tourist?

Answer: A tourist is a person who travels outside their usual environment and stays for at least 24 hours but less than one year for a non-remunerative purpose.

Q3. What is the main objective of tourism?

Answer: The main objective of tourism is recreation, relaxation, business, education, pilgrimage, or cultural exchange.

Q4. What is domestic tourism?

Answer: Domestic tourism refers to travel by residents within the boundaries of their own country.

Q5. What is international tourism?

Answer: International tourism involves travel from one country to another for a temporary period.

Q6. What is inbound tourism?

Answer: Inbound tourism is the arrival of foreign visitors into a country for tourism purposes.

Q7. What is outbound tourism?

Answer: Outbound tourism refers to residents travelling from their own country to another country.

Q8. Name one important component of tourism.

Answer: Tourist attraction is one of the most important components of tourism.

Q9. Why is tourism considered an economic activity?

Answer: Tourism generates income, creates employment, and contributes to the economic development of a region.

Q10. What is a tourism destination?

Answer: A tourism destination is a place that attracts visitors because of its natural, cultural, historical, or recreational features.

Q11. What is recreational tourism?

Answer: Recreational tourism is travel mainly undertaken for rest, relaxation, and enjoyment.

Q12. What is sustainable tourism?

Answer: Sustainable tourism is tourism that meets present needs while conserving natural and cultural resources for future generations.

Q13. What is cultural tourism?

Answer: Cultural tourism involves travelling to experience the traditions, heritage, art, and lifestyle of a place.

Q14. Mention one benefit of tourism.

Answer: Tourism creates employment opportunities for local people.

Q15. Why is tourism called a service industry?

Answer: Tourism is called a service industry because it provides services such as transport, accommodation, food, and entertainment to visitors.

Part B – Short Answer Questions (2 Marks)

Q1. Define tourism.

Answer: Tourism is the temporary movement of people away from their usual place of residence for purposes such as leisure, business, education, pilgrimage, or health. It includes travel, stay, and related activities without taking permanent employment at the destination.

Q2. Differentiate between a tourist and an excursionist.

Answer: A tourist stays at the destination for at least 24 hours and usually uses accommodation facilities. An excursionist, also called a same-day visitor, returns home within the same day without spending the night.

Q3. What is domestic tourism?

Answer: Domestic tourism refers to travel within the boundaries of one's own country. It promotes national integration, supports local businesses, and contributes to regional economic development without involving international travel.

Q4. Explain international tourism.

Answer: International tourism involves travelling across national borders. It includes inbound tourism, where foreign visitors enter a country, and outbound tourism, where residents travel to another country for tourism purposes.

Q5. State any two characteristics of tourism.

Answer: Tourism is temporary in nature because visitors return to their usual residence after their trip. It is also a service-based activity that depends on transport, accommodation, food, and other hospitality services.

Q6. Why is tourism important for economic development?

Answer: Tourism generates income through visitor spending, creates employment in various sectors, encourages investment in infrastructure, and supports local industries such as handicrafts, transport, and hospitality.

Q7. What are the main purposes of tourism?

Answer: People travel for recreation, business, education, health care, religious activities, adventure, and cultural experiences. These purposes make tourism one of the most diverse economic activities.

Q8. What is a tourism destination?

Answer: A tourism destination is a place visited by tourists because of its attractions, facilities, and accessibility. Destinations may include natural landscapes, historical monuments, religious sites, or urban centres.

Q9. Explain the concept of sustainable tourism.

Answer: Sustainable tourism aims to balance economic growth with environmental protection and social well-being. It encourages responsible use of natural and cultural resources while ensuring benefits for local communities.

Q10. What is cultural tourism?

Answer: Cultural tourism focuses on experiencing the traditions, customs, festivals, historical monuments, art, and heritage of a region. It helps preserve local culture and promotes cultural understanding among visitors.

Q11. Mention two social benefits of tourism.

Answer: Tourism encourages cultural exchange between people from different regions and promotes national unity. It also helps preserve local traditions and improves public facilities in tourist destinations.

Q12. Why is transportation important in tourism?

Answer: Transportation connects tourists with destinations safely and efficiently. Good transport facilities improve accessibility, reduce travel time, and encourage greater tourist movement.

Q13. Explain the relationship between tourism and hospitality.

Answer: Tourism depends greatly on hospitality services such as accommodation, restaurants, and customer care. Quality hospitality enhances tourist satisfaction and encourages repeat visits.

Q14. What are the major components of tourism?

Answer: The major components of tourism include attractions, accessibility, accommodation, amenities, and supporting services. Together, these elements determine the success of a tourist destination.

Q15. Why is tourism considered a multidisciplinary field?

Answer: Tourism is multidisciplinary because it combines knowledge from geography, economics, sociology, environmental studies, history, and management. These disciplines help explain tourism's development and impacts.

5 Important Long Questions and Answer : 

Q1. Define tourism. Explain its main characteristics. (5 Marks)

Answer: Tourism is the temporary movement of people from their usual place of residence to another place for leisure, business, education, pilgrimage, health, or other non-remunerative purposes. According to the United Nations World Tourism Organization (UNWTO), tourism includes the activities of persons travelling and staying outside their usual environment for not more than one consecutive year.

Characteristics of Tourism

1. Temporary Movement: Tourism involves short-term travel and stay.
2. Non-permanent Residence: Tourists do not settle permanently at the destination.
3. Multiple Purposes: Travel may be for recreation, business, education, religion, or health.
4. Service Industry: Tourism depends on transport, accommodation, food, and other services.
5. Economic Activity: It generates income, employment, and foreign exchange.
6. Social and Cultural Interaction: Tourism promotes understanding between different cultures and communities.

Thus, tourism is a dynamic activity that contributes significantly to economic growth, cultural exchange, and regional development.

Q2. Discuss the different types of tourism. (5 Marks)

Answer: Tourism can be classified into different types based on the place of travel and the purpose of travel.

Based on Place

• Domestic Tourism: Travel within one's own country.
• International Tourism: Travel from one country to another.
• Inbound Tourism: Foreign tourists visiting a country.
• Outbound Tourism: Residents travelling to foreign countries.

Based on Purpose

• Leisure Tourism
• Cultural Tourism
• Religious Tourism
• Adventure Tourism
• Medical Tourism
• Business Tourism
• Educational Tourism
• Eco-tourism

Each type of tourism has its own importance. Domestic tourism strengthens the national economy, while international tourism earns foreign exchange. Special forms such as eco-tourism and cultural tourism help conserve natural resources and preserve cultural heritage.

Q3. Explain the importance of tourism. (5 Marks)

Answer: Tourism plays an important role in the economic, social, cultural, and environmental development of a country.

Importance of Tourism

• Generates employment in hotels, transport, travel agencies, and handicrafts.
• Earns foreign exchange through international visitors.
• Promotes regional development by improving roads, airports, and communication.
• Encourages preservation of historical monuments and cultural heritage.
• Supports local industries and traditional crafts.
• Promotes national integration and international friendship.
• Increases government revenue through taxes.
• Creates awareness about environmental conservation through responsible tourism.

Therefore, tourism is considered one of the fastest-growing service industries and an important contributor to sustainable economic development.

Q4. Describe the basic components of tourism. (5 Marks)

Answer: The success of tourism depends on several essential components that work together to provide a satisfying travel experience.

Major Components

1. Attractions: Natural attractions, historical monuments, wildlife, festivals, and cultural sites attract tourists.

2. Accessibility: Good roads, railways, airports, and waterways make destinations easy to reach.

3. Accommodation: Hotels, resorts, guest houses, and homestays provide lodging facilities.

4. Amenities: Restaurants, shopping centres, banks, hospitals, and communication services support tourists.

5. Ancillary Services: Tour operators, travel agencies, guides, and insurance services assist tourists during travel.

These components together determine the popularity and success of a tourist destination.

Q5. Explain the concept of sustainable tourism. (5 Marks)

Answer: Sustainable tourism refers to tourism that meets the needs of present tourists and host communities while protecting natural, cultural, and economic resources for future generations.

Principles of Sustainable Tourism

• Protect natural ecosystems and biodiversity.
• Preserve historical and cultural heritage.
• Reduce pollution and environmental degradation.
• Encourage participation of local communities.
• Promote responsible use of natural resources.
• Generate long-term economic benefits.
• Improve the quality of life of local residents.

Importance

Sustainable tourism balances tourism development with environmental conservation. It ensures that tourism continues to benefit society without damaging natural landscapes or cultural traditions. Eco-tourism is one of the best examples of sustainable tourism.