পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Lesson Summary):

​এই পাঠটোত মূলতঃ পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক ধাৰণা আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃতি সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে। ভূগোলৰ সৈতে পৰ্যটনৰ এক নিবিড় আৰু অন্তৰ্নিহিত সম্পৰ্ক আছে, কাৰণ পৰ্যটনৰ মূল উপাদানসমূহ যেনে— স্থান, দূৰত্ব, ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ু আদি ভূগোলৰেই অবিচ্ছেদ্য অংগ। পাঠটোত পৰ্যটন উদ্যোগক সক্ৰিয় কৰি ৰখা ‘মধ্যস্থতাকাৰী’ (যেনে: ট্ৰেভেল এজেন্সী) আৰু প্ৰাথমিক সেৱা আগবঢ়োৱা ‘যোগনীয়াৰ’সকলৰ (যেনে: হোটেল, পৰিবহন) গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ বিষয়ে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, ব্ৰিটিছ ভূগোলবিদ এইচ. এ. ৰবিনছনে আগবঢ়োৱা পৰ্যটনৰ তিনিটা মুখ্য ভৌগোলিক মাপদণ্ড— আকৰ্ষণ, অভিগম্যতা আৰু আৱাসিক সা-সুবিধাৰ প্ৰাসংগিকতা এই গোটটোৰ মূল আধাৰ। সংক্ষেপে, ই পৰ্যটনৰ স্থানিক আৰ্হি আৰু ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক তথা পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱক প্ৰতিফলিত কৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটন ভূগোল (Tourism Geography) বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত বিভিন্ন ঠাইৰ ভৌগোলিক উপাদানসমূহৰ সৈতে ভ্ৰমণকাৰীসকলৰ যাত্ৰা, থকা-মেলা আৰু ধৰিত্ৰীৰ বুকুত ইয়াৰ স্থানিক প্ৰভাৱৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নকে পৰ্যটন ভূগোল বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটনৰ ধাৰণাত ‘উৎপত্তিস্থল’ (Origin) কি?

উত্তৰ: যি নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চল বা বাসস্থানৰ পৰা এজন পৰ্যটকে নিজৰ দৈনিক কৰ্মব্যস্ততাৰ পৰা আঁতৰি কোনো নতুন স্থানলৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে, তাক উৎপত্তিস্থল বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: বিখ্যাত ব্ৰিটিছ ভূগোলবিদ এইচ. এ. ৰবিনছনৰ (H. A. Robinson) পৰ্যটন বিষয়ক বিখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: এইচ. এ. ৰবিনছনে ১৯৭৬ চনত প্ৰকাশ কৰা পৰ্যটন ভূগোলৰ আধাৰস্বৰূপ গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থখনৰ নাম আছিল ‘Geography of Tourism’।

প্ৰশ্ন ৪: পৰ্যটন উদ্যোগত ‘মধ্যস্থতাকাৰী’ (Intermediary) মানে কোন?

উত্তৰ: পৰ্যটন ক্ষেত্ৰত যিবোৰ সংস্থাই (যেনে: ট্ৰেভেল এজেন্সী) মূল সেৱা প্ৰদানকাৰী আৰু ভ্ৰমণকাৰীৰ মাজত এক সংযোগ সেতু হিচাপে কাম কৰি যাত্ৰা সূচল কৰে, তেওঁলোকক মধ্যস্থতাকাৰী বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ অন্যতম প্ৰধান ভৌগোলিক উপাদান ‘আকৰ্ষণ’ (Attraction) কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?

উত্তৰ: ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ আকৰ্ষণ মূলতঃ কোনো এটা অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য (পাহাৰ, নদী) অথবা মানৱ-নিৰ্মিত ঐতিহাসিক ঐতিহ্যৰ অনন্য বৈশিষ্টৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: পৰ্যটন ব্যৱস্থাত ‘যোগনীয়াৰ’ (Supplier) বুলিলে কাক বুজায়?

উত্তৰ: পৰ্যটকে ভ্ৰমণ কালত পোনপটীয়াকৈ উপভোগ কৰা প্ৰাথমিক সা-সুবিধাসমূহ, যেনে— হোটেল, পৰিবহন আৰু বিমান সেৱা আগবঢ়োৱা মূল গোটসমূহক যোগনীয়াৰ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক মাপদণ্ডৰ ‘অভিগম্যতা’ (Accessibility) কি?

উত্তৰ: অভিগম্যতা হৈছে উন্নত পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ সহায়ত এজন পৰ্যটকে নিজৰ বাসস্থানৰ পৰা লক্ষ্যস্থানলৈ কিমান সহজতে, কম সময়ত আৰু নিৰাপদে যাত্ৰা কৰিব পাৰে তাৰ ভৌগোলিক জোখ।

প্ৰশ্ন ৮: ঘৰুৱা পৰ্যটন (Domestic Tourism) কি?

উত্তৰ: যেতিয়া এজন পৰ্যটকে নিজৰ দেশৰ ৰাজনৈতিক সীমা অতিক্ৰম নকৰাকৈ নিজৰ দেশৰে ভিতৰৰ কোনো ভৌগোলিক অঞ্চল ভ্ৰমণ কৰে, তাক ঘৰুৱা পৰ্যটন বোলে।

প্ৰশ্ন ৯: পৰ্যটনৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত জলবায়ু (Climate) কেনেধৰণৰ উপাদান?

উত্তৰ: জলবায়ু হৈছে এক অপৰিহাৰ্য প্ৰাকৃতিক তথা ভৌগোলিক উপাদান, যিয়ে কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট পৰ্যটন থলীলৈ ভ্ৰমণকাৰীৰ আগমনৰ ঋতু আৰু সোঁত নিৰ্ধাৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: ডব্লিউ.টি.অ’ (WTO) ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰ: বিশ্ব পৰ্যটন ক্ষেত্ৰৰ সৰ্বোচ্চ সংস্থা WTO ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে ‘World Tourism Organization’ (বিশ্ব পৰ্যটন সংস্থা)।

প্ৰশ্ন ১১: ট্যুৰ অপাৰেটৰ (Tour Operator) আৰু ট্ৰেভেল এজেন্টৰ (Travel Agent) মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: ট্যুৰ অপাৰেটৰে নিজেই সমগ্ৰ ভ্ৰমণৰ সূচী আৰু পেকেজ প্ৰস্তুত কৰে, আনহাতে ট্ৰেভেল এজেন্টে সেই প্ৰস্তুত কৰা পেকেজসমূহ পৰ্যটকৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ৰবিনছনৰ তত্ত্ব অনুসৰি ‘আৱাস’ (Accommodation) কি?

উত্তৰ: আৱাস হৈছে পৰ্যটন স্থানত ভ্ৰমণকাৰীৰ বাবে থকা-মেলা আৰু ৰাত্ৰিযাপনৰ বাবে থকা ভৌতিক ব্যৱস্থা (যেনে- হোটেল, ৰিজৰ্ট), যাৰ অবিহনে পৰ্যটন সম্পূৰ্ণ নহয়।

প্ৰশ্ন ১৩: ‘ভ্ৰমণসূচী’ (Itinerary) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: এখন নিৰ্দিষ্ট ভ্ৰমণ কালৰ দিন অনুসৰি যাত্ৰাৰ পথ, সময়, লক্ষ্যস্থান আৰু কাৰ্যসূচী বিশদভাৱে লিপিবদ্ধ কৰা পৰিকল্পিত তালিকাক ভ্ৰমণসূচী বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটনৰ (International Tourism) আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰ্ত কি?

উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰ্তটো হ’ল পৰ্যটকে নিজৰ দেশৰ ভৌগোলিক আৰু ৰাজনৈতিক সীমা পাৰ হৈ অন্য সাৰ্বভৌম দেশত প্ৰৱেশ কৰিব লাগিব।

প্ৰশ্ন ১৫: পৰ্যটনক কিয় ‘অদৃশ্য ৰপ্তানি’ (Invisible Export) বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: কাৰণ পৰ্যটনে কোনো দৃশ্যমান সামগ্ৰী আদান-প্ৰদান নকৰাকৈ কেৱল সেৱা প্ৰদানৰ জৰিয়তে একোখন দেশলৈ বৈদেশিক মুদ্ৰা বোৱাই আনে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভূগোল আৰু পৰ্যটনৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দুটা বাক্যত বুজাই লিখা।

উত্তৰ: ভূগোল অবিহনে পৰ্যটন অসম্ভৱ, কাৰণ পৰ্যটনৰ মূল উপাদানসমূহ যেনে— স্থান, দূৰত্ব, ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ু আদি ভূগোলৰে অবিচ্ছেদ্য অংগ। পৰ্যটকে স্থানান্তৰিত হোৱা সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো আৰু ইয়াৰ স্থানিক প্ৰভাৱসমূহ ভৌগোলিক দৃষ্টিকোণেৰেহে বিশ্লেষণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটনৰ বিকাশত ট্ৰেভেল এজেন্সীৰ (Travel Agency) দুটা মুখ্য ভূমিকা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ট্ৰেভেল এজেন্সীৰ দুটা মুখ্য ভূমিকা হ’ল:

ক) পৰ্যটকসকলক টিকট বুকিং, ভিছা প্ৰস্তুতকৰণ আৰু আৱাসিক হোটেলৰ সঠিক তথ্য দি যাত্ৰা সহজ কৰা।

খ) অপৰিচিত পৰ্যটনস্থলীসমূহৰ চৰকাৰী নিয়ম আৰু নিৰাপত্তা সম্পৰ্কে ভ্ৰমণকাৰীক পূৰ্বতেই অৱগত কৰা।

প্ৰশ্ন ৩: ৰবিনছনে আগবঢ়োৱা পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক মাপদণ্ডৰ মূল ভিত্তি কেইটা আৰু কি কি?

উত্তৰ: এইচ. এ. ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক মাপদণ্ডৰ মূল ভিত্তি তিনিটা। সেই কেইটা হ’ল—

ক) আকৰ্ষণ (Attractions) — প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক উপাদান।

খ) অভিগম্যতা (Accessibility) — পৰিবহন আৰু যোগাযোগ।

গ) আৱাস (Amenities/Accommodation) — থকা-মেলাৰ সা-সুবিধা।

প্ৰশ্ন ৪: ‘ইনবাউণ্ড পৰ্যটন’ (Inbound Tourism) আৰু ‘আউটবাউণ্ড পৰ্যটন’ (Outbound Tourism) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো বিদেশী পৰ্যটক আমাৰ নিজৰ দেশলৈ ভ্ৰমণৰ বাবে আহে, তাক ইনবাউণ্ড পৰ্যটন বোলে (যেনে— ফ্ৰান্সৰ পৰা অসমলৈ অহা পৰ্যটক)। আনহাতে, যেতিয়া আমাৰ দেশৰ কোনো নাগৰিক ভ্ৰমণৰ বাবে বিদেশলৈ যায়, তাক আউটবাউণ্ড পৰ্যটন বোলে।

প্ৰশ্ন ৫: পৰ্যটন ব্যৱস্থাত ‘যোগনীয়াৰ’ (Suppliers) হিচাপে পৰিবহন খণ্ডৰ গুৰুত্ব লিখা।

উত্তৰ: পৰিবহন খণ্ড পৰ্যটন উদ্যোগৰ মেৰুদণ্ডস্বৰূপ। বিমান, ৰেলপথ আৰু স্থলপথৰ সুব্যৱস্থাই দূৰত্বৰ হেঙাৰ ভাঙি পৰ্যটকক উৎপত্তিস্থলৰ পৰা অতি দুৰ্গম বা মনোৰম লক্ষ্যস্থানলৈ কম সময়ৰ ভিতৰত কঢ়িয়াই নিয়াত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: পৰ্যটনৰ পৰিসৰত ‘সাংস্কৃতিক আকৰ্ষণ’ (Cultural Attraction) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলৰ জনজাতি বা সমাজৰ পৰম্পৰাগত উৎসৱ-পাৰ্বন, লোকনৃত্য, খাদ্যশৈলী, স্থাপত্যকলা আৰু ঐতিহাসিক জীৱনধাৰাই যেতিয়া বহিৰাগত পৰ্যটকক আকৰ্ষিত কৰে, তাকে সাংস্কৃতিক আকৰ্ষণ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: এজন ট্যুৰ অপাৰেটৰে পৰ্যটন ব্যৱস্থাক কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?

উত্তৰ: ট্যুৰ অপাৰেটৰে বিভিন্ন একক সেৱা যেনে— পৰিবহন, হোটেল আৰু স্থানীয় গাইডৰ সেৱাসমূহ একগোট কৰি এটা সুনিৰ্দিষ্ট ‘ট্যুৰ পেকেজ’ (Tour Package) তৈয়াৰ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে পৰ্যটকৰ সমগ্ৰ ভ্ৰমণকালৰ বাজেট আৰু সময়সূচী পৰিচালনা কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: ৰবিনছনৰ মতে পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক উপাদান হিচাপে ‘ভূ-প্ৰকৃতি’ৰ (Topography) প্ৰভাৱ কি?

উত্তৰ: ভূ-প্ৰকৃতিয়ে পৰ্যটনৰ ধৰণ নিৰ্ণয় কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, ওখ হিমালয় বা আল্পছ পাৰ্বত্য অঞ্চলে ট্ৰেকিং আৰু এডভেন্সাৰ পৰ্যটনক আকৰ্ষিত কৰে, আনহাতে সমতলীয় ঐতিহাসিক অঞ্চল বা নদী উপত্যকাই সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক পৰ্যটনৰ ভেটি গঢ়ি তোলে।

প্ৰশ্ন ৯: পৰ্যটনৰ ক্ষেত্ৰত ‘গোলকীয় দূৰত্ব’ (Global Distance) কেনেকৈ এক কাৰক হিচাপে কাম কৰে?

উত্তৰ: ভৌগোলিক দূৰত্বই ভ্ৰমণৰ খৰচ আৰু সময় পোনপটীয়াকৈ প্ৰভাৱিত কৰে। আধুনিক দ্ৰুতবেগী বিমান সেৱাই গোলকীয় দূৰত্ব সংকুচিত কৰি তুলিছে, যাৰ ফলত দূৰ-দূৰণিৰ দেশসমূহৰ মাজতো পৰ্যটকৰ আদান-প্ৰদান ব্যাপক হাৰত বৃদ্ধি পাইছে।

প্ৰশ্ন ১০: পৰ্যটন খণ্ডত চৰকাৰী মধ্যস্থতাকাৰী বা গাইডৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: চৰকাৰীভাৱে পঞ্জীভূক্ত পৰ্যটন গাইড বা মধ্যস্থতাকাৰীসকলে বিদেশী ভ্ৰমণকাৰীক কোনো স্থানৰ সঠিক ইতিহাস আৰু ভৌগোলিক গুৰুত্ব বুজাই দিয়ে। লগতে তেওঁলোকে ভাষাৰ হেঙাৰ দূৰ কৰি পৰ্যটকসকলক অনাকাংক্ষিত প্ৰৱঞ্চনাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: ‘ভ্ৰমণৰ অনুপ্ৰেৰণা’ (Travel Motivation) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ভ্ৰমণৰ অনুপ্ৰেৰণা হৈছে এজন ব্যক্তিৰ মনস্তাত্ত্বিক আৰু ভৌগোলিক প্ৰয়োজন, যিয়ে তেওঁক দৈনন্দিন একঘেয়েমি জীৱনৰ পৰা আঁতৰি মানসিক শান্তি, স্বাস্থ্য লাভ বা জ্ঞান অন্বেষণৰ বাবে কোনো নতুন ঠাইলৈ যাবলৈ বাধ্য কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ৰবিনছনৰ তত্ত্বৰ আধাৰত ‘মনোৰঞ্জনৰ সা-সুবিধা’ (Amenities) কি কি হ’ব পাৰে?

উত্তৰ: ৰবিনছনৰ মতে কেৱল থকা ঠাই হ’লেই নহ’ব, পৰ্যটকৰ আনন্দৰ বাবে স্থানখনত অতিৰিক্ত সুবিধা থাকিব লাগিব। যেনে— বজাৰ কৰাৰ ব্যৱস্থা (Shopping), থলুৱা বিনোদন কেন্দ্ৰ, চাতুৰ্যপূৰ্ণ খেল বা ক্ৰীড়াৰ সুবিধা আৰু পৰম্পৰাগত খাদ্য সৰবৰাহ কেন্দ্ৰ।

প্ৰশ্ন ১৩: পৰ্যটনৰ ধাৰণাত ‘লক্ষ্যস্থান’ বা ‘গন্তব্যস্থল’ (Destination Area) ৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: লক্ষ্যস্থান হৈছে পৰ্যটকে ভ্ৰমণ কৰিবলৈ বাচি লোৱা সেই নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক কেন্দ্ৰবিন্দু, য’ত থকা প্ৰাকৃতিক বা মানৱ-নিৰ্মিত বিশেষত্বসমূহ উপভোগ কৰিবলৈ পৰ্যটকে নিজৰ গৃহভূমি এৰি যাত্ৰা কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: পৰ্যটনে স্থানীয় অৰ্থনীতিত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: পৰ্যটকে স্থানীয় অঞ্চলত কৰা খৰচৰ জৰিয়তে হোটেল ব্যৱসায়, পৰিবহন, হস্তশিল্প আৰু থলুৱা খাদ্য উদ্যোগৰ সৈতে জড়িত থকা সমাজৰ সাধাৰণ লোকসকলৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষভাৱে কৰ্মসংস্থাপনৰ বৃহৎ সুযোগ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) কিয় বৰ্তমান সময়ত প্ৰয়োজনীয়?

উত্তৰ: পৰ্যটন স্থানসমূহৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ, ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সংৰক্ষিত কৰি ৰাখি কৰা পৰ্যটনক বহনক্ষম পৰ্যটন বোলে। পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে ই বৰ্তমান অতি প্ৰয়োজনীয়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটন আৰু ভূগোলৰ মাজত থকা অন্তৰ্নিহিত সম্পৰ্কৰ বিষয়ে এক বহুল আলোচনা আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: পৰ্যটন আৰু ভূগোল— এই দুয়োটা বিষয় এটা মুদ্ৰাৰ ইপিঠি-সিপিঠিৰ দৰে পৰস্পৰ নিবিড়ভাৱে সাঙোৰ খাই আছে। ভৌগোলিক উপাদানসমূহৰ উপস্থিতি অবিহনে পৰ্যটনৰ অস্তিত্ব কল্পনা কৰাটো অসম্ভৱ। কাৰণ পৰ্যটনৰ সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো স্থান, দূৰত্ব আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, যিবোৰ ভূগোল বিজ্ঞানৰ মূল আধাৰ।

পৰ্যটন আৰু ভূগোলৰ এই পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কক মূলতঃ তিনিটা ভৌগোলিক দিশৰ পৰা বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• উৎপত্তিস্থল (Region of Origin): এজন পৰ্যটকে কি ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ পৰা আহিছে, সেই অঞ্চলৰ জলবায়ু, অৰ্থনৈতিক অৱস্থা আৰু জনসংখ্যাৰ গঠনে তেওঁৰ ভ্ৰমণৰ প্ৰৱণতা নিৰূপণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, ইউৰোপৰ অত্যাধিক ঠাণ্ডা অঞ্চলৰ পৰ্যটকসকলে প্ৰায়েই ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ উষ্ম আৰু সূৰ্যৰ পোহৰেৰে উজ্জ্বল জলবায়ুলৈ ধাবিত হোৱা দেখা যায়।

• সংযোগকাৰী পথ (Transit Route): উৎপত্তিস্থলৰ পৰা লক্ষ্যস্থানলৈ যোৱা পৰিবহন পথ, ভৌগোলিক দূৰত্ব আৰু সময়ৰ ব্যৱধান— এই আটাইবোৰ কাৰক ভূগোলৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰে। পথৰ সুগমতা আৰু প্ৰাকৃতিক প্ৰত্যাহ্বানে পৰ্যটকৰ সোঁত নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

• লক্ষ্যস্থান বা গন্তব্যস্থল (Destination Area): ই হৈছে পৰ্যটনৰ মূল আকৰ্ষণ কেন্দ্ৰ। কোনো ঠাইৰ ভূ-প্ৰকৃতি (পাহাৰ, মৰুভূমি বা সাগৰীয় উপকূল), ঐতিহাসিক স্থাপত্য, অনন্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ আৰু সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতাই পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰে।

গতিকে দেখা যায় যে, এজন ভ্ৰমণকাৰীয়ে এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ কৰা স্থানান্তৰণ আৰু তাৰ ফলত সেই অঞ্চলটোৰ সমাজ, অৰ্থনীতি তথা পৰিৱেশত যি স্থানিক প্ৰভাৱ (Spatial Impact) পৰে, তাক কেৱল ভৌগোলিক দৃষ্টিকোণেৰেহে সঠিকভাৱে অধ্যয়ন কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটন উদ্যোগত ‘মধ্যস্থতাকাৰী’ (Intermediaries) আৰু ‘যোগনীয়াৰ’সকলৰ (Suppliers) ভূমিকা বিতংভাৱে বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: আধুনিক পৰ্যটন ব্যৱস্থা এক জটিল আৰু শৃংখলাবদ্ধ প্ৰক্ৰিয়া। এই ব্যৱস্থাটোক সক্ৰিয় আৰু গতিশীল কৰি ৰখাত মধ্যস্থতাকাৰী (Intermediaries) আৰু যোগনীয়াৰসকলে (Suppliers) মেৰুদণ্ড হিচাপে কাম কৰে। পৰ্যটন বজাৰত তেওঁলোকৰ ভূমিকা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

• মধ্যস্থতাকাৰীৰ ভূমিকা (Role of Intermediaries): পৰ্যটন বজাৰত মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে ট্ৰেভেল এজেন্সী (Travel Agencies), ট্যুৰ অপাৰেটৰ (Tour Operators) আৰু বিভিন্ন অনলাইন ট্ৰেভেল পৰ্টেলসমূহে কাম কৰে। তেওঁলোকৰ প্ৰধান কাম হ’ল দূৰৈৰ যোগনীয়াৰসকলৰ সেৱাসমূহ একগোট কৰি গ্ৰাহক বা পৰ্যটকৰ বাবে সহজলভ্য কৰি তোলা। তেওঁলোকে অপৰিচিত গন্তব্যস্থলৰ নিৰাপত্তা, ভিছাৰ নিয়ম, টিকট বুকিং আৰু আকৰ্ষণীয় ‘ভ্ৰমণ পেকেজ’ প্ৰস্তুত কৰি পৰ্যটকৰ মনৰ পৰা অনিশ্চয়তা দূৰ কৰে। তেওঁলোকে ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজত এক নিৰ্ভৰযোগ্য সংযোগ সেতু গঢ়ি তোলে।

• যোগনীয়াৰসকলৰ ভূমিকা (Role of Suppliers): যোগনীয়াৰসকল হৈছে পৰ্যটন খণ্ডৰ প্ৰাথমিক সেৱা উৎপাদনকাৰী গোট। ইয়াৰ ভিতৰত পৰিবহন সংস্থা (বিমান, ৰেল, স্থানীয় টেক্সি), আৱাসিক গোট (হোটেল, ৰিজৰ্ট, হোমষ্টে) আৰু মনোৰঞ্জন বা গাইড সেৱা প্ৰদানকাৰীসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। এজন পৰ্যটকে ভ্ৰমণ থলীত পোনপটীয়াকৈ যিবোৰ ভৌতিক সুবিধা উপভোগ কৰে, সেইবোৰ যোগনীয়াৰসকলে যোগান ধৰে। তেওঁলোকৰ সেৱাৰ গুণগত মানৰ ওপৰতেই পৰ্যটন উদ্যোগটোৰ সুনাম আৰু সফলতা নিৰ্ভৰ কৰে।

সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, যোগনীয়াৰসকলে যদি পৰ্যটনৰ ‘সামগ্ৰী’ বা ‘সেৱা’ তৈয়াৰ কৰে, তেন্তে মধ্যস্থতাকাৰীসকলে সেই সেৱাক সঠিক পৰ্যটকৰ ওচৰলৈ লৈ যায়। এই দুই গোটৰ সমন্বয় অবিহনে গোলকীয় পৰ্যটন ব্যৱস্থা স্তব্ধ হৈ পৰিব।

প্ৰশ্ন ৩: ব্ৰিটিছ ভূগোলবিদ এইচ. এ. ৰবিনছনে (H. A. Robinson) আগবঢ়োৱা পৰ্যটনৰ ভৌগোলিক মাপদণ্ডসমূহৰ এক পৰ্যালোচনা আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: বিখ্যাত ব্ৰিটিছ ভূগোলবিদ এইচ. এ. ৰবিনছনে তেওঁৰ ‘Geography of Tourism’ (১৯৭৬) গ্ৰন্থখনত পৰ্যটনৰ বিকাশ আৰু বিস্তাৰক নিৰ্ধাৰণ কৰা কেতবোৰ মৌলিক ভৌগোলিক মাপদণ্ড বা উপাদানৰ বিষয়ে এক সুন্দৰ শ্ৰেণীবিভাজন ডাঙি ধৰিছিল। তেওঁৰ মতে, যিকোনো এটা অঞ্চল পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠিবলৈ মূলতঃ তিনিটা ভৌগোলিক উপাদানৰ প্ৰয়োজন:

১/ আকৰ্ষণ (Attractions): ৰবিনছনৰ মতে ই হৈছে পৰ্যটনৰ আটাইতকে প্ৰাথমিক উদ্দীপক বা চালিকা শক্তি। আকৰ্ষণসমূহ দুবিধ হ’ব পাৰে— প্ৰাকৃতিক (যেনে: সুউচ্চ পৰ্বতমালা, অনন্য জলবায়ু, সাগৰীয় তীৰ, বন্যপ্ৰাণী) আৰু সাংস্কৃতিক বা মানৱ-নিৰ্মিত (যেনে: ঐতিহাসিক দুৰ্গ, পুৰাতাত্বিক সমল, ধৰ্মীয় স্থান আৰু পৰম্পৰাগত মেলা-উৎসৱ)। এই আকৰ্ষণসমূহে পৰ্যটকক নিজ গৃহভূমি এৰি ওলাই আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে।

২/ অভিগম্যতা (Accessibility): কোনো এখন ঠাইত পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ধুনীয়া প্ৰাকৃতিক দৃশ্য থাকিলেও যদি তালৈ যাবলৈ পথ বা পৰিবহনৰ সুবিধা নাথাকে, তেন্তে সি পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠিব নোৱাৰে। গতিকে ৰবিনছনে অভিগম্যতা অৰ্থাৎ উন্নত পথ যোগাযোগ, ৰেলপথ বা বিমান পৰিবহনৰ সূচলতাক এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাপদণ্ড বুলি গণ্য কৰিছিল, যিয়ে উৎপত্তিস্থল আৰু লক্ষ্যস্থানৰ মাজৰ ভৌগোলিক দূৰত্ব কাৰ্যতঃ হ্ৰাস কৰে।

৩/ আৱাস আৰু সা-সুবিধা (Accommodation and Amenities): লক্ষ্যস্থানত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত পৰ্যটকক দীৰ্ঘসময় ধৰি ধৰি ৰাখিবলৈ থকা-মেলাৰ বাবে গুণগত আৱাস (যেনে: হোটেল, জিৰণি চ’ৰা) আৰু অন্যান্য আনুষংগিক সুবিধা যেনে— বিশুদ্ধ খোৱাপানী, যোগাযোগ ব্যৱস্থা, বিদ্যুৎ যোগান আৰু মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম থকাটো অপৰিহাৰ্য।

ৰবিনছনৰ এই ভৌগোলিক মাপদণ্ডসমূহে স্পষ্ট কৰে যে পৰ্যটন কেৱল এটা যাত্ৰাই নহয়, ই প্ৰকৃতি, মানুহ আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ এক সুষম ভৌগোলিক সমীকৰণ।

প্ৰশ্ন ৪: গোলকীয় পৰ্যটনৰ সোঁত বা আৰ্হি নিৰ্ধাৰণ কৰাত ‘জলবায়ু’ আৰু ‘ভূ-প্ৰকৃতি’ৰ ভূমিকা উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পৰ্যটন ভূগোলত ‘জলবায়ু’ (Climate) আৰু ‘ভূ-প্ৰকৃতি’ (Topography) হৈছে এনে দুটা অপৰিহাৰ্য প্ৰাকৃতিক কাৰক, যিয়ে পৃথিৱীৰ বুকুত পৰ্যটকৰ গতিপথ আৰু কোনো এক নিৰ্দিষ্ট পৰ্যটন থলীৰ জনপ্ৰিয়তা সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

• জলবায়ুৰ ভূমিকা: জলবায়ুৱে পৰ্যটন খণ্ডৰ ঋতুভিত্তিক সোঁত (Seasonal Flow) নিৰ্ধাৰণ কৰে। মানুহে সাধাৰণতে নিজৰ একঘেয়েমি বা চৰম জলবায়ুৰ পৰা ৰেহাই পাবলৈ আৰামদায়ক জলবায়ুৰ সন্ধান কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, ভাৰতবৰ্ষত যেতিয়া গ্ৰীষ্মকালত সমভূমি অঞ্চলত অত্যাধিক গৰম পৰে, তেতিয়া পৰ্যটকৰ সোঁত উত্তৰ বা উত্তৰ-পূবৰ শীতল পাৰ্বত্য অঞ্চলসমূহলৈ (যেনে: শিমলা বা দাৰ্জিলিং) ধাবিত হয়। একেদৰে, শীতকালত ইউৰোপৰ বৰফাবৃত্ত দেশসমূহৰ পৰা বহু পৰ্যটকে দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ (যেনে: থাইলেণ্ড বা গোৱাৰ উপকূল) সুৰুযৰ উষ্মতা ল’বলৈ আহে।

• ভূ-প্ৰকৃতিৰ ভূমিকা: ভূ-প্ৰকৃতিয়ে পৰ্যটনৰ ধৰণ বা চৰিত্ৰ কেনে হ’ব, তাৰ ভেটি গঢ়ি তোলে। ওখ পাহাৰীয়া অঞ্চলে দুঃসাহসিক পৰ্যটন (Adventure Tourism) যেনে— ট্ৰেকিং, মাউণ্টেনিয়াৰিং আৰু পেৰাগ্লাইডিং আদিৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। আনহাতে, বিশাল সমভূমি বা নদী উপত্যকা অঞ্চলসমূহে ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে, কাৰণ মানৱ সভ্যতাৰ পুৰণি চহৰসমূহ সাধাৰণতে সমতলতে গঢ়ি উঠিছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে, সাগৰীয় উপকূলীয় অঞ্চলসমূহে মানুহক মানসিক প্ৰশান্তি আৰু জলক্ৰীড়াৰ বাবে আকৰ্ষিত কৰে।

গতিকে দেখা যায় যে, পৃথিৱীৰ যিবোৰ অঞ্চলত জলবায়ু আৰু ভূ-প্ৰকৃতিৰ এক বিৰল আৰু মনোৰম সংমিশ্ৰণ ঘটিছে, সেইবোৰ অঞ্চলেই বৰ্তমান সময়ত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

প্ৰশ্ন ৫: বৰ্তমান সমাজত পৰ্যটনৰ বহুল পৰিসৰ বা ব্যাপ্তি কেনেধৰণৰ? পৰ্যটনৰ অৰ্থনৈতিক আৰু পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: একবিংশ শতিকাত পৰ্যটন কেৱল ধনী শ্ৰেণীৰ মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম হৈ থকা নাই, ইয়াৰ পৰিসৰ বা ব্যাপ্তি বৰ্তমান এক গোলকীয় উদ্যোগলৈ (Global Industry) ৰূপান্তৰিত হৈছে। চিকিৎসা পৰ্যটন (Medical Tourism), পৰিৱেশ পৰ্যটন (Eco-Tourism), কৃষি পৰ্যটন (Agri-Tourism) আদি নতুন নতুন ধাৰণাৰ সৃষ্টিয়ে ইয়াৰ পৰিসৰ ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি কৰিছে।

বৰ্তমান বিশ্বত পৰ্যটনৰ প্ৰভাৱক প্ৰধানকৈ দুটা দিশৰ পৰা বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

১/ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ (Economic Impact): পৰ্যটনক ‘অদৃশ্য ৰপ্তানি’ (Invisible Export) বুলি কোৱা হয়, কাৰণ ই কোনো ভৌতিক সামগ্ৰী বিক্ৰী নকৰাকৈ কেৱল সেৱাৰ জৰিয়তে বিপুল পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা উপাৰ্জন কৰে। ই স্থানীয় পৰ্যায়ত হোটেল, পৰিবহন, হস্তশিল্প আৰু খাদ্য উদ্যোগৰ বিকাশ ঘটাই লাখ লাখ লোকক প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ কৰ্মসংস্থাপন দিয়ে। ইয়াৰ ফলত আঞ্চলিক উন্নয়ন ক্ষিপ্ৰতৰ হয় আৰু স্থানীয় লোকৰ জীৱন যাত্ৰাৰ মান উন্নত হয়।

২/ পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱ (Environmental Impact): পৰ্যটনৰ প্ৰভাৱ পৰিৱেশৰ ওপৰত ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক দুয়ো ধৰণৰে হ’ব পাৰে।

• ইতিবাচক দিশ: পৰ্যটনৰ পৰা হোৱা আদায়ে চৰকাৰ আৰু স্থানীয় সংস্থাসমূহক বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্নসমূহ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ আৰ্থিকভাৱে সমৰ্থ কৰি তোলে।

• নেতিবাচক দিশ: নিয়ন্ত্ৰণহীন বা অনিয়ন্ত্ৰিত পৰ্যটনৰ ফলত ভ্ৰমণ স্থানসমূহত প্লাষ্টিক প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়, প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ (যেনে: পানী) অপচয় হয় আৰু জৈৱ-বিচিত্ৰতা বিঘ্নিত হয়। হিমালয় বা অন্যান্য স্পৰ্শকাতৰ পাৰ্বত্য অঞ্চলত হোৱা অত্যাধিক হোটেল নিৰ্মাণে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট কৰে।

সেইবাবেই বৰ্তমান সময়ত পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ অৰ্থনৈতিক লাভালাভ অৰ্জন কৰাৰ বাবে ‘বহনক্ষম পৰ্যটন’ (Sustainable Tourism) ধাৰণাটোৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।

পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠ্যক্ৰমটোত বিশ্বৰ দ্ৰুতগতিত বিকশিত হোৱা পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আৰু ইয়াৰ ভৌগোলিক তথা অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত প্ৰকৃতি সংৰক্ষণৰ আধাৰত গঢ়ি উঠা ‘পৰিৱেশ-পৰ্যটন’, ঐতিহ্য আৰু লোক-সংস্কৃতি প্ৰদৰ্শক ‘সাংস্কৃতিক পৰ্যটন’, আৰু ৰোমাঞ্চকৰ ক্ৰিয়াকলাপযুক্ত ‘দুঃসাহসিক পৰ্যটন’ৰ ধাৰণা দাঙি ধৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও, উন্নত চিকিৎসাৰ বাবে কৰা ‘চিকিৎসা পৰ্যটন’ আৰু ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ ‘তীৰ্থযাত্ৰা’ৰ গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ভৱিষ্যতৰ গোলকীয় সুৰক্ষাৰ বাবে ‘বহনক্ষম পৰ্যটন’ আৰু আধুনিক কৰ্পোৰেট জগতৰ বাবে অত্যন্ত লাভজনক ‘MICE পৰ্যটন’ৰ প্ৰাসংগিকতাও এই পাঠটিত সুন্দৰকৈ ফঁহিয়াই দেখুওৱা হৈছে। সংক্ষেপে, ই পৰ্যটন আৰু ভূগোলৰ এক অপূৰ্ব সংযোগ।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ প্ৰশ্ন: প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ ক্ষতি নকৰাকৈ প্ৰকৃতিৰ বুকুত ভ্ৰমণ কৰা পৰ্যটন ব্যৱস্থাটোক কি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: পৰিৱেশ-পৰ্যটন বা ইক'-টুৰিজিম (Eco-Tourism)।

২/ প্ৰশ্ন: গোলকীয় পৰ্যটন উদ্যোগত বহুলভাৱে ব্যৱহৃত 'MICE' শব্দটোৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: Meetings (সভা), Incentives (উদগনিমূলক ভ্ৰমণ), Conventions (সন্মিলন) আৰু Exhibitions (প্ৰদৰ্শনী)।

৩/ প্ৰশ্ন: কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ ঐতিহাসিক ঐতিহ্য, থলুৱা লোক-সংস্কৃতি আৰু জীৱনশৈলীৰ অভিজ্ঞতা লাভৰ বাবে কৰা যাত্ৰাক কি বোলে?

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক পৰ্যটন (Cultural Tourism)।

৪/ প্ৰশ্ন: উন্নত বা বিশেষ চিকিৎসা সেৱা গ্ৰহণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে নিজ বাসস্থানৰ পৰা অন্য ঠাইলৈ বা বিদেশলৈ কৰা ভ্ৰমণক কি শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়?

উত্তৰ: চিকিৎসা পৰ্যটন (Medical Tourism)।

৫/ প্ৰশ্ন: ধৰ্মীয় বিশ্বাস, আধ্যাত্মিক শান্তি আৰু পবিত্ৰ ধৰ্মীয় স্থানসমূহ দৰ্শন কৰাৰ উদ্দেশ্যে কৰা দীঘলীয়া যাত্ৰাক কি বুলা হয়?

উত্তৰ: তীৰ্থযাত্ৰা (Pilgrimage)।

৬/ প্ৰশ্ন: শাৰীৰিক সক্ষমতা আৰু মানসিক দৃঢ়তাৰ পৰীক্ষা লওঁতা হিচাপে ট্ৰেকিং, পৰ্বতাৰোহণ বা ৰাফটিং আদি ৰোমাঞ্চকৰ ক্ৰিয়াকলাপ জড়িত পৰ্যটনবিধ কি?

উত্তৰ: দুঃসাহসিক বা এডভেন্সাৰ পৰ্যটন (Adventure Tourism)।

৭/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ আৰু সমাজৰ ক্ষতি নকৰাকৈ ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদসমূহ সুৰক্ষিত ৰাখি পৰিচালনা কৰা পৰ্যটনৰ আধুনিক ধাৰণাটোক কি বোলে?

উত্তৰ: বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism)।

৮/ প্ৰশ্ন: কৰ্পোৰেট খণ্ডত কৰ্মচাৰীসকলৰ কৰ্মদক্ষতা বৃদ্ধিৰ বাবে কোম্পানীসমূহে পুৰস্কাৰ স্বৰূপে প্ৰদান কৰা ভ্ৰমণক MICE ৰ কোনটো আখৰে বুজায়?

উত্তৰ: 'I' আখৰটোৱে, যাৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ হ'ল Incentives (উদগনিমূলক ভ্ৰমণ)।

৯/ প্ৰশ্ন: বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ নদী দ্বীপ মাজুলীৰ সত্ৰীয়া সংস্কৃতি আৰু ৰাসোৎসৱ উপভোগ কৰিবলৈ অহা পৰ্যটন কোনবিধ পৰ্যটনৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ?

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক পৰ্যটন।

১০/ প্ৰশ্ন: কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানলৈ এক খড়্গযুক্ত গঁড় দৰ্শনৰ বাবে অহা দেশী-বিদেশী পৰ্যটকসকল মূলতঃ কোনবিধ পৰ্যটনৰ দ্বাৰা আকৰ্ষিত হয়?

উত্তৰ: প্ৰকৃতি পৰ্যটন বা ইক'-টুৰিজিম।

১১/ প্ৰশ্ন: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বা ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত বাণিজ্যিক লেনদেন আৰু নতুন সামগ্ৰীৰ প্ৰদৰ্শনৰ বাবে আয়োজিত মেলাসমূহ কোন পৰ্যটনৰ অংশ?

উত্তৰ: MICE পৰ্যটনৰ অন্তৰ্গত প্ৰদৰ্শনী (Exhibitions) পৰ্যটন।

১২/ প্ৰশ্ন: স্থানীয় সম্প্ৰদায়ৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতা আৰু প্ৰকৃতি সংৰক্ষণৰ মাজত সন্তুলন ৰক্ষা কৰা পৰ্যটনৰ মূল আধাৰ কি?

উত্তৰ: বহনক্ষম পৰ্যটন।

১৩/ প্ৰশ্ন: দক্ষিণ ভাৰতৰ কেৰালা ৰাজ্যলৈ পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদিক পুনৰুজ্জীৱন (Ayurvedic Rejuvenation) চিকিৎসাৰ বাবে বিদেশী লোকৰ আগমন ঘটাটো কি পৰ্যটন?

উত্তৰ: চিকিৎসা পৰ্যটন।

১৪/ প্ৰশ্ন: অসমৰ মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ মানাহ নদীত কৰা 'ৰিভাৰ ৰাফটিং' (River Rafting) ক কোন শ্ৰেণীৰ পৰ্যটন বুলিব পাৰি?

উত্তৰ: দুঃসাহসিক (এডভেন্সাৰ) পৰ্যটন।

১৫/ প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ প্ৰাচীনতম চহৰ বাৰাণসী (কাশী) অথবা উত্তৰাখণ্ডৰ চাৰিধাম যাত্ৰাক ভৌগোলিকভাৱে কি পৰ্যটন হিচাপে চিহ্নিত কৰা হয়?

উত্তৰ: তীৰ্থযাত্ৰা।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ-পৰ্যটন বা ইক'-টুৰিজিমৰ দুটা মূল ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ক) ই প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণত পোনপটীয়া অৰিহণা যোগায়।

খ) ই স্থানীয় জনসাধাৰণক পৰ্যটন প্ৰক্ৰিয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰি তেওঁলোকৰ অৰ্থনৈতিক দিশটো সবল কৰে।

২/ প্ৰশ্ন: সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে সমাজ এখনৰ ঐতিহ্য ৰক্ষাত কেনেকৈ সহায় কৰে?

উত্তৰ: সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে কোনো এক অঞ্চলৰ প্ৰাচীন কলা, ঐতিহ্যবাহী স্থাপত্য, পৰম্পৰাগত উৎসৱ আৰু খাদ্যসম্ভাৰক বিশ্বদৰবাৰত পৰিচিত কৰায়। ইয়াৰ ফলত বিলুপ্তপ্ৰায় থলুৱা শিল্পসমূহ সংৰক্ষিত হোৱাৰ লগতে নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত স্ব-নিয়োজনৰ পথ মুকলি হয়।

৩/ প্ৰশ্ন: দুঃসাহসিক পৰ্যটন বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ দুটা জনপ্ৰিয় মাধ্যমৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: যি পৰ্যটনত শাৰীৰিক প্ৰত্যাহ্বান, উচ্চ বিপদাশংকা আৰু অপৰিচিত তথা দুৰ্গম প্ৰাকৃতিক অঞ্চলৰ ৰোমাঞ্চকৰ অভিজ্ঞতা সাঙুৰি লোৱা হয়, তাকে দুঃসাহসিক পৰ্যটন বোলে। ইয়াৰ দুটা মাধ্যম হ’ল— পৰ্বতাৰোহণ (Mountaineering) আৰু পেৰাগ্লাইডিং (Paragliding)।

৪/ প্ৰশ্ন: বৰ্তমান সময়ত চিকিৎসা পৰ্যটন দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: ক) নিজ দেশৰ তুলনাত অন্য ঠাইত অতি কম খৰচতে বিশ্বমানৰ আধুনিক চিকিৎসা সেৱা উপলব্ধ হোৱা।

খ) জটিল ৰোগ নিৰাময়ৰ বাবে উন্নত প্ৰযুক্তি আৰু বিশেষজ্ঞ চিকিৎসকৰ সেৱা অতি সহজে আৰু কম সময়ৰ ভিতৰত লাভ কৰা।

৫/ প্ৰশ্ন: গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) ধাৰণাটো কিয় অপৰিহাৰ্য?

উত্তৰ: অত্যধিক পৰ্যটকৰ আগমনে যাতে কোনো এখন স্থানৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ বিনষ্ট কৰিব নোৱাৰে আৰু স্থানীয় সমাজ-সংস্কৃতিলৈ ভাবুকি আনিব নোৱাৰে, তাৰ বাবে বহনক্ষম পৰ্যটন প্ৰয়োজনীয়। ই ভৱিষ্যতৰ বাবে সম্পদ সংৰক্ষণ কৰি দীৰ্ঘম্যাদী উপাৰ্জন নিশ্চিত কৰে।

৬/ প্ৰশ্ন: MICE পৰ্যটনে দেশ এখনৰ অৰ্থনৈতিক আন্তঃগাঁথনিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?

উত্তৰ: MICE পৰ্যটনে বিশ্বৰ প্ৰতিষ্ঠিত ব্যৱসায়ী, উদ্যোগপতি আৰু বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰ বিশেষজ্ঞসকলক একত্ৰিত কৰে। ইয়াৰ ফলত বিলাসী হোটেল, পৰিবহণ ব্যৱস্থা আৰু সন্মিলন কক্ষ আদিৰ দৰে উচ্চমানৰ আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশ ঘটে, যিয়ে দেশৰ অৰ্থনীতিলৈ বুজন পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বোৱাই আনে।

৭/ প্ৰশ্ন: ভৌগোলিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰা আৰু সাধাৰণ মনোৰঞ্জনমূলক পৰ্যটনৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰ: তীৰ্থযাত্ৰাৰ মূল চালিকা শক্তি হ’ল মানুহৰ অন্তৰ্নিহিত ধৰ্মীয় বিশ্বাস, আধ্যাত্মিক কৰ্তব্য আৰু মানসিক পবিত্ৰতা লাভৰ প্ৰয়াস। আনহাতে, সাধাৰণ পৰ্যটন মূলতঃ দৈনন্দিন ব্যস্ততাৰ পৰা আঁতৰি জিৰণি লোৱা, আমোদ-প্ৰমোদ কৰা বা নতুন ঠাই চোৱাৰ কৌতুহলৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

৮/ প্ৰশ্ন: উদগনিমূলক ভ্ৰমণ (Incentive Tourism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: বিভিন্ন কৰ্পোৰেট প্ৰতিষ্ঠান বা বাণিজ্যিক কোম্পানীসমূহে নিজৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ কৰ্মদক্ষতা বৃদ্ধিৰ বাবে বা নিৰ্ধাৰিত ব্যৱসায়িক লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ পুৰস্কাৰ স্বৰূপে নিজা খৰচত যি বিলাসী ভ্ৰমণ বা ছুটিৰ ব্যৱস্থা কৰে, তাকে উদগনিমূলক ভ্ৰমণ বোলা হয়।

৯/ প্ৰশ্ন: প্ৰকৃতি পৰ্যটনে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বিত্তীয় দিশটো কেনেকৈ সবল কৰে?

উত্তৰ: প্ৰকৃতি পৰ্যটনৰ বাবে অভয়াৰণ্য বা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানসমূহত প্ৰৱেশ শুল্ক, চাফাৰী মাচুল আদিৰ জৰিয়তে যি ৰাজহ সংগ্ৰহ হয়, সেই ধন বন্যপ্ৰাণীৰ সুৰক্ষা, বনকৰ্মীৰ দৰমহা আৰু প্ৰকৃতি সুৰক্ষাৰ বিভিন্ন প্ৰকল্পত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১০/ প্ৰশ্ন: MICE পৰ্যটনৰ অন্তৰ্গত 'সন্মিলন' (Conventions) আৰু 'সভা' (Meetings) ৰ মাজৰ মূল প্ৰভেদ কি?

উত্তৰ: 'সভা' (Meetings) সাধাৰণতে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ব্যৱসায়িক গোট বা সংগঠনৰ সীমিত সংখ্যক লোকৰ মাজত অন্তৰংগ তথা কম সময়ৰ বাবে অনুষ্ঠিত হয়। আনহাতে, 'সন্মিলন' (Conventions) এক বৃহৎ পৰিসৰত বিভিন্ন দেশ বা প্ৰান্তৰ শ শ প্ৰতিনিধিৰ অংশগ্ৰহণৰে কোনো এক উমৈহতীয়া গোলকীয় বিষয়ৰ বিস্তৃত চৰ্চাৰ বাবে আয়োজন কৰা হয়।

১১/ প্ৰশ্ন: থলুৱা গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ দুটা ইতিবাচক প্ৰভাৱ লিখা।

উত্তৰ: ক) ই স্থানীয় শিপিনী, হস্তশিল্পী আৰু লোক-শিল্পীসকলক নিজৰ গৃহভূমিতেই পোনপটীয়া উপাৰ্জনৰ সুযোগ দিয়ে।

খ) গ্ৰাম্য অঞ্চলত থকা গৃহ-নিবাস (Homestay) ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে পৰ্যটকক থলুৱা আতিথ্য প্ৰদান কৰি গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি টনকিয়াল কৰিব পাৰি।

১২/ প্ৰশ্ন: অসমৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতি অনুসৰি দুঃসাহসিক পৰ্যটনৰ সম্ভাৱনা থকা দুটা বিশেষ ক্ষেত্ৰৰ নাম উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ক) ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ইয়াৰ উত্তৰ পাৰৰ উপনৈসমূহৰ খৰস্ৰোতা অঞ্চলত জলক্ৰীড়া যেনে— ৰিভাৰ ৰাফটিং আৰু কায়াকিং (Kayaking)।

খ) ডিমা হাছাও আৰু কাৰ্বি আংলং জিলাৰ পাহাৰীয়া ভূ-প্ৰকৃতি ট্ৰেকিং (Trekking) আৰু পৰ্বতাৰোহণৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী।

১৩/ প্ৰশ্ন: বহনক্ষম পৰ্যটনৰ তিনিটা প্ৰধান স্তম্ভ বা আধাৰ কি কি?

উত্তৰ: বহনক্ষম পৰ্যটনৰ তিনিটা প্ৰধান স্তম্ভ হ’ল—

১/ পৰিৱেশগত ভাৰসাম্য ৰক্ষা (Environmental Sustainability),

২/ সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংহতি বজায় ৰখা (Socio-cultural Integrity), আৰু

৩/ দীৰ্ঘম্যাদী অৰ্থনৈতিক লাভালাভ (Economic Viability)।

১৪/ প্ৰশ্ন: চিকিৎসা পৰ্যটনৰ বিশ্ব মানচিত্ৰত ভাৰতবৰ্ষই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান লাভ কৰাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: ক) ভাৰতত থকা উন্নত কাৰিকৰী সঁজুলিৰে সমৃদ্ধ হাস্পতাল আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত চিকিৎসক তথা শৈল্য চিকিৎসকৰ সহজলভ্যতা।

খ) আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ সৈতে ভাৰতৰ প্ৰাচীন যোগ, আয়ুৰ্বেদ আৰু প্ৰাকৃতিক চিকিৎসা পদ্ধতিৰ এক সুন্দৰ সমন্বয়।

১৫/ প্ৰশ্ন: প্ৰদৰ্শনী পৰ্যটনে (Exhibition Tourism) বিভিন্ন উদ্যোগসমূহক নিজৰ সামগ্ৰীৰ বজাৰ সম্প্ৰসাৰণত কেনেকৈ সহায় কৰে?

উত্তৰ: প্ৰদৰ্শনী পৰ্যটনে সমগ্ৰ বিশ্বৰ উৎপাদনকাৰী, পাইকাৰী বিক্ৰেতা আৰু ক্ৰেতাসকলক একেখন মঞ্চতে মুখামুখি হোৱাৰ সুযোগ দিয়ে। ইয়াৰ জৰিয়তে উদ্যোগসমূহে তেওঁলোকৰ শেহতীয়া উদ্ভাৱন বা সামগ্ৰীসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰি থিতাতৈয়ে ডাঙৰ ডাঙৰ বাণিজ্যিক চুক্তি (B2B Deals) সম্পাদন কৰিবলৈ সমৰ্থ হয়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

১/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ-পৰ্যটন বা ইক’-টুৰিজিম (Eco-Tourism) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মূল নীতিসমূহ আৰু একবিংশ শতিকাত ইয়াৰ ভৌগোলিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

ধাৰণা: পৰিৱেশ-পৰ্যটন বা ইক’-টুৰিজিম হৈছে এনে এক দ্বায়িত্বশীল ভ্ৰমণ প্ৰক্ৰিয়া, য’ত পৰ্যটকে কোনো এক অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ ক্ষতি নকৰাকৈ প্ৰকৃতিৰ অনাবিল সৌন্দৰ্য উপভোগ কৰে। ই কেৱল প্ৰকৃতি দৰ্শনতে আৱদ্ধ নহয়, বৰং ইয়াৰ সৈতে স্থানীয় পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সুৰক্ষা আৰু থলুৱা মানুহৰ অৰ্থনৈতিক কল্যাণো জড়িত হৈ থাকে।

মূল নীতিসমূহ:

• ন্যূনতম প্ৰভাৱ: পৰ্যটকৰ কাৰ্যকলাপৰ দ্বাৰা প্ৰকৃতিৰ ওপৰত পৰা ঋণাত্মক প্ৰভাৱ (যেনে আৱৰ্জনা, শব্দ প্ৰদূষণ আদি) আটাইতকৈ কম কৰা।

• সংৰক্ষণৰ সজাগতা: প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ সুৰক্ষাৰ বাবে পৰ্যটক আৰু স্থানীয় সমাজ উভয়ৰে মাজত সজাগতা বৃদ্ধি কৰা।

• স্থানীয় অৰ্থনীতিলৈ অৰিহণা: পৰ্যটনৰ পৰা প্ৰাপ্ত আয়ৰ এক বুজন অংশ স্থানীয় সংৰক্ষণ প্ৰকল্প আৰু স্থানীয় লোকৰ জীৱন ধাৰণৰ মান উন্নত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা।

ভৌগোলিক গুৰুত্ব:

গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু দ্ৰুত নগৰীকৰণৰ যুগত ইক’-টুৰিজিমৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। ই স্পৰ্শকাতৰ ভৌগোলিক অঞ্চলসমূহ, যেনে— বৰ্ষাৰণ্য, নদী দ্বীপ (উদাহৰণস্বৰূপে অসমৰ মাজুলী বা আমাজান অৱবাহিকাৰ বনাঞ্চল) আৰু পাৰ্বত্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰক ধ্বংস হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। ই বন্যপ্ৰাণী আৰু মানুহৰ মাজৰ সংঘাত হ্ৰাস কৰি এক বহনক্ষম ভৌগোলিক ভাৰসাম্য বৰ্তাই ৰখাত সহায় কৰে।

২/ প্ৰশ্ন: সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে (Cultural Tourism) কোনো এখন সমাজৰ পৰম্পৰা আৰু গোলকীয় অৰ্থনীতিত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলায়? উদাহৰণসহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ:

সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ ভূমিকা: সাংস্কৃতিক পৰ্যটন হৈছে মানুহৰ এনে এক প্ৰবৃত্তি যিটোৱে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ অনন্য জীৱনশৈলী, স্থাপত্য, ধৰ্ম, শিল্পকলা আৰু উৎসৱ-পাৰ্বনসমূহক জানিবলৈ আৰু অনুভৱ কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে। ই সমাজ এখনক গোলকীয় মঞ্চত প্ৰতিষ্ঠা কৰাত এক শক্তিশালী অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে।

সমাজ আৰু পৰম্পৰাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ:

• ঐতিহ্যৰ পুনৰুজ্জীৱন: বহুত সময়ত আধুনিকতাৰ ধামখুমিয়াত হেৰাই যাব খোজা থলুৱা লোক-নৃত্য, লোক-সংগীত বা হস্তশিল্পসমূহ সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ বাবেই পুনৰ সজীৱ হৈ উঠে।

• সাংস্কৃতিক বিনিময়: ই পৰ্যটক আৰু স্থানীয় লোকৰ মাজত এক সুস্থ বুজাবুজিৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত বৰ্ণবাদ বা আঞ্চলিকতাবাদৰ দৰে সংকীৰ্ণ ধাৰণাসমূহ দূৰ হয়।

গোলকীয় অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ (উদাহৰণসহ):

সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে সেৱা খণ্ডক (Service Sector) চহকী কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতৰ ৰাজস্থানৰ ঐতিহাসিক দূৰ্গসমূহ, ইউৰোপৰ ইটালীৰ ৰোম চহৰৰ প্ৰাচীন ক'লচিয়াম (Colosseum) অথবা অসমৰ শিৱসাগৰৰ আহোম যুগৰ স্থাপত্যসমূহ চাবলৈ প্ৰতিবছৰে লাখ লাখ দৰ্শক আহে। ইয়াৰ ফলত হোটেল উদ্যোগ, পৰিবহণ আৰু হস্তশিল্পৰ বিশাল বজাৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) বৃদ্ধিত আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰা অৰ্জনত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

৩/ প্ৰশ্ন: দুঃসাহসিক বা এডভেন্সাৰ পৰ্যটন (Adventure Tourism) কি? ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰি ইয়াৰ সৈতে জড়িত থকা ভৌগোলিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

সংজ্ঞা: কোনো এক অপৰিচিত, দুৰ্গম আৰু ভৌগোলিকভাৱে প্ৰত্যাহ্বানমূলক অঞ্চললৈ গৈ শাৰীৰিক সক্ষমতা আৰু মানসিক সাহসৰ পৰীক্ষা লৈ কৰা ৰোমাঞ্চকৰ ভ্ৰমণকে দুঃসাহসিক বা এডভেন্সাৰ পৰ্যটন বোলে।

শ্ৰেণীবিভাজন: দুঃসাহসিক পৰ্যটনক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি—

১/ কঠিন দুঃসাহসিক পৰ্যটন (Hard Adventure): য’ত অতি উচ্চ পৰ্যায়ৰ বিপদাশংকা আৰু পেছাদাৰী প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন হয়। যেনে— হিমালয় পৰ্বতমালাৰ এভাৰেষ্ট শৃংগ আৰোহণ (Mountaineering), গভীৰ সাগৰৰ তলত স্কুবা ডাইভিং (Scuba Diving) আদি।

২/ কোমল দুঃসাহসিক পৰ্যটন (Soft Adventure): য’ত বিপদাশংকা তুলনামূলকভাৱে কম আৰু সাধাৰণ লোকেও অংশ ল’ব পাৰে। যেনে— বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যত ট্ৰেকিং (Trekking) কৰা, পাহাৰীয়া নদীৰ শান্ত সোঁতত কায়াকিং কৰা আদি।

ভৌগোলিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ:

এডভেন্সাৰ পৰ্যটন সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ ভৌগোলিক অৱয়ব আৰু জলবায়ুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

• বতৰৰ অনিশ্চয়তা: পাহাৰীয়া অঞ্চলত হঠাতে হোৱা ভূমিস্খলন, ডাৱৰ বিস্ফোৰণ (Cloudburst) বা তুষাৰ ধুমুহাই পৰ্যটকৰ জীৱন বিপন্ন কৰিব পাৰে।

• পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ক্ষতি: দুৰ্গম অঞ্চললৈ মানুহৰ যাতায়াত বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত সেই ঠাইৰ কুমাৰী প্ৰকৃতি (Virgin Nature) দূষিত হয় আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য হেৰাই যায়।

৪/ প্ৰশ্ন: বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) বুলিলে কি বুজা? ভৱিষ্যতৰ গোলকীয় পৰ্যটন উদ্যোগত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা ফঁহিয়াই লিখা।

উত্তৰ:

বহনক্ষম পৰ্যটনৰ মূল অৰ্থ: বহনক্ষম পৰ্যটন হৈছে এনে এক পৰিকল্পিত ব্যৱস্থা, যাৰ জৰিয়তে বৰ্তমান সময়ৰ পৰ্যটক, পৰ্যটন উদ্যোগ আৰু স্থানীয় সমাজৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবেও প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক সম্পদসমূহ অক্ষত অৱস্থাত সংৰক্ষণ কৰা হয়। ই হঠাতে হোৱা অনিয়ন্ত্ৰিত বাণিজ্যিকীকৰণৰ বিপৰীতে এক সুদূৰপ্ৰসাৰী দৃষ্টিভংগী।

ভৱিষ্যতৰ গোলকীয় পৰ্যটন উদ্যোগত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা:

বৰ্তমান সময়ত ‘অত্যধিক পৰ্যটন’ বা ওভাৰ-টুৰিজিম (Over-tourism) এক ডাঙৰ সমস্যা হৈ পৰিছে। ইয়াৰ বাবে বহনক্ষম আৰ্হিটো অতি প্ৰাসংগিক:

• সম্পদ সংৰক্ষণ: ই কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট পৰ্যটন স্থলীৰ কঢ়িওৱা ক্ষমতা (Carrying Capacity) নিৰ্ধাৰণ কৰে, যাতে ক্ষমতাৰ অধিক পৰ্যটকে পৰিৱেশ তন্ত্ৰ নষ্ট কৰিব নোৱাৰে।

• অৰ্থনৈতিক স্থায়িত্ব: এই ব্যৱস্থাত হোৱা লাভাংশ কেৱল ডাঙৰ কৰ্পোৰেট প্ৰতিষ্ঠানে নাপায়, বৰং স্থানীয় গ্ৰাম্য হোম-ষ্টে’ (Homestay) বা থলুৱা গাইডসকলৰ মাজলৈ যায়। ইয়াৰ ফলত অৰ্থনীতি দীৰ্ঘদিন ধৰি সুস্থিৰ হৈ থাকে।

• সাংস্কৃতিক সুৰক্ষা: ই গোলকীয় সংস্কৃতিৰ গ্ৰাসৰ পৰা থলুৱা সমাজৰ স্বকীয়তাক সুৰক্ষিত কৰে। সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, ভৱিষ্যতে যদি পৰ্যটন উদ্যোগ জীয়াই ৰাখিব লগা হয়, তেন্তে বহনক্ষমতাৰ বাহিৰে দ্বিতীয় কোনো বিকল্প নাই।

৫/ প্ৰশ্ন: আধুনিক গোলকীয় বাণিজ্য আৰু পৰ্যটনত MICE (Meetings, Incentives, Conventions, and Exhibitions) পৰ্যটনৰ ভূমিকা আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

MICE পৰ্যটনৰ ভূমিকা: MICE হৈছে আধুনিক পৰ্যটন উদ্যোগৰ আটাইতকয়ে দ্ৰুতগতিত বিকাশশীল আৰু সৰ্বাধিক উপাৰ্জনকাৰী এটা বিশেষ অংশ। ই সাধাৰণ অৱকাশকালীন পৰ্যটন নহয়, বৰং ই সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৱসায়, বাণিজ্য, শিক্ষা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্কৰ সৈতে জড়িত এক বিশেষ প্ৰকাৰৰ কৰ্পোৰেট পৰ্যটন (Corporate Tourism)।

প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:

• উচ্চ অৰ্থনৈতিক প্ৰমূল্য (High Yield): MICE পৰ্যটনৰ অন্তৰ্গত ভ্ৰমণ কৰা প্ৰতিনিধিসকলৰ ব্যয় কৰাৰ ক্ষমতা সাধাৰণ পৰ্যতকতকৈ বহু বেছি। তেওঁলোকে বিলাসী হোটেল, উচ্চমানৰ পৰিবহণ আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰে।

• ঋতুভিত্তিক নহয় (Non-Seasonal): সাধাৰণ পৰ্যটন বতৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে (যেনে শীতকাল বা গৰমৰ বন্ধ), কিন্তু MICE পৰ্যটন বৰ্ষটোৰ যিকোনো সময়তে ব্যৱসায়িক প্ৰয়োজন অনুসৰি অনুষ্ঠিত হ’ব পাৰে।

• আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশ: ইয়াৰ বাবে চহৰসমূহত অতি উচ্চমানৰ সন্মিলন কক্ষ (Convention Centers), ফাইভ-ষ্টাৰ হোটেল আৰু উন্নত যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন হয়।

গোলকীয় বাণিজ্যত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:

MICE পৰ্যটনে গোলকীয়ীকৰণক খৰতকীয়া কৰে। বিশ্বৰ ডাঙৰ ডাঙৰ চহৰসমূহ, যেনে— ছিংগাপুৰ, ডুবাই, বা ভাৰতৰ নতুন দিল্লী আৰু মুম্বাই আদি চহৰসমূহ আজি গোলকীয় MICE হাব (Hub) লৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে বিভিন্ন দেশৰ মাজত নতুন বাণিজ্যিক চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়, প্ৰযুক্তিৰ আদান-প্ৰদান ঘটে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিনিয়োগৰ নতুন দ্বাৰ মুকলি হয়।

পাঠৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠ্যক্ৰমত ভাৰত আৰু বিশেষকৈ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ প্ৰসংগত পৰ্যটন উদ্যোগৰ মূল চালিকা শক্তি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত প্ৰাকৃতিক, সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু ধৰ্মীয় পৰ্যটন সম্পদসমূহৰ গুৰুত্ব বিশ্লেষণ কৰাৰ লগতে যাতায়ত, বাসস্থান আৰু আতিথ্য সেৱাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যটন আন্তঃগাঁথনিৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা হৈছে। কাজিৰঙাৰ ব‍ন্যপ্ৰাণী পৰ্যটন, মাজুলী আৰু জিলাসমূহৰ গ্ৰাম্য তথা ঐতিহ্য পৰ্যটন আৰু মেঘালয়-অৰুণাচলৰ পৰিস্থিতি-অনুকূল (Eco-tourism) পৰ্যটনৰ অপাৰ সম্ভাৱনাৰ দিশসমূহ ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰ উপৰি, আধুনিক তথ্য প্ৰযুক্তিৰ প্ৰভাৱ, হোমষ্টে সেৱা আৰু দুৰ্গম ভৌগোলিক অৱস্থিতিৰ বাবে থকা প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ এক সামগ্ৰিক ভৌগোলিক খতিয়ান এই পাঠটিত দাঙি ধৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটন ভূগোলৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা ‘পৰ্যটন সম্পদ’ (Tourism Resource) বুলিলে কি বুজা যায়? 

উত্তৰ: কোনো এটা অঞ্চলৰ যিবোৰ প্ৰাকৃতিক, সাংস্কৃতিক বা ঐতিহাসিক উপাদানে দৰ্শনাৰ্থীক আকৰ্ষণ কৰাৰ আৰু তেওঁলোকক সন্তুষ্টি প্ৰদান কৰাৰ ক্ষমতা ৰাখে, তাকেই পৰ্যটন সম্পদ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব প্ৰান্তত অৱস্থিত একমাত্ৰ ভাসমান ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখনৰ নাম কি? 

উত্তৰ: মণিপুৰ ৰাজ্যত অৱস্থিত ‘কাইবুল লামজাও ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান’ (Keibul Lamjao National Park) হ’ল বিশ্বৰ তথা উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ একমাত্ৰ ভাসমান ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান।

প্ৰশ্ন ৩: পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিকাশত ‘আতিথ্য সেৱা’ (Hospitality Service) ই কি ভূমিকা পালন কৰে? 

উত্তৰ: আতিথ্য সেৱাই ফুৰিবলৈ অহা পৰ্যটকসকলক থকা-খোৱাৰ উন্নত ব্যৱস্থা আৰু আদৰ-সদৰ কৰি তেওঁলোকৰ ভ্ৰমণকালটোক আৰামদায়ক তথা সুৰক্ষিত কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যক ‘ঈশ্বৰৰ নিজৰ দেশ’ (God's Own Country) বুলি পৰ্যটন ক্ষেত্ৰত ব্ৰেণ্ডিং কৰা হৈছে? 

উত্তৰ: ভাৰতৰ দক্ষিণ উপকূলীয় ৰাজ্য কেৰালাক (Kerala) ইয়াৰ অপূৰ্ব প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য্য আৰু জলপৃষ্ঠৰ (Backwaters) বাবে ‘ঈশ্বৰৰ নিজৰ দেশ’ বুলি অভিহিত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: অসমৰ পৰ্যটন বিভাগৰ অফিচিয়েল টেগলাইন বা মূল বাক্যশাৰী কি? 

উত্তৰ: অসম পৰ্যটনৰ মূল টেগলাইনটো হৈছে ‘অসম্ভৱ অনুপম অসম’ (Awesome Assam)।

প্ৰশ্ন ৬: পৰ্যটন আন্তঃগাঁথনিৰ এটা প্ৰধান ভৌতিক উপাদানৰ নাম উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: সুগম পৰিবহন ব্যৱস্থা (যেনে— স্থলপথ, ৰেলপথ বা আকাশী পথ) হৈছে পৰ্যটন আন্তঃগাঁথনিৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌতিক উপাদান।

প্ৰশ্ন ৭: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ‘উৎসৱসমূহৰ উৎসৱ’ (Festival of Festivals) বুলি কোনটো সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানক জনা যায়? 

উত্তৰ: নগালেণ্ডৰ কিছামা ঐতিহ্য গাঁৱত প্ৰতি বছৰে অনুষ্ঠিত হোৱা ‘হৰ্নবিল উৎসৱ’ক (Hornbill Festival) উৎসৱসমূহৰ উৎসৱ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: মেঘালয়ৰ লিভিং ৰুট ব্ৰীজ (Living Root Bridge) সমূহ পৰ্যটনৰ কোনটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত? 

উত্তৰ: এইসমূহ প্ৰকৃতি-ভিত্তিক পৰ্যটন তথা পৰিস্থিতি-অনুকূল পৰ্যটনৰ (Eco-tourism) এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ, যিবোৰ ৰবৰ গছৰ শিপাৰে স্থানীয় খাচী জনজাতিসকলে নিৰ্মাণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ কোনটো ঐতিহাসিক স্মাৰকক ইউনেস্কোৰ (UNESCO) বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰৰ তালিকাত স্থান দিয়াৰ লগতে বিশ্বৰ সপ্তম আচৰিত বস্তু হিচাপে গণ্য কৰা হয়? 

উত্তৰ: উত্তৰ প্ৰদেশৰ আগ্ৰাত যমুনা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত মোগল স্থাপত্যৰ অনন্য নিদৰ্শন ‘তাজমহল’ক।

প্ৰশ্ন ১০: অসমৰ ক’ত ব্ৰিটিছ যুগৰ ঐতিহ্যমণ্ডিত চাহ বাগিচাৰ সংস্কৃতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ‘চাহ পৰ্যটন’ (Tea Tourism) গঢ়ি উঠিছে? 

উত্তৰ: বিশেষকৈ উজনি অসমৰ ডিব্ৰুগড় আৰু যোৰহাট জিলাৰ পুৰণি চাহ বাগিচাসমূহ আৰু বঙলাবোৰক কেন্দ্ৰ কৰি চাহ পৰ্যটনৰ বিকাশ ঘটিছে।

প্ৰশ্ন ১১: চিকিৎসা পৰ্যটন (Medical Tourism) মানে কি? 

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ স্বাস্থ্যৰ উন্নত চিকিৎসা, অস্ত্ৰোপচাৰ বা আৰোগ্য লাভৰ বাবে অন্য কোনো ৰাজ্য বা দেশ ভ্ৰমণ কৰে, তেতিয়া তাক চিকিৎসা পৰ্যটন বোলে।

প্ৰশ্ন ১২: অৰুণাচল প্ৰদেশৰ টাৱাং (Tawang) কি ধৰণৰ পৰ্যটন আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু? 

উত্তৰ: টাৱাং হৈছে মূলত এক ধৰ্মীয় তথা আধ্যাত্মিক পৰ্যটন কেন্দ্ৰ, য’ত ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৌদ্ধ মঠ (Tawang Monastery) অৱস্থিত।

প্ৰশ্ন ১৩: ‘হোমষ্টে’ (Homestay) সেৱাই গ্ৰাম্য পৰ্যটনক কেনেকৈ সহায় কৰে? 

উত্তৰ: হোমষ্টে সেৱাই পৰ্যটকক হোটেলৰ পৰিৱৰ্তে স্থানীয় থলুৱা লোকৰ ঘৰত থকাৰ আৰু তেওঁলোকৰ সংস্কৃতিৰ উমান লোৱাৰ থল দিয়ে, যাৰ দ্বাৰা গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি পোনপটীয়াকৈ উপকৃত হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যক ‘অৰ্কিডৰ পৰম প্ৰদেশ’ (Orchid State of India) বুলি কোৱা হয়? 

উত্তৰ: অৰুণাচল প্ৰদেশক ইয়াৰ জলবায়ু আৰু বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ অৰ্কিডৰ প্ৰাচুৰ্য্যতাৰ বাবে এই নামেৰে জনা যায়।

প্ৰশ্ন ১৫: পৰ্যটন উদ্যোগত ‘তথ্য প্ৰযুক্তি’ৰ (IT) এটা ব্যৱহাৰ লিখা। 

উত্তৰ: ডিজিটেল টিকট বুকিং, অনলাইন হোটেল সংৰক্ষণ আৰু জিপিএছ (GPS) ভিত্তিক পথ নিৰ্দেশনাই পৰ্যটকক যাত্ৰাত সহায় কৰে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: প্ৰাকৃতিক পৰ্যটন সম্পদ আৰু সাংস্কৃতিক পৰ্যটন সম্পদৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য দুটা কি কি? 

উত্তৰ: মূল পাৰ্থক্য দুটা হ’ল— 

(ক) প্ৰাকৃতিক পৰ্যটন সম্পদ প্ৰকৃতি প্ৰদত্ত, যেনে— পাহাৰ, নদ-নদী, অভয়াৰণ্য আদি। 

(খ) আনহাতে, সাংস্কৃতিক পৰ্যটন সম্পদ মানৱ-সৃষ্ট, যেনে— ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন, মেলা-উৎসৱ, ধৰ্মীয় উপাসনাগৃহ আৰু স্থাপত্য কলা আদি।

প্ৰশ্ন ২: উত্তৰ-পূব ভাৰতত ‘পৰিস্থিতি-অনুকূল পৰ্যটন’ (Eco-tourism) বিকাশৰ দুটা সম্ভাৱনাপূৰ্ণ কাৰণ দৰ্শাই লিখা। 

উত্তৰ: কাৰণ দুটা হৈছে— 

(ক) অঞ্চলটো জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ এক অতি সংবেদনশীল আৰু চহকী কেন্দ্ৰবিন্দু (Biodiversity Hotspot), য’ত অলেখ বিৰল প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণী পোৱা যায়। 

(খ) ইয়াৰ পাহাৰীয়া ভূ-প্ৰকৃতি, জলপ্ৰপাত আৰু থলুৱা জনজাতীয় গ্ৰাম্য জীৱনশৈলীয়ে প্ৰকৃতিপ্ৰেমী পৰ্যটকক সহজে আকৰ্ষণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: পৰ্যটন ক্ষেত্ৰত ‘প্ৰাথমিক আন্তঃগাঁথনি’ (Primary Infrastructure) আৰু ‘গৌণ আন্তঃগাঁথনি’ (Secondary Infrastructure) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: প্ৰাথমিক আন্তঃগাঁথনি অবিহনে পৰ্যটকে যাত্ৰা কৰিব নোৱাৰে, যেনে— বিমানকোঠ, পথ আৰু পৰিবহন ব্যৱস্থা। আনহাতে, গৌণ আন্তঃগাঁথনিয়ে পৰ্যটকৰ যাত্ৰাটোক অধিক সুচল আৰু বিলাসী কৰে, যেনে— হোটেল, ৰেষ্টুৰেণ্ট, উপহাৰ গৃহ আৰু বিনোদন কেন্দ্ৰ।

প্ৰশ্ন ৪: অসমৰ মায়ং (Mayong) আৰু মাজুলী (Majuli) কিয় দুটা ব্যতিক্ৰমী পৰ্যটন আকৰ্ষণ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে? 

উত্তৰ: মায়ং ঐতিহাসিক কালৰে পৰা ক’লা যাদু, মন্ত্ৰ-তন্ত্ৰ আৰু পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চৰ্চাৰ ৰহস্যময় কেন্দ্ৰ হিচাপে বিখ্যাত। আনহাতে, মাজুলী হৈছে বিশ্বৰ বৃহত্তম নদীদ্বীপ আৰু শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা নৱ-বৈষ্ণৱ সংস্কৃতি আৰু সত্ৰীয়া নৃত্য-কলাৰ মূল প্ৰাণকেন্দ্ৰ।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতত ‘ঐতিহ্য পৰ্যটন’ (Heritage Tourism) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: দেশৰ কোনো ঐতিহাসিক গুৰুত্ব থকা ঠাই, প্ৰাচীন দুৰ্গ, ৰাজপ্ৰসাদ, পুৰাতাত্ত্বিক স্থান আদি দৰ্শন কৰাৰ উদ্দেশ্যে কৰা ভ্ৰমণক ঐতিহ্য পৰ্যটন বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে— ৰাজস্থানৰ জয়পুৰৰ ঐতিহাসিক আম্বেৰ দুৰ্গ বা অসমৰ শিৱসাগৰত থকা আহোম যুগৰ ৰংঘৰ আৰু কাৰেংঘৰ দৰ্শন।

প্ৰশ্ন ৬: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰ্যটন সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত ‘ভ্ৰমণ নিৰ্দেশক’ বা ট্যুৰ গাইড (Tour Guide) সকলৰ ভূমিকা দুটা উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: ভূমিকা দুটা হ’ল— 

(ক) তেওঁলোকে পৰ্যটকসকলক ভাষাৰ সমস্যা দূৰ কৰি থলুৱা জনজাতিসমূহৰ সংস্কৃতি আৰু জটিল ইতিহাস শুদ্ধকৈ বুজাই দিয়ে। 

(খ) দুৰ্গম বা পাহাৰীয়া অঞ্চলসমূহত পৰ্যটকৰ নিৰাপত্তা আৰু সঠিক পথ প্ৰদৰ্শন নিশ্চিত কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰত চৰকাৰৰ ‘স্বদেশ দৰ্শন’ (Swadesh Darshan) আঁচনিৰ মূল উদ্দেশ্য দুটা কি কি? 

উত্তৰ: মূল উদ্দেশ্য দুটা হ’ল— 

(ক) দেশৰ ভিতৰতে নিৰ্দিষ্ট কিছুমান পৰ্যটন বৰ্তনী বা চাৰ্কিট (যেনে— বৌদ্ধ চাৰ্কিট, উত্তৰ-পূব ভাৰত চাৰ্কিট) চিহ্নিত কৰি তাৰ আন্তঃগাঁথনিৰ পৰিকল্পিত বিকাশ কৰা। 

(খ) পৰ্যটন খণ্ডৰ জৰিয়তে স্থানীয় লোকৰ বাবে সংস্থাপন আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ পথ প্ৰশস্ত কৰা।

প্ৰশ্ন ৮: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিকাশত ভৌগোলিক দূৰত্ব আৰু যাতায়ত ব্যৱস্থাই কেনেদৰে হেঙাৰ সৃষ্টি কৰিছে? 

উত্তৰ: উত্তৰ-পূবৰ বেছিভাগ আকৰ্ষণীয় স্থান দুৰ্গম পাৰ্বত্য অঞ্চলত অৱস্থিত বাবে বাৰিষা কালত ভূমিস্খলন বা বানপানীয়ে পথ সংযোগ বিচ্ছিন্ন কৰে। তদুপৰি, ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ পৰা ভৌগোলিক দূৰত্ব বেছি হোৱা বাবে বিমান আৰু ৰেল যাত্ৰাৰ খৰচ বহুখিনি বৃদ্ধি পায়, যিয়ে মধ্যবিত্ত পৰ্যটকক নিৰুৎসাহিত কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: অসমৰ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা ‘বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটন’ৰ (Wildlife Tourism) দুটা যোগাত্মক দিশ লিখা। 

উত্তৰ: যোগাত্মক দিশ দুটা হৈছে— 

(ক) ই এশিঙীয়া গড় আৰু অন্যান্য আপুৰুগীয়া বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ বাবে পুঁজি আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সজাগতা সৃষ্টিত সহায় কৰিছে। 

(খ) জীৱ-জন্তু চাব অহাকেন্দ্ৰ কৰি স্থানীয় লোকৰ বাবে জীপ চাফাৰী, হাতী চাফাৰী আৰু ৰিজৰ্ট উদ্যোগৰ জৰিয়তে বিপুল কৰ্মসংস্থাপনৰ সৃষ্টি হৈছে।

প্ৰশ্ন ১০: পৰ্যটন ক্ষেত্ৰত ‘বহনক্ষম পৰ্যটন’ (Sustainable Tourism) ধাৰণাটো কিয় প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিছে? 

উত্তৰ: পৰ্যটকৰ সংখ্যা অত্যাধিক বৃদ্ধি পালে স্থানীয় পৰিৱেশ প্ৰদূষিত হয় আৰু বন্যপ্ৰাণী তথা থলুৱা সমাজৰ ক্ষতি হয়। সেয়েহে পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ, স্থানীয় সংস্কৃতি সংৰক্ষণ কৰি আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদসমূহ সুৰক্ষিত ৰাখি পৰ্যটনৰ বিকাশ ঘটাবলৈ বহনক্ষম পৰ্যটনৰ প্ৰয়োজন।

প্ৰশ্ন ১১: মেঘালয়ৰ চেৰাপুঞ্জী (Cherrapunji/Sohra) আৰু মৌচিনৰাম (Mawsynram) কিয় বিশ্বৰ ভিতৰতে এক বিশেষ ভৌগোলিক পৰ্যটন স্থান হিচাপে পৰিচিত? 

উত্তৰ: দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুৰ প্ৰভাৱ আৰু খাছী পাহাৰৰ বিশেষ ফানেল আকৃতিৰ অৱস্থানৰ বাবে এই দুয়োখন ঠাইতে বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক বৰষুণ হয়। এই অনন্য জলবায়ু, বিশাল জলপ্ৰপাত আৰু চূণশিলৰ প্ৰাকৃতিক গুহাসমূহ চাবলৈ সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰা পৰ্যটক আহে।

প্ৰশ্ন ১২: পৰ্যটনৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা ভাৰতৰ ‘ক্ৰুজ পৰ্যটন’ (Cruise Tourism) বা নদী পৰ্যটনৰ গুৰুত্ব কি? 

উত্তৰ: ভাৰতত গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দৰে বিশাল নদীপথ আছে। বিলাসী জাহাজ বা ক্ৰুজৰ জৰিয়তে পানীত ওপঙি নদীৰ পাৰৰ প্ৰাকৃতিক দৃশ্য, ঐতিহাসিক চহৰ আৰু বন্যপ্ৰাণী দৰ্শন কৰাটো পৰ্যটকৰ বাবে এক অত্যন্ত আকৰ্ষণীয় আৰু আৰামদায়ক অভিজ্ঞতা, যিয়ে ৰাজহ সংগ্ৰহত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ‘জিৰো উপত্যকা’ (Ziro Valley) ই কি সাংস্কৃতিক আৰু প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্যৰ বাবে পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰে? 

উত্তৰ: জিৰো উপত্যকা ইয়াৰ অপূৰ্ব পাইন গছেৰে আৱৰা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য্য আৰু তাত বাস কৰা ‘আপাতানি’ (Apatani) জনজাতিৰ বাবে বিখ্যাত। আপাতানি মহিলাসকলৰ নাকৰ বিশেষ ফূটা (Nose plugs) আৰু মুখৰ উল্কি (Tattoos) তথা তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত কৃষি পদ্ধতিয়ে পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: পৰ্যটন সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত ‘ইণ্টাৰনেট বেংকিং’ আৰু ‘ডিজিটেল পেমেণ্ট’ ব্যৱস্থাই পৰ্যটকসকলক কেনেকৈ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছে? 

উত্তৰ: এই ডিজিটেল সেৱাৰ ফলত পৰ্যটকে ভ্ৰমণৰ সময়ত লগত নগদ ধন কঢ়িয়াই ফুৰাৰ প্ৰয়োজন নোহোৱা হ’ল, যাৰ ফলত ধন চুৰি বা ডকাইতি হোৱাৰ ভয় কমি যায়। লগতে যিকোনো স্থানৰ পৰা মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে হোটেল বা গাড়ীৰ ধন পৰিশোধ কৰাটো সম্ভৱ হৈ পৰিছে।

প্ৰশ্ন ১৫: উত্তৰ-পূব ভাৰতত পৰ্যটন খণ্ডৰ সম্পূৰ্ণ বিকাশৰ বাবে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া দুটা প্ৰধান পদক্ষেপ পৰামৰ্শ দিয়া। 

উত্তৰ: পদক্ষেপ দুটা হ’ল— 

(ক) আভ্যন্তৰীণ নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা অধিক সুদৃঢ় কৰা আৰু বহিঃৰাজ্য বা বিদেশী পৰ্যটকৰ বাবে থকা প্ৰৱেশ সংক্ৰান্তীয় চৰকাৰী নিয়মবোৰ (যেনে— ILP বা PAP) সৰল কৰা। 

(খ) উত্তৰ-পূবৰ সকলো ৰাজ্যৰ মাজত আন্তঃৰাজ্যিক পৰিবহন সংযোগ আৰু বিমান সেৱাৰ ফ্ৰিকুৱেন্সী (উৰণৰ সংখ্যা) বৃদ্ধি কৰা।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত 'পৰ্যটন সম্পদ' (Tourism Resources) আৰু 'পৰ্যটন আন্তঃগাঁথনি' (Tourism Infrastructure) ৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কটো উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পৰ্যটন ভূগোলৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা 'পৰ্যটন সম্পদ' আৰু 'পৰ্যটন আন্তঃগাঁথনি' হৈছে এটা মুদ্ৰাৰ ইপিঠি আৰু সিপিঠি। ইহঁতৰ যিকোনো এটাৰ অনুপস্থিতিত পৰ্যটন উদ্যোগৰ জন্ম বা বিকাশ সম্ভৱ নহয়। ইহঁতৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কটো তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

১. আকৰ্ষণ বনাম সুগমতা: পৰ্যটন সম্পদ (যেনে— হিমালয়ৰ পৰ্বতমালা, অসমৰ কাজিৰঙা, বা আগ্ৰাৰ তাজমহল) হৈছে মূল আকৰ্ষণ, যিয়ে এজন পৰ্যটকক ঘৰৰ পৰা ওলাই আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে। কিন্তু কেৱল সম্পদ থাকিলেই নহ’ব, তালৈ যাবলৈ সুচল বাট-পথ, ৰেল বা বিমান পৰিবহনৰ দৰে 'আন্তঃগাঁথনি'ৰ প্ৰয়োজন। আন্তঃগাঁথনি অবিহনে এটা উৎকৃষ্ট পৰ্যটন সম্পদো জনচক্ষুৰ অগোচৰে থাকি যায়। 

২. মূল্য সংযোজন আৰু অৱস্থানিক গুৰুত্ব: আন্তঃগাঁথনিয়ে এটা প্ৰাকৃতিক বা সাংস্কৃতিক সম্পদৰ ভৌগোলিক মূল্য বৃদ্ধি কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, অৰুণাচল প্ৰদেশৰ টাৱাং মঠ এক অপূৰ্ব সাংস্কৃতিক সম্পদ, কিন্তু বৰ্তমান সময়ত উন্নত পথ আৰু সুৰংগ (যেনে— চেলা পাছ সুৰংগ) নিৰ্মাণৰ দৰে আন্তঃগাঁথনিমূলক উন্নয়নেহে ইয়াক বিশ্বৰ পৰ্যটকৰ বাবে সহজলভ্য কৰি তুলিছে। 

৩. আৱাসিক সেৱা আৰু ধাৰণ ক্ষমতা: পৰ্যটন স্থান এখনত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত পৰ্যটকক তাৰ পৰিৱেশ উপভোগ কৰিবলৈ হোটেল, ৰিজৰ্ট, খোৱাপানী আৰু বিদ্যুৎ যোগানৰ দৰে সেৱাৰ প্ৰয়োজন হয়, যিবোৰ আন্তঃগাঁথনিৰ অন্তৰ্ভুক্ত। এই ব্যৱস্থা সঠিক নহ’লে সম্পদ থকা সত্ত্বেও পৰ্যটকে বিমুখতা প্ৰদৰ্শন কৰে।

সংক্ষেপতে ক’বলৈ গ’লে, পৰ্যটন সম্পদ হৈছে কেঁচা সামগ্ৰীৰ দৰে আৰু আন্তঃগাঁথনি হৈছে ইয়াক গ্ৰাহকৰ ব্যৱহাৰোপযোগী কৰি তোলা কাৰখানা। দুয়োৰে মাজত এক সুষম সংযোগ থাকিলেহে এখন ঠাই সফল পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠে।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত 'চিকিৎসা পৰ্যটন' (Medical Tourism) আৰু 'ঐতিহ্য পৰ্যটন' (Heritage Tourism) ৰ অৱদানৰ বিষয়ে এক ভৌগোলিক আৰু অৰ্থনৈতিক মূল্যাংকন আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষই নিজৰ বৈচিত্ৰ্যময় ভৌগোলিক অৱস্থিতি আৰু চহকী ইতিহাসৰ বাবে বিশ্ব পৰ্যটন বজাৰত এক বিশেষ স্থান লাভ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত চিকিৎসা আৰু ঐতিহ্য পৰ্যটনে দেশৰ অৰ্থনীতিলৈ বৃহৎ অৱদান আগবঢ়াই আহিছে:

• চিকিৎসা পৰ্যটন (Medical Tourism): ভাৰত বৰ্তমান বিশ্বৰ ভিতৰতে চিকিৎসা পৰ্যটনৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু।

  • অৰ্থনৈতিক দিশ: পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতত বিশ্বমানৰ চিকিৎসা (যেনে— হৃদৰোগৰ চিকিৎসা, অংগ প্ৰতিস্থাপন, আৰু অৰ্থ’পেডিক অস্ত্ৰোপচাৰ) অত্যন্ত কম খৰচত উপলব্ধ হয়।

  • ভৌগোলিক কেন্দ্ৰীকৰণ: দিল্লী, মুম্বাই, চেন্নাই আৰু বেংগালুৰুৰ দৰে মহানগৰীসমূহ ইয়াৰ মুখ্য কেন্দ্ৰ। আধুনিক চিকিৎসাৰ সমান্তৰালভাৱে ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত 'আয়ুৰ্বেদ' আৰু 'যোগ' (যেনে— কেৰালা বা ঋষিকেশৰ প্ৰকৃতি কেন্দ্ৰিক চিকিৎসা) চাবলৈ আৰু আৰোগ্য লাভৰ বাবে অহা বিদেশী পৰ্যটকে দেশলৈ বিপুল পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বোৱাই আনে।

• ঐতিহ্য পৰ্যটন (Heritage Tourism): ভাৰতৰ সহস্ৰাধিক বছৰ পুৰণি ইতিহাস আৰু স্থাপত্য কলা এই পৰ্যটনৰ মূল ভিত্তি।

  • সাংস্কৃতিক তথা অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: ৰাজস্থানৰ ৰাজপ্ৰসাদসমূহ, মধ্য প্ৰদেশৰ খাজুৰাহো, দিল্লীৰ লালকিল্লা বা অসমৰ শিৱসাগৰৰ আহোম যুগৰ কীৰ্তিচিহ্নসমূহে দেশী-বিদেশী পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰে।

  • স্থানীয় সংস্থাপন: ইয়াৰ ফলত কেৱল চৰকাৰী ৰাজহ বৃদ্ধিয়েই নহয়, বৰঞ্চ ঐতিহাসিক স্থানসমূহৰ আশে-পাশে থকা থলুৱা শিল্পী, হস্তশিল্প উদ্যোগ, ট্যুৰ গাইড আৰু স্থানীয় আতিথ্য খণ্ডৰ সৈতে জড়িত থকা লাখ লাখ লোকৰ জীৱিকা নিশ্চিত হয়।

প্ৰশ্ন ৩: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ প্ৰসংগত 'পৰিস্থিতি-অনুকূল পৰ্যটন' বা ইকো-টুৰিজম (Eco-Tourism) ৰ গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ বিকাশৰ প্ৰধান অন্তৰায়সমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰত হৈছে বিশ্বৰ অন্যতম সমৃদ্ধ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ হটস্পট (Biodiversity Hotspot)। ইয়াৰ অটব্য অৰণ্য, পাহাৰীয়া নদী আৰু অনন্য ভূ-প্ৰকৃতিৰ বাবে ইয়াত 'পৰিস্থিতি-অনুকূল পৰ্যটন' বা ইকো-টুৰিজমৰ অপৰিসীম সম্ভাৱনা আছে।

• ইকো-টুৰিজমৰ গুৰুত্ব: ১. পৰিৱেশ সংৰক্ষণ: এই ব্যৱস্থাই প্ৰকৃতিৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ পৰ্যটন কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰাত গুৰুত্ব দিয়ে, যাৰ ফলত কাজিৰঙা, মানাহ বা নামদফাৰ দৰে স্পৰ্শকাতৰ বনাঞ্চলসমূহ সুৰক্ষিত থাকে। ২. থলুৱা সংস্কৃতিৰ বিকাশ: মেঘালয়ৰ মাওলাইনং (এছিয়াৰ আটাইতকৈ পৰিষ্কাৰ গাঁৱৰূপে খ্যাত) বা নাগালেণ্ডৰ খোনামা (ভাৰতৰ প্ৰথম সেউজ গাঁও) আদি ইকো-টুৰিজমৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ, য’ত পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ লগতে পৰম্পৰাগত জীৱনশৈলীক পৰ্যটন সম্পদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।

• বিকাশত থকা প্ৰধান অন্তৰায়সমূহ (Challenges): ১. যোগাযোগ আৰু দুৰ্গমতা: উত্তৰ-পূবৰ বেছিভাগ ইকো-টুৰিজম স্থলী ভিতৰুৱা অঞ্চলত অৱস্থিত। বাৰিষা কালত হোৱা প্ৰবল বানপানী আৰু ভূমিস্খলনে এই স্থানসমূহৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ ব্যাহত কৰি তোলে। ২. প্ৰচাৰ আৰু মূলধনৰ অভাৱ: ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত উত্তৰ-পূবৰ বহুতো অপূৰ্ব স্থানৰ উপযুক্ত ডিজিটেল বিজ্ঞাপন বা ব্ৰেণ্ডিং এতিয়াও আশানুৰূপ হোৱা নাই। লগতে স্থানীয় যুৱক-যুৱতীসকলৰ মাজত উদ্যমিতামূলক মূলধনৰ অভাৱ দেখা যায়। ৩. পৰিচালনগত শিথিলতা: বহনক্ষম নীতি সঠিকভাৱে প্ৰয়োগ নকৰিলে কংক্ৰিটৰ হোটেল নিৰ্মাণ আৰু প্লাষ্টিক প্ৰদূষণৰ ফলত ইকো-টুৰিজম স্থানবোৰৰ প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য নষ্ট হোৱাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ৪: উত্তৰ-পূব ভাৰতত 'গ্ৰাম্য পৰ্যটন' (Rural Tourism) ৰ বিকাশৰ বাবে থকা সম্পদসমূহৰ এক ভৌগোলিক খতিয়ান দাঙি ধৰা।

উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ প্ৰাণ ইয়াৰ গাঁওসমূহতেই স্পন্দিত হৈ থাকে। ইয়াৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলসমূহ চহকী প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য্য আৰু স্বকীয় লোক-সংস্কৃতিৰে ভৰপূৰ, যিবোৰে গ্ৰাম্য পৰ্যটনৰ এক শক্তিশালী ভেটি গঢ়ি তোলে। এই সম্পদসমূহক তলত দিয়া ধৰণে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি:

১. কৃষি-ভিত্তিক সম্পদ (Agri-Tourism Resources): অসমৰ বিশাল সেউজীয়া চাহ বাগিচাসমূহ আৰু বৃটিছ যুগৰ 'চাহ বঙলা' (Tea Bungalows) বোৰ গ্ৰাম্য পৰ্যটনৰ এক ডাঙৰ আকৰ্ষণ। একেদৰে অৰুণাচলৰ আপাতানি জনজাতিৰ পৰম্পৰাগত 'তৰংগ খেতি' (Wet rice cum fish cultivation) আৰু মেঘালয়ৰ নেমু বা সুমথিৰা টেঙাৰ বাগিচাবোৰে পৰ্যটকক এক ব্যতিক্ৰমী গ্ৰাম্য অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰে। 

২. নদী-কেন্দ্ৰিক জীৱনশৈলী: ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত অৱস্থিত মাজুলীৰ মিচিং আৰু দেউৰী জনজাতিৰ চাংঘৰীয়া সংস্কৃতি, থলুৱা মাছ ধৰা পদ্ধতি আৰু নদীৰ পাৰৰ শান্ত গ্ৰাম্য পৰিৱেশে আধুনিক ব্যস্ত চহৰীয়া জীৱনৰ পৰা আঁতৰি আহিব বিচৰা লোকক আকৰ্ষণ কৰে। 

৩. হস্তশিল্প আৰু কুটিৰ শিল্প: অসমৰ শুৱালকুছিৰ পাট-মুগাৰ কাপোৰ বোৱা শিল্প, সৰ্থেবাৰীৰ কাঁহ-পিতলৰ শিল্প, আৰু উত্তৰ-পূবৰ প্ৰতিখন গাঁৱতে থকা বাঁহ-বেতৰ কাৰুকাৰ্যই গ্ৰাম্য পৰ্যটনক এক সুকীয়া মাত্ৰা দিছে। পৰ্যটকে নিজেই গাঁৱলৈ গৈ এইবোৰ নিৰ্মাণ হোৱা প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰে। 

৪. থলুৱা উৎসৱ আৰু খাদ্যসম্ভাৰ: গাঁৱৰ মুকলি পৰিৱেশত অনুষ্ঠিত হোৱা ব’হাগ বিহু, আলি-আই-লৃগাং, বা কাৰ্বি ডেকা-গাভৰুৰ নৃত্য আৰু থলুৱা পদ্ধতিৰে প্ৰস্তুত কৰা সাঁজ, বাঁহৰ গাজ আদি খাদ্যই পৰ্যটকক গ্ৰাম্য সমাজখনৰ নিবিড় সান্নিধ্যলৈ আনে।

প্ৰশ্ন ৫: পৰ্যটন সেৱাৰ আধুনিকীকৰণত 'তথ্য প্ৰযুক্তি' (Information Technology) আৰু 'হোমষ্টে আতিথ্য' (Homestay Hospitality) ৰ ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: একবিংশ শতিকাত পৰ্যটন উদ্যোগ কেৱল ভ্ৰমণৰ মাজতে সীমাবদ্ধ থকা নাই; ইয়াৰ সেৱা খণ্ডত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন আহিছে। এই আধুনিকীকৰণৰ দুটা মুখ্য চালিকা শক্তি হৈছে তথ্য প্ৰযুক্তি আৰু হোমষ্টে সেৱা:

• তথ্য প্ৰযুক্তিৰ (IT) ভূমিকা: 

• ১. গোলকীয় সংযোগ আৰু সহজলভ্যতা: ইণ্টাৰনেট আৰু ম’বাইল এপ্লিকেচনৰ (যেনে— MakeMyTrip, Airbnb, Google Maps) জৰিয়তে পৰ্যটকে এতিয়া ঘৰত বহিয়েই পৃথিৱীৰ যিকোনো প্ৰান্তৰ বিমানৰ টিকট, হোটেল কক্ষ আৰু স্থানীয় ভ্ৰমণ সূচী সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে। 

• ২. ভাৰ্চুৱেল ট্যুৰিজম আৰু জিপিএছ: জিঅ’-টেগিং (Geo-tagging) আৰু জিপিএছ (GPS) প্ৰযুক্তিয়ে অচিনাকী ঠাইতো পৰ্যটকৰ পথ প্ৰদৰ্শন সহজ কৰি তুলিছে। ইয়াৰ উপৰি সামাজিক মাধ্যমৰ (Instagram, YouTube) জৰিয়তে উত্তৰ-পূবৰ ভিতৰুৱা জলপ্ৰপাত বা ট্ৰেকিং পথসমূহ বিশ্ববাসীৰ সন্মুখলৈ ক্ষিপ্ৰতাৰে আহি পৰিছে।

• হোমষ্টে আতিথ্যৰ (Homestay) ভূমিকা: 

• ১. সাংস্কৃতিক বিনিময়: ডাঙৰ কংক্ৰিটৰ হোটেলৰ পৰিৱৰ্তে হোমষ্টে ব্যৱস্থাত পৰ্যটকে স্থানীয় পৰিয়ালৰ সৈতে একেখন ঘৰতে থাকে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে থলুৱা খাদ্য, ভাষা আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰক অতি ওচৰৰ পৰা অনুভৱ কৰাৰ সুযোগ পায়। 

• ২. পৰ্যটনৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ: হোমষ্টে সেৱাই পৰ্যটনৰ লাভাংশ কেৱল পুঁজিপতি হোটেল মালিকৰ হাতলৈ যোৱাৰ সলনি পোনপটীয়াকৈ গ্ৰাম্য বা পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ সাধাৰণ পৰিয়ালসমূহৰ হাতলৈ যোৱাটো নিশ্চিত কৰে। ইয়াৰ ফলত বহনক্ষম গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি সবল হয়।

পাঠৰ মূল সাৰাংশ :

​এই পাঠটিত ভাৰতবৰ্ষৰ ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন প্ৰবাহৰ সাম্প্ৰতিক ধাৰা আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱকাৰী ভৌগোলিক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত মুখ্যতঃ ৪টা বিশেষ ভৌগোলিক অঞ্চলৰ ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়ন (Case Studies) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে: হিমালয়ৰ সংবেদনশীল পাৰ্বত্য পৰ্যটন আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বান, থৰ মৰুভূমিৰ সাংস্কৃতিক তথা বালিয়াৰি কেন্দ্ৰিক পৰ্যটন, অক্ষত প্ৰকৃতি আৰু অনাবিল জনজাতীয় ঐতিহ্যৰে চহকী উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰ্যটন সম্ভাৱনীয়তা, আৰু জলক্ৰীড়া তথা নীল অৰ্থনীতিৰে সমৃদ্ধ দেশৰ বিশাল উপকূলীয় অঞ্চলৰ সাগৰীয় সৈকত পৰ্যটন। পাঠটিয়ে পৰ্যটনৰ অনিয়ন্ত্ৰিত বিকাশৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা পাৰিপাৰ্শ্বিক সমস্যাসমূহৰ ওপৰত আলোকপাত কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যতৰ বাবে এক পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু 'বহনক্ষম পৰ্যটন' (Sustainable Tourism) ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ গুৰুত্বক প্ৰতিপন্ন কৰিছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: সাম্প্ৰতিক সময়ত ভাৰতলৈ সৰ্বাধিক হাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটক আগমন ঘটা মূল উৎস দেশ কোনখন? 

উত্তৰ: বাংলাদেশ (ইয়াৰ পিছতেই আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ স্থান)।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যই সাধাৰণতে ঘৰুৱা পৰ্যটকৰ (Domestic Tourists) সৰ্বাধিক আগমনৰ ক্ষেত্ৰত শীৰ্ষ স্থান লাভ কৰে? 

উত্তৰ: উত্তৰ প্ৰদেশ।

প্ৰশ্ন ৩: হিমালয় অঞ্চলৰ পৰ্যটন বিকাশৰ সৈতে জড়িত এক প্ৰধান পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বান বা সমস্যাৰ নাম উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: পৰ্যটনৰ অনিয়ন্ত্ৰিত হেঁচাৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা 'ভূমিস্খলন' (Landslide) আৰু প্লাষ্টিক আৱৰ্জনাৰ কুপ্ৰৱন্ধন।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতৰ মৰুভূমি পৰ্যটনৰ ঘাই কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে পৰিচিত ভৌগোলিক অঞ্চলটোৰ নাম কি? 

উত্তৰ: ৰাজস্থানত অৱস্থিত থৰ মৰুভূমি অঞ্চল।

প্ৰশ্ন ৫: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্য ভৌগোলিকভাৱে 'ভাৰতৰ মেঘৰ আলয়' (Abode of Clouds) বুলি জনাজাত আৰু যিয়ে প্ৰকৃতি-পৰ্যটনক আকৰ্ষণ কৰে? 

উত্তৰ: মেঘালয়।

প্ৰশ্ন ৬: উপকূলীয় পৰ্যটনৰ (Coastal Tourism) এক অন্যতম অনন্য আকৰ্ষণ 'বেঁকী পানী' বা 'বেকৱাটাৰ' (Backwaters) ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যৰ উপকূলত দেখা যায়? 

উত্তৰ: কেৰালাৰ মালাৱাৰ উপকূলত।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰত চৰকাৰৰ পৰ্যটন মন্ত্ৰালয়ে ঘৰুৱা পৰ্যটনৰ ধাৰাটোক গতিশীল কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰা এক সজাগতামূলক আঁচনিৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: 'দেখো আপনা দেশ' (Dekho Apna Desh) আঁচনি।

প্ৰশ্ন ৮: হিমালয়ৰ পাদদেশত অৱস্থিত ভাৰতৰ কোনখন ধৰ্মীয়-ভৌগোলিক স্থানক 'বিশ্বৰ যোগৰ ৰাজধানী' (Yoga Capital of the World) বুলি আখ্যা দিয়া হয়? 

উত্তৰ: উত্তৰাখণ্ডৰ ঋষিকেশ।

প্ৰশ্ন ৯: পৰিৱেশীয় ভূগোলৰ ভাষাত 'ইকো-ট্যুৰিজম' (Eco-tourism) বা পৰিস্থিতি-অনুকূল পৰ্যটনৰ মূল লক্ষ্য কি? 

উত্তৰ: স্থানীয় প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু সংস্কৃতিৰ ক্ষতি নকৰাকৈ পৰিচালিত কৰা এক দায়িত্বশীল ভ্ৰমণ প্ৰক্ৰিয়া।

প্ৰশ্ন ১০: ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি পৰ্যটনক বিশ্বদৰবাৰত তুলি ধৰা এক প্ৰধান বাৰ্ষিক সাংস্কৃতিক উৎসৱৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: জয়ছালমেৰত অনুষ্ঠিত হোৱা 'মৰুভূমি উৎসৱ' (Desert Festival)।

প্ৰশ্ন ১১: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অলৱণযুক্ত পানীৰ সৰোবৰটোৰ নাম কি, যি এক প্ৰধান পৰ্যটন আকৰ্ষণ? 

উত্তৰ: মণিপুৰৰ লোকটাক হ্ৰদ (Loktak Lake)।

প্ৰশ্ন ১২: ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত সাগৰীয় সৈকত পৰ্যটনৰ (Beach Tourism) বাবে সৰ্বাধিক জনপ্ৰিয় ক্ষুদ্ৰতম ৰাজ্যখনৰ নাম কি? 

উত্তৰ: গোৱা।

প্ৰশ্ন ১৩: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ কোনটো ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটনৰ এক গোলকীয় কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত? 

উত্তৰ: অসমৰ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান।

প্ৰশ্ন ১৪: উপকূলীয় অঞ্চলত পৰ্যটন উদ্যোগৰ অপৰিকল্পিত নিৰ্মাণ কাৰ্য ৰোধ কৰিবলৈ চৰকাৰে জাৰি কৰা নিয়মাৱলীখনক কি জনা যায়? 

উত্তৰ: উপকূলীয় নিয়ন্ত্ৰণ মণ্ডল (Coastal Regulation Zone - CRZ)।

প্ৰশ্ন ১৫: যেতিয়া কোনো এজন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকে উন্নত তথা সুলভ চিকিৎসা সেৱা লাভৰ বাবে ভাৰতলৈ আগমন কৰে, তাক কি পৰ্যটন বোলা হয়? 

উত্তৰ: চিকিৎসা পৰ্যটন (Medical Tourism)।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটক আগমনৰ সাম্প্ৰতিক দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা (Trends) আলোচনা কৰা। 

উত্তৰ: (ক) ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য দৰ্শনৰ উপৰিও শেহতীয়াভাৱে ভাৰতত 'চিকিৎসা পৰ্যটন' (Medical Tourism) আৰু ব্যৱসায়িক সন্মিলন ভিত্তিক পৰ্যটনৰ (MICE) বাবে বিদেশী পৰ্যটকৰ আগমন বৃদ্ধি পাইছে।

(খ) ই-ভিছা (e-Visa) ব্যৱস্থাৰ সৰলীকৰণৰ ফলত এছিয়া আৰু ইউৰোপীয় দেশসমূহৰ পৰা পৰ্যটকৰ আগমনৰ হাৰ পূৰ্বতকৈ খৰতকীয়া হৈছে।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ আভ্যন্তৰীণ ক্ষেত্ৰত ঘৰুৱা পৰ্যটন (Domestic Tourism) অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি পোৱাৰ মূল কাৰক দুটা কি কি? 

উত্তৰ: (ক) ভাৰতীয় মধ্যবিত্ত সমাজৰ ক্ৰমবৰ্ধমান অৰ্থনৈতিক আয়, ক্ৰয় ক্ষমতা আৰু ভ্ৰমণ সন্দৰ্ভত সলনি হোৱা মানসিকতা।

(খ) চৰকাৰৰ 'উড়ান' (UDAN) আঁচনিৰ জৰিয়তে আঞ্চলিক বিমান যোগাযোগৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু পথ পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ আধুনিকীকৰণ।

প্ৰশ্ন ৩: হিমালয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ অৰ্থনীতিত পৰ্যটন উদ্যোগে কিদৰে ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছে? 

উত্তৰ: হিমালয়ৰ দৰে প্ৰত্যাহ্বানমূলক ভূ-প্ৰকৃতিত পৰ্যটন উদ্যোগেই হ’ল স্থানীয় জীৱিকাৰ প্ৰধান উৎস। ই পৰিবহন, হোটেল, গাইড আৰু স্থানীয় 'হোমষ্টে'ৰ জৰিয়তে নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে আৰু থলুৱা হস্তশিল্প তথা আপুৰুগীয়া কৃষিভিত্তিক সামগ্ৰীৰ বাবে এখন লাভজনক বজাৰ প্ৰস্তুত কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: হিমালয় অঞ্চলত অত্যধিক পৰ্যটনৰ (Overtourism) ফলত সৃষ্টি হোৱা দুটা নেতিবাচক পৰিৱেশগত পৰিণতি উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: (ক) ঠেক পাহাৰীয়া চহৰসমূহত (যেনে- চিমলা, মানালী) বহনক্ষম ক্ষমতাতকৈ অধিক যান-বাহন আৰু আৱাসিক গৃহ নিৰ্মাণৰ ফলত তীব্ৰ পানীৰ নাটনি আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণে দেখা দিছে।

(খ) ভঙ্গুৰ পাহাৰীয়া ঢাল কাটি হোটেল নিৰ্মাণ কৰাৰ ফলত কৃত্ৰিম ভূমিস্খলন আৰু ভূমিক্ষয়ৰ মাত্ৰা বহুখিনি বৃদ্ধি পাইছে।

প্ৰশ্ন ৫: ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি পৰ্যটনৰ (Desert Tourism) মূল ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক আকৰ্ষণসমূহ কি কি? 

উত্তৰ: মৰুভূমি পৰ্যটনৰ মূল আকৰ্ষণসমূহ হ’ল— থৰ মৰুভূমিৰ বিশাল সোণালী বালিয়াৰি (Sand Dunes), উটৰ চাফাৰী (Camel Safari), মৰুভূমিৰ বুকুত নিৰ্মিত ঐতিহাসিক কিল্লা (যেনে- জয়ছালমেৰ ফ’ৰ্ট) আৰু থলুৱা মাংগানীয়াৰ বা লাংগা গোষ্ঠীৰ লোকসংগীতৰ সজীৱ পৰিৱেশন।

প্ৰশ্ন ৬: মৰুভূমি অঞ্চলত পৰ্যটন বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত থকা দুটা প্ৰধান ভৌগোলিক হেঙাৰ বা প্ৰত্যাহ্বান কি কি? 

উত্তৰ: (ক) তীব্ৰ চৰম জলবায়ু (প্ৰতিভাঙী গৰম) আৰু পানীৰ চৰম নাটনি, যাৰ বাবে পৰ্যটন কেৱল শীতকালৰ কেইটামান মাহৰ বাবেহে সীমিত হৈ পৰে।

(খ) বিশাল মৰুভূমি অঞ্চলত সিঁচৰিত হৈ থকা আকৰ্ষণীয় স্থানসমূহৰ মাজত থকা দীঘলীয়া দূৰত্ব আৰু আধুনিক আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ।

প্ৰশ্ন ৭: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপট পৰ্যটন উদ্যোগৰ বাবে কিদৰে অনুকূল? 

উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰত হ’ল এক অনন্য জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ অঞ্চল। ইয়াৰ সেউজীয়া পাহাৰীয়া ভূ-প্ৰকৃতি, ব্ৰহ্মপুত্ৰ-বৰাকৰ বিশাল নদী উপত্যকা, জলপ্ৰপাতসমূহ আৰু সুকীয়া ভাষা-সংস্কৃতিৰে চহকী বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ উপস্থিতিৰ বাবে এই অঞ্চলটো প্ৰকৃতিপ্ৰেমী, নৃতাত্ত্বিক পৰ্যটক আৰু দুঃসাহসিক ক্ৰীড়াপ্ৰেমীৰ বাবে অত্যন্ত অনুকূল।

প্ৰশ্ন ৮: উত্তৰ-পূব ভাৰতত পৰ্যটনৰ প্ৰসাৰৰ বাবে সাম্প্ৰতিক সময়ত চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ কি কি? 

উত্তৰ: (ক) 'কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰালয়ৰ 'স্বদেশ দৰ্শন' আঁচনিৰ অধীনত বিশেষ 'উত্তৰ-পূব চাৰ্কিট' (North-East Circuit) গঠন কৰি আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন কৰা।

(খ) পূৰ্বতে থকা কেইবাখনো ৰাজ্যৰ 'সুৰক্ষিত অঞ্চলৰ অনুমতিপত্ৰ' (Protected Area Permit - PAP) নিয়মসমূহ সৰলীকৃত কৰি বিদেশী পৰ্যটকৰ বাবে পথ সুগম কৰা।

প্ৰশ্ন ৯: উপকূলীয় পৰ্যটন (Coastal Tourism) বুলিলে কি বুজায়? ভাৰতৰ পূব আৰু পশ্চিম উপকূলৰ দুখন গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যটন চহৰৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: সাগৰ বা মহাসাগৰৰ তীৰৱৰ্তী সৈকত অঞ্চল আৰু ইয়াৰ সংলগ্ন পানীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা মনোৰঞ্জনমূলক কাৰ্যকলাপ তথা পৰ্যটনক উপকূলীয় পৰ্যটন বোলে। ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলৰ এখন তেনে চহৰ হ’ল 'গোৱা' আৰু পূব উপকূলৰ এখন হ’ল ওড়িশাৰ 'পুৰী'।

প্ৰশ্ন ১০: ভৌগোলিক গঠনৰ ফালৰ পৰা ভাৰতৰ পূব উপকূল আৰু পশ্চিম উপকূলৰ পৰ্যটন আকৰ্ষণৰ মূল পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: পশ্চিম উপকূলভাগ মূলত খৰস্ৰোতা নদী আৰু নিমজ্জিত প্ৰকৃতিৰ হোৱাৰ বাবে ইয়াত সুন্দৰ বালিয়াৰি, ক্লিফ আৰু সৰু সৰু মোহনা পোৱা যায় (যি জলক্ৰীড়াৰ বাবে উপযোগী)। আনহাতে, পূব উপকূলভাগ বহল আৰু ব-দ্বীপযুক্ত হোৱাৰ বাবে ইয়াত ধীৰ গতিৰ তৰংগ, চিলিকাৰ দৰে বিশাল হ্ৰদ আৰু ধৰ্মীয় ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰৰ প্ৰাধান্য বেছি দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ১১: বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) ধাৰণাটোৱে কি বুজায়? 

উত্তৰ: বহনক্ষম পৰ্যটন হ’ল এনে এক ব্যৱস্থাপনা য’ত বৰ্তমানৰ পৰ্যটক আৰু স্থানীয় অঞ্চলটোৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সাংস্কৃতিক অখণ্ডতা, অপৰিহাৰ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰা হয়। অৰ্থাৎ, ই পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনীতিৰ মাজত এক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চলত 'কেম্পিং পৰ্যটন' (Camping Tourism) সাম্প্ৰতিক সময়ত কিয় জনপ্ৰিয় হৈ উঠিছে? 

উত্তৰ: চহৰীয়া কোলাহলৰ পৰা আঁতৰি মৰুভূমিৰ নিৰ্জন বালিয়াৰিৰ মাজত পৰম্পৰাগত বিলাসী তম্বু (Luxury Tents) সাজি নৈশযাপন কৰা ধাৰাটোৱে পৰ্যটকক আকৰ্ষিত কৰিছে। ইয়াত পৰ্যটকে মৰুভূমিৰ মুকলি আকাশৰ তলত 'তৰা নিৰীক্ষণ' (Stargazing) কৰাৰ লগতে থলুৱা খাদ্য আৰু সাংস্কৃতিক সান্নিধ্য লাভ কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত 'হোমষ্টে' (Homestay) ব্যৱস্থাই কিদৰে এক নতুন মাত্ৰা যোগ দিছে? 

উত্তৰ: উত্তৰ-পূবৰ দুৰ্গম পাহাৰীয়া অঞ্চলত বৃহৎ হোটেল নিৰ্মাণ কৰাটো পৰিৱেশৰ বাবে ক্ষতিকাৰক। হোমষ্টে' ব্যৱস্থাই পৰ্যটকক স্থানীয় লোকৰ ঘৰতে থকাৰ আৰু তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত জীৱনশৈলী অনুভৱ কৰাৰ সুযোগ দিয়ে। ইয়াৰ ফলত পৰ্যটনৰ পৰা হোৱা লাভাংশ কোনো মধ্যভোগী নোহোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ গ্ৰাম্য পৰিয়ালসমূহৰ হাতলৈ যায়।

প্ৰশ্ন ১৪: উপকূলীয় পৰ্যটনৰ ক্ষেত্ৰত 'নীলা পতাকা প্ৰমাণপত্ৰ' (Blue Flag Certification) ৰ গুৰুত্ব কি? 

উত্তৰ: 'Blue Flag' হ’ল ডেনমাৰ্কৰ এটা ফাউণ্ডেচনে প্ৰদান কৰা এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিৱেশ-প্ৰমাণপত্ৰ, যি সাগৰীয় সৈকতসমূহৰ পৰিষ্কাৰ পৰিচ্ছন্নতা, সুৰক্ষা আৰু পৰিৱেশ অনুকূল ব্যৱস্থাপনাক সূচায়। ভাৰতৰ ওড়িশাৰ 'গোপালপুৰ/গোল্ডেন বিচ' বা গুজৰাটৰ 'শিৱৰাজপুৰ' সৈকতে এই মান্যতালৈ উন্নীত হোৱাৰ ফলত বিশ্বৰ দৰবাৰত ভাৰতৰ উপকূলীয় পৰ্যটনৰ মৰ্যাদা বহুখিনি বৃদ্ধি পাইছে।

প্ৰশ্ন ১৫: হিমালয় পাৰ্বত্য অঞ্চলত গঢ়ি উঠা 'দুঃসাহসিক পৰ্যটন'ৰ (Adventure Tourism) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: (ক) পৰ্বতাৰোহন আৰু ট্ৰেকিং (Mountaineering & Trekking): যেনে- হিমাচল বা ছিকিমৰ ওখ পাহাৰীয়া দুৰ্গম বাটেৰে খোজকাঢ়ি কৰা যাত্ৰা।

(খ) ৰিভাৰ ৰাফ্টিং (River Rafting): হিমালয়ৰ পৰা তীব্ৰ বেগেৰে বৈ অহা খৰস্ৰোতা নদী, যেনে— ঋষিকেশৰ গংগা নদী বা অৰুণাচলৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ (চিয়াং) নদীত বিশেষ নাও চলোৱা দুঃসাহসিক ক্ৰীড়া।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকৰ আগমন বা প্ৰবাহৰ সাম্প্ৰতিক ধাৰাসমূহ (Recent Trends of International Tourist Flow) বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: একবিংশ শতিকাৰ গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতীয় পৰ্যটন উদ্যোগে এক বিশাল পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে গতি কৰিছে। বৈচিত্ৰ্যময় ভৌগোলিক অৱস্থিতি আৰু চহকী সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ বাবে ভাৰতবৰ্ষ সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰ্যটকৰ বাবে সদায় আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আহিছে। সাম্প্ৰতিক সময়ত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকৰ প্ৰবাহৰ ক্ষেত্ৰত তলত উল্লেখ কৰা মূল ধাৰাসমূহ পৰিলক্ষিত হয়:

১/ উৎস দেশসমূহৰ পৰিৱৰ্তন: বৰ্তমান সময়ত ভাৰতলৈ সৰ্বাধিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকৰ আগমন ঘটে চুবুৰীয়া দেশ বাংলাদেশৰ পৰা। ইয়াৰ পিছতেই ক্ৰমান্বয়ে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA), যুক্তৰাজ্য (UK), অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু কানাডাৰ পৰা সৰ্বাধিক পৰ্যটক আহে। ভৌগোলিক সান্নিধ্য আৰু উন্নত চিকিৎসা সেৱাৰ বাবে বাংলাদেশ আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ পৰ্যটকৰ সংখ্যাই শীৰ্ষস্থান লাভ কৰিছে। 

২/ ই-ভিছা (e-Visa) আৰু প্ৰক্ৰিয়াৰ সৰলীকৰণ: ভাৰত চৰকাৰে বিশ্বৰ ধৰি ল’বলগীয়া প্ৰায় ১৬০ খনতকৈও অধিক দেশৰ নাগৰিকৰ বাবে বৈদ্যুতিন ভিছা (e-Tourist Visa) ব্যৱস্থা সুলভ কৰাৰ পিছৰে পৰা বিদেশী পৰ্যটকৰ আগমনৰ গতি অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত আমোলাতান্ত্ৰিক জটিলতা হ্ৰাস পাইছে। 

৩/ পৰ্যটনৰ উদ্দেশ্যে ভিন্নতা (Niche Tourism): কেৱল পুৰাতাত্বিক ঠাই বা তাজমহল দৰ্শনতে সীমিত নাথাকি বৰ্তমান বিদেশী পৰ্যটকসকল ভাৰতৰ আধ্যাত্মিক পৰ্যটন (যেনে- বাৰাণসী, হৃষিকেশ), বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটন (যেনে- মধ্যপ্ৰদেশ আৰু অসমৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানসমূহ) আৰু দুঃসাহসিক ক্ৰীড়াৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈছে। 

৪/ চিকিৎসা পৰ্যটনৰ (Medical Tourism) উত্থান: কম খৰচত বিশ্বমানৰ উন্নত চিকিৎসা সেৱা, জটিল অস্ত্ৰোপচাৰ আৰু অংগ সংৰোপণৰ সুবিধা থকাৰ বাবে ভাৰতবৰ্ষ এছিয়া আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশৰ ৰোগী-পৰ্যটকৰ বাবে এক প্ৰধান কেন্দ্ৰস্থল হৈ পৰিছে। দিল্লী, মুম্বাই আৰু চেন্নাইৰ দৰে মহানগৰীসমূহে ইয়াত মুখ্য ভূমিকা লৈছে। 

৫/ ব্যৱসায়িক আৰু সন্মিলন পৰ্যটন (MICE): গোলকীকৰণৰ যুগত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ লগে লগে বিভিন্ন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলন, প্ৰদৰ্শনী আৰু ব্যৱসায়িক বৈঠকৰ (Meetings, Incentives, Conferences, Exhibitions) সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে উচ্চ উৎপাদনক্ষম বিদেশী পৰ্যটকৰ এক নতুন প্ৰবাহৰ সৃষ্টি কৰিছে।

প্ৰশ্ন ২: এটা ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়ন (Case Study) হিচাপে হিমালয় পাৰ্বত্য অঞ্চলত পৰ্যটন বিকাশৰ ভৌগোলিক গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ তথা তৰুণ ভঙ্গিল পৰ্বতমালা হিমালয়ে ভাৰতৰ উত্তৰ সীমান্তত এক সুকীয়া ভৌগোলিক আৰু জলবায়ুগত প্ৰাচীৰ গঠন কৰিছে। জম্মু-কাশ্মীৰ, লাডাখ, হিমাচল প্ৰদেশ, উত্তৰাখণ্ড আৰু ছিকিমৰ দৰে ৰাজ্যসমূহ সাঙুৰি লোৱা এই পাৰ্বত্য অঞ্চলটো ভাৰতৰ পৰ্যটন মানচিত্ৰৰ এক অত্যন্ত সংবেদনশীল আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।

ভৌগোলিক ও অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব: হিমালয়ৰ আলপাইন জলবায়ু, বৰফাবৃত্ত শৃঙ্গ, গভীৰ গিৰিখাত আৰু পৱিত্ৰ ধৰ্মীয় স্থানসমূহে (যেনে- চাৰিধাম, অমৰনাথ) বছৰি লাখ লাখ ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰে। দুৰ্গম ভূ-প্ৰকৃতিৰ বাবে ইয়াত পৰম্পৰাগত বৃহৎ উদ্যোগ গঢ়ি তোলাটো অসম্ভৱ। গতিকে পৰ্যটন উদ্যোগেই হৈছে এই অঞ্চলৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান মেৰুদণ্ড। ই স্থানীয় যুৱক-যুৱতীসকলক গাইড, হোটেল পৰিচালনা, পৰিবহন আৰু হোমষ্টে’ৰ জৰিয়তে পোনপটীয়া সংস্থাপন দিয়ে। ইয়াৰ উপৰিও থলুৱা কুটিৰ শিল্প আৰু আপুৰুগীয়া পাহাৰীয়া ফল-মূল তথা মচলাৰ বজাৰখনক ই সজীৱ কৰি ৰাখে।

পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ: 

১/ অত্যধিক পৰ্যটন বা ওভাৰ-ট্যুৰিজম (Overtourism): চিমলা, মানালী বা লেহৰ দৰে সৰু চহৰসমূহৰ এটা নিৰ্দিষ্ট বহন ক্ষমতা (Carrying Capacity) থাকে। কিন্তু সেই ক্ষমতাৰ তুলনাত বহুগুণে বেছি পৰ্যটকৰ আগমন ঘটাৰ বাবে তীব্ৰ পানীৰ নাটনি আৰু যান-জঁটৰ সৃষ্টি হৈছে। 

২/ প্লাষ্টিক আৰু আৱৰ্জনা প্ৰদূষণ: পৰ্যটকসকলে এৰি থৈ যোৱা টন টন প্লাষ্টিক বটল আৰু অজৈৱিক আৱৰ্জনা নিষ্কাষণৰ সঠিক ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে হিমালয়ৰ পৰিষ্কাৰ জুৰি আৰু উপত্যকাসমূহ প্ৰদূষিত হৈ পৰিছে। 

৩/ ভূমিস্খলন আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ক্ষতি: পৰ্যটকৰ বাবে ক্ষিপ্ৰতাৰে পথ বহল কৰা আৰু পাহাৰীয়া ঢাল কাটি বহুতল ভৱন বা হোটেল নিৰ্মাণ কৰাৰ ফলত মাটিৰ স্থিৰতা হেৰাই গৈছে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ধাৰাষাৰ বৰষুণৰ সময়ত কৃত্ৰিম ভূমিস্খলন (Landslides) আৰু হঠাতে অহা বানপানীৰ (Flash Floods) প্ৰৱণতা বহুখিনি বৃদ্ধি পাইছে।

গতিকে, হিমালয় অঞ্চলত বৰ্তমান পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু সুনিয়ন্ত্ৰিত 'বহনক্ষম পৰ্যটন' (Sustainable Tourism) নীতি প্ৰয়োগ কৰাটো অতি জৰুৰী হৈ পৰিছে।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতৰ থৰ মৰুভূমি অঞ্চলত মৰু-পৰ্যটনৰ (Desert Tourism) সাম্প্ৰতিক ধাৰা আৰু বিকাশৰ সম্ভাৱনীয়তাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম অংশত, বিশেষকৈ ৰাজস্থান ৰাজ্যত বিস্তৃত হৈ থকা থৰ মৰুভূমি অঞ্চলটোৱে নিজৰ ব্যতিক্ৰমী ভৌগোলিক অবয়বৰ বাবে পৰ্যটন ক্ষেত্ৰত এক সুকীয়া পৰিচয় লাভ কৰিছে। চৰম ভাবাপন্ন জলবায়ু আৰু মৰুময় পৰিৱেশ থকা স্বত্বেও কৌশলগত পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে ইয়াক এক লাভজনক পৰ্যটন বৃত্তলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে।

সাম্প্ৰতিক ধাৰা আৰু আকৰ্ষণসমূহ: 

১/ সোণালী ত্ৰিভুজ আৰু মৰুভূমি বৰ্তনী (Desert Circuit): জয়পুৰ, উদয়পুৰৰ উপৰিও বৰ্তমান মৰুভূমিৰ গভীৰলৈ বিস্তৃত জয়ছালমেৰ, যোধপুৰ আৰু বিকানেৰ চহৰক সাঙুৰি এক বিশেষ মৰু-পৰ্যটন বৰ্তনী গঢ়ি তোলা হৈছে। 

২/ বালিয়াৰি আৰু চাফাৰী (Sand Dunes & Safari): জয়ছালমেৰৰ 'চাম' (Sam sand dunes) আৰু 'খুৰী' অঞ্চলৰ বিশাল বালিয়াৰিত উটৰ পিঠিত উঠি ভ্ৰমণ কৰা (Camel Safari) আৰু আধুনিক জীপ গাড়ীৰে কৰা দুঃসাহসিক যাত্ৰা (Jeep Dune Bashing) পৰ্যটকৰ মাজত অতি জনপ্ৰিয়। 

৩/ বিলাসী তম্বু আৰু নৈশ পৰ্যটন (Glamping): মৰুভূমিৰ বুকুত পৰম্পৰাগত অথচ ৰাজকীয় সা-সুবিধা থকা তম্বু (Luxury Desert Camps) স্থাপন কৰি থলুৱা লোকসংগীত (লাংগা-মাংগানীয়াৰ নৃত্য) উপভোগ কৰা আৰু নিশাৰ মুকলি আকাশত তৰা নিৰীক্ষণ (Stargazing) কৰাৰ এক নতুন ধাৰা আৰম্ভ হৈছে। 

৪/ ঐতিহাসিক কিল্লা আৰু ঐতিহ্য: মৰুভূমিৰ হালধীয়া বেলেগিল অৱক্ষয়িত পাহাৰৰ ওপৰত নিৰ্মিত কিল্লাসমূহ (যেনে- জয়ছালমেৰৰ সোণাৰ কিল্লা) আৰু মৰুভূমিৰ মাজৰ পৰিত্যক্ত গাঁওসমূহ (যেনে- কুলধাৰা) চাবলৈ পৰ্যটকৰ ভিৰ হয়।

বিকাশৰ সম্ভাৱনীয়তা আৰু প্ৰত্যাহ্বান: মৰু-পৰ্যটনৰ সম্ভাৱনা অপৰিসীম হ’লেও ইয়াৰ কিছুমান ভৌগোলিক সীমাবদ্ধতা আছে। গ্ৰীষ্মকালৰ তীব্ৰ উষ্ণতাৰ (প্ৰায় ৫০ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ) বাবে এই পৰ্যটন কেৱল অক্টোবৰৰ পৰা মাৰ্চ মাহলৈকেহে সীমাবদ্ধ হৈ থাকে। তদুপৰি, মৰুভূমিৰ সীমিত পানীৰ সম্পদৰ ওপৰত পৰ্যটনে অতিৰিক্ত চাপৰ সৃষ্টি কৰে। যদিহে সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰি আৰু মৰুভূমিৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যক (যেনে- ডেজাৰ্ট নেচনেল পাৰ্কৰ বিলুপ্তপ্ৰায় গোদাৱন বা Great Indian Bustard পক্ষী) সুৰক্ষিত কৰি আগবঢ়া যায়, তেন্তে থৰ মৰুভূমিৰ পৰ্যটন গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ বাবে অধিক ফলপ্ৰসূ হৈ পৰিব।

প্ৰশ্ন ৪: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপটত পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত থকা বিশেষ সুবিধা আৰু হেঙাৰসমূহ (Pros and Cons) বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: অষ্টলক্ষ্মী বা আঠখন ৰাজ্যৰে গঠিত উত্তৰ-পূব ভাৰত ভৌগোলিকভাৱে দেশৰ বাকী অংশতকৈ অত্যন্ত বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ আৰু অনন্য। পূব হিমালয়ৰ পৰ্বতমালা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাকৰ পলসুৱা উপত্যকা, আৰু ঘন চিৰসেউজ অৰণ্যৰে আবৃত এই অঞ্চলটো প্ৰকৃতি আৰু সৰ্বপ্ৰাণবাদী পৰ্যটনৰ বাবে এক সোণালী খনিস্বৰূপ।

পৰ্যটন বিকাশৰ বিশেষ সুবিধাসমূহ (Advantages):

 ১/ অক্ষত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য: এই অঞ্চলটো পৃথিৱীৰ অন্যতম 'জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ হটস্পট' (Biodiversity Hotspot)। অসমৰ এশিঙীয়া গঁড়ৰ বাবে বিখ্যাত কাজিৰঙা আৰু মানস, অৰুণাচলৰ নামদফা, আৰু মেঘালয়ৰ লিভিং ৰুট ব্ৰীজ (জীৱন্ত শিপাৰ দলং) আদি সমগ্ৰ বিশ্বতে বিৰল ভৌগোলিক আকৰ্ষণ। 

২/ নৃতাত্ত্বিক আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য: ইয়াত বাস কৰা শ্লোগ্ৰাফীয় তথা বিভিন্ন মূলৰ অসংখ্য জনজাতিৰ স্বকীয় উৎসৱ (যেনে- নাগালেণ্ডৰ হৰ্নবিল উৎসৱ, অসমৰ বিহু, অৰুণাচলৰ জিলৰ মিউজিক ফেষ্টিভেল) আৰু তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত খাদ্যসম্ভাৱে সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ (Cultural Tourism) বাবে ডাঙৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। 

৩/ অনুকূল জলবায়ু: সমভূমিৰ তীব্ৰ গৰমৰ দিনকেইটাত মেঘালয়ৰ শ্বিলং, চেৰাপুঞ্জী বা অৰুণাচলৰ টাৱাঙৰ শীতল জলবায়ুৱে ঘৰুৱা পৰ্যটকক সহজে আকৰ্ষণ কৰে।

প্ৰধান হেঙাৰ বা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ (Disadvantages/Challenges): 

১/ ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতা আৰু যাতায়তৰ সমস্যা: মূল ভাৰত ভূখণ্ডৰ সৈতে কেৱল সংকীৰ্ণ 'শিলিগূৰি কৰিডৰ' (Chicken's Neck) ৰে সংযুক্ত হোৱাৰ বাবে আৰু পাৰ্বত্য ভূ-প্ৰকৃতিৰ দুৰ্গমতাৰ বাবে এতিয়াও যাতায়ত ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ সুচল হোৱা নাই। বাৰিষা কালত হোৱা তীব্ৰ বানপানী আৰু ভূমিস্খলনে যোগাযোগ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন কৰি পেলায়। 

২/ আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ: দুৰৱৰ্তী পৰ্যটন স্থলসমূহৰ ওচৰত বিশ্বমানৰ হোটেল, উন্নত চিকিৎসা কেন্দ্ৰ আৰু নিৰৱচ্ছিন্ন বিদ্যুৎ তথা ইণ্টাৰনেট সেৱাৰ অভাৱ আজিও পৰিলক্ষিত হয়। 

৩/ প্ৰশাসনীয় বাধ্যবাধকতা: বিদেশী আৰু ঘৰুৱা পৰ্যটকৰ বাবে প্ৰযোজ্য কিছুমান বিশেষ অনুমতি পত্ৰ (যেনে- Inner Line Permit বা ILP) আদি প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে বহুত সময়ত পৰ্যটকসকলে ইচ্ছা থকা স্বত্বেও ভ্ৰমণ কৰিব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ উপকূলীয় অঞ্চলসমূহত উপকূলীয় পৰ্যটনৰ (Coastal Tourism) সাম্প্ৰতিক ধাৰা আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী ভৌগোলিক কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ দক্ষিণে প্ৰায় ৭,৫১৬.৬ কিলোমিটাৰ দীঘল এক বিশাল উপকূলীয় ৰেখা আছে। পশ্চিমে আৰৱ সাগৰ আৰু পূবে বংগোপসাগৰে আগুৰি থকা এই উপদ্বীপীয় ভৌগোলিক অৱস্থিতিয়ে ভাৰতক উপকূলীয় বা সাগৰীয় সৈকত পৰ্যটনৰ (Beach Tourism) এক অন্যতম গোলকীয় কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছে।

উপকূলীয় পৰ্যটনৰ সাম্প্ৰতিক ধাৰা: 

১/ জলক্ৰীড়া আৰু দুঃসাহসিক ক্ৰীড়া (Water Sports): বৰ্তমান সাগৰ পাৰত কেৱল সূৰ্যস্নান কৰাতে সীমিত নাথাকি পৰ্যটকসকলে স্কুবা ডাইভিং (Scuba Diving), স্নৰ্কেলিং, পেৰাছেইলিং আৰু চাৰ্ফিং আদিৰ দৰে ৰোমাঞ্চকৰ কাৰ্যকলাপত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ ধাৰা বৃদ্ধি পাইছে। গোৱা আৰু আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ ইয়াৰ বাবে আটাইতকৈ বিখ্যাত। 

২/ নীল অৰ্থনীতি আৰু ব্লু ফ্লেগ সৈকত (Blue Flag Certification): পৰিৱেশ অনুকূল আৰু সৰ্বোচ্চ পৰিষ্কাৰ সাগৰীয় সৈকতক দিয়া 'ব্লু ফ্লেগ' মান্যতা ভাৰতৰ কেইবাটাও সৈকতে (যেনে- ওড়িশাৰ গোল্ডেন বিচ, গুজৰাটৰ শিৱৰাজপুৰ) লাভ কৰিছে, যিয়ে পৰিৱেশ-সচেতন বিদেশী পৰ্যটকক অধিক আকৰ্ষিত কৰিছে। 

৩/ কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ পৰ্যটন: কেৰালাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৰু-বৰ নদী আৰু হ্ৰদৰ সংযোগত গঢ়ি উঠা 'বেঁকী পানী' বা বেকৱাটাৰত হাউচবোট (Houseboat) ভ্ৰমণৰ ধাৰাটোৱে উপকূলীয় পৰ্যটনলৈ এক সুকীয়া মাত্ৰা আনিছে।

প্ৰভাৱ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী ভৌগোলিক কাৰকসমূহ: 

১/ উপকূলৰ ভূ-প্ৰকৃতি: ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলভাগ মূলত নিমজ্জিত (Submerged) আৰু খৰস্ৰোতা হোৱাৰ বাবে ইয়াত ওখ পাথৰীয়া ক্লিফ আৰু সুন্দৰ পকেট বিচ পোৱা যায়, যি গোৱা বা মহাৰাষ্ট্ৰৰ পৰ্যটনৰ বাবে অনুকূল। আনহাতে, পূব উপকূলভাগ পলসুৱা আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান (Emergent) হোৱাৰ বাবে ইয়াত বহল বালিচৰ আৰু চিলিকা বা পুলিকাটৰ দৰে বিশাল লেগুন পোৱা যায়। 

২/ ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰভাৱ: বিশেষকৈ বংগোপসাগৰীয় পূব উপকূল (ওড়িশা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তামিলনাডু) বাৰে বাৰে ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Cyclones) আৰু সাগৰীয় ঢৌৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হয়। ইয়াৰ ফলত এই অঞ্চলসমূহৰ পৰ্যটন আন্তঃগাঁথনি ক্ষয়-ক্ষতিৰ সন্মুখীন হয় আৰু পৰ্যটকৰ সুৰক্ষা বিঘ্নিত হয়। 

৩/ উপকূলীয় নিয়ন্ত্ৰণ মণ্ডল (CRZ Regulations): সাগৰীয় পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ তথা মেনগ্ৰোভ অৰণ্যসমূহ (যেনে- সুন্দৰবন) সুৰক্ষিত কৰিবলৈ চৰকাৰে জাৰি কৰা নিয়মাৱলীয়ে সাগৰৰ পাৰত অপৰিকল্পিত হোটেল বা ৰিজৰ্ট নিৰ্মাণ কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, যাৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ এই উদ্যোগটোৰ ওপৰত পৰে।

পাঠৰ মূল সাৰাংশ :

​পঞ্চম ষাণ্মাসিকৰ ভূগোল পাঠ্যক্ৰমৰ এই গোটটোৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল পৰ্যটন উদ্যোগৰ বহুমুখী প্ৰভাৱ আৰু ইয়াৰ চৰকাৰী নীতিসমূহ। পৰ্যটনে কোনো এক অঞ্চলৰ অৰ্থনীতিলৈ বৈদেশিক মুদ্ৰা আৰু সংস্থাপন কঢ়িয়াই আনে যদিও ইয়াৰ ফলত দ্ৰব্যমূল্য বৃদ্ধিও হ’ব পাৰে। সামাজিকভাৱে ই সাংস্কৃতিক বিনিময় ঘটায়, কিন্তু অতিমাত্ৰা অনুকৰণে থলুৱা ঐতিহ্য বিপন্ন কৰে। অনিয়ন্ত্ৰিত পৰ্যটনে পৰিৱেশ প্ৰদূষিত কৰাৰ বাবেই বৰ্তমান 'বহনক্ষম পৰ্যটন' আৰু 'ইকো-টুৰিজম'ৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে। ভাৰতৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি'য়ে বিশ্বমানৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নত গুৰুত্ব দিয়ে। আনহাতে, উত্তৰ-পূবৰ পৰ্যটন নীতিয়ে অঞ্চলটোৰ দুৰ্গম ভৌগোলিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ নেওচি অনন্য জনজাতীয় সংস্কৃতি, বন্যপ্ৰাণী আৰু 'হমষ্টে' ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি সবল কৰাৰ ওপৰত বিশেষ লক্ষ্য ৰাখিছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটনৰ ফলত স্থানীয় অৰ্থনীতিলৈ অহা এটা প্ৰত্যক্ষ ইতিবাচক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: পৰ্যটনৰ ফলত স্থানীয় বাসিন্দাসকলৰ বাবে হোটেল, পৰিবহন আৰু গাইড হিচাপে কাম কৰাৰ ফলত প্ৰত্যক্ষ স্ব-নিযুক্তি আৰু উপাৰ্জনৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ২: অনিয়ন্ত্ৰিত পৰ্যটন উদ্যোগৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা এটা প্ৰধান পৰিৱেশগত সমস্যা কি?

উত্তৰ: অতিমাত্ৰা পৰ্যটকৰ আগমনৰ ফলত প্লাষ্টিক আৰু কঠিন আৱৰ্জনাৰ বৃদ্ধি হয়, যিয়ে স্থানীয় প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বিনষ্ট কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি ২০০২' ৰ এটা মুখ্য লক্ষ্য কি আছিল?

উত্তৰ: ভাৰতক বিশ্বৰ এক অন্যতম প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে গঢ়ি তোলা আৰু দেশৰ জিডিপি (GDP) বৃদ্ধিত পৰ্যটন খণ্ডৰ অৱদান বৃদ্ধি কৰা।

প্ৰশ্ন ৪: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰ্যটন নীতিৰ এক অন্যতম মূল উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: অঞ্চলটোৰ অনন্য জনজাতীয় কৃষ্টি-সংস্কৃতি আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি নকৰাকৈ 'বহনক্ষম গ্ৰাম্য পৰ্যটন' (Sustainable Rural Tourism) ৰ বিকাশ ঘটোৱা।

প্ৰশ্ন ৫: সামাজিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা পৰ্যটনে সমাজত কেনেকৈ ইতিবাচক ভূমিকা লয়?

উত্তৰ: পৰ্যটনে বিভিন্ন দেশ আৰু জাতিৰ মাজত সাংস্কৃতিক বিনিময় সম্ভৱ কৰি তোলে, যিয়ে বিশ্বজনীন ভাতৃত্ববোধ আৰু সামাজিক উদাৰতা বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: 'পৰিৱেশ-অনুকূল পৰ্যটন' বা 'ইকো-টুৰিজম' (Eco-tourism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ কোনো ধৰণৰ ক্ষতি নকৰাকৈ আৰু স্থানীয় ৰাইজৰ অৰ্থনৈতিক কল্যাণ সাধন কৰি কৰা ভ্ৰমণকেই ইকো-টুৰিজম বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: পৰ্যটনৰ ক্ষেত্ৰত 'গুণক প্ৰভাৱ' (Multiplier Effect) মানে কি?

উত্তৰ: পৰ্যটকে কৰা খৰচৰ ধন যেতিয়া স্থানীয় হোটেল, চালক, কৃষক আদিৰ জৰিয়তে সমাজৰ বিভিন্ন স্তৰলৈ প্ৰসাৰিত হৈ অৰ্থনীতিখনক পুনৰ গতিশীল কৰে, তাকেই গুণক প্ৰভাৱ বোলে।

প্ৰশ্ন ৮: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পৰ্যটন বিকাশত 'হমষ্টে' (Homestay) ব্যৱস্থাই কিদৰে সহায় কৰিছে?

উত্তৰ: হমষ্টে ব্যৱস্থাই পৰ্যটকক স্থানীয় পৰিয়ালৰ সৈতে থকাৰ সুযোগ দিয়াৰ লগতে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ ভেটি পোনপটীয়াকৈ মজবুত কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৯: অত্যধিক পৰ্যটন বা 'অভাৰটুৰিজম' (Overtourism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: কোনো এক বিশেষ পৰ্যটনস্থলীৰ বহন ক্ষমতাৰ তুলনাত অতিমাত্ৰা পৰ্যটকৰ আগমন ঘটি স্থানীয় সমাজ আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত অসহ্য চাপ সৃষ্টি হোৱা অৱস্থাক অভাৰটুৰিজম বোলে।

প্ৰশ্ন ১০: ধাৰণক্ষম বা বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) কি?

উত্তৰ: বৰ্তমানৰ পৰ্যটক আৰু স্থানীয় সমাজৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবেও প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক সম্পদসমূহ সংৰক্ষিত কৰি ৰখা পৰ্যটন প্ৰক্ৰিয়াই হ’ল বহনক্ষম পৰ্যটন।

প্ৰশ্ন ১১: পৰ্যটনে স্থানীয় ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰসমূহৰ ওপৰত কেনে নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে?

উত্তৰ: কোনো নিয়ন্ত্ৰণ নোহোৱাকৈ ঐতিহাসিক স্মৃতিসৌধসমূহলৈ মানুহৰ সোঁত বূৱালে স্থাপত্যসমূহৰ ক্ষয়-ক্ষতি হোৱাৰ লগতে ইয়াৰ মৌলিক সৌন্দৰ্য হেৰাই যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

প্ৰশ্ন ১২: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ 'স্বদেশ দৰ্শন' (Swadesh Darshan) আঁচনিৰ মূল বিষয়বস্তু কি?

উত্তৰ: দেশৰ ভিতৰতে থকা বিভিন্ন সম্ভাৱনাপূৰ্ণ পৰ্যটন ক্ষেত্ৰসমূহক একো একোটা নিৰ্দিষ্ট থিম বা বৰ্তনীত (যেমন- নৰ্থ-ইষ্ট চাৰ্কিট, ট্রাইবেল চাৰ্কিট) অন্তৰ্ভুক্ত কৰি আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰা।

প্ৰশ্ন ১৩: উত্তৰ-পূবৰ ৰাজ্যসমূহৰ পৰ্যটন নীতিত 'সাংস্কৃতিক পৰ্যটন' (Cultural Tourism) ক কিয় অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছে?

উত্তৰ: কাৰণ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল হৈছে অলেখ বৈচিত্ৰ্যময় জনজাতিৰ পৰম্পৰাগত উৎসৱ-পাৰ্বন, সাজ-পোছাক আৰু খাদ্য সম্ভাৰৰ এক অনন্য ভঁৰাল।

প্ৰশ্ন ১৪: পৰ্যটনৰ ফলত স্থানীয় সমাজত দেখা দিয়া এটা কু-প্ৰভাৱ লিখা।

উত্তৰ: আধুনিকতাৰ অতিমাত্ৰা প্ৰভাৱ আৰু অনুকৰণ প্ৰবৃত্তিৰ বাবে স্থানীয় যুৱ প্ৰজন্মৰ মাজত থলুৱা ভাষা, কৃষ্টি আৰু নৈতিক মূল্যবোধৰ অৱক্ষয় ঘটিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: পৰ্যটনৰ অৰ্থনৈতিক অপচয় বা 'লিকেন পদ্ধতি' (Economic Leakage) কি?

উত্তৰ: যেতিয়া পৰ্যটনৰ পৰা অহা উপাৰ্জনৰ এক বৃহৎ অংশ থলুৱা অৰ্থনীতিত জমা নহৈ বহিৰাগৰাকী বহুজাতিক কোম্পানী বা বিমান সংস্থাৰ হাতলৈ গুচি যায়, তাকেই অৰ্থনৈতিক লিকেন বোলে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনীতিত পৰ্যটন উদ্যোগৰ দুটা মূল অৱদান আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

• প্ৰথমতে, পৰ্যটনে দেশলৈ বিপুল পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বোৱাই আনে, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতি সবল কৰে।

• দ্বিতীয়তে, ই পৰোক্ষ আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে হস্তশিল্প, পৰিবহন আৰু খাদ্য উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটাই স্থানীয় বজাৰখনক গতিশীল কৰে।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটনে স্থানীয় সমাজৰ কৃষ্টি-সংস্কৃতিলৈ অনা দুটা ধনাত্মক পৰিৱৰ্তন উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• পৰ্যটকৰ আগ্ৰহৰ বাবে লুপ্তপ্ৰায় হৈ অহা থলুৱা লোককলা, নৃত্য আৰু হস্তশিল্পৰ পুনৰুজ্জীৱন ঘটে।

• ইয়াৰ উপৰিও, বাহিৰৰ জগতৰ সৈতে আদান-প্ৰদানৰ ফলত স্থানীয় সমাজৰ দৃষ্টিভংগী উদাৰ আৰু আধুনিক হয়।

প্ৰশ্ন ৩: ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতিত বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণাটো কেনেকৈ প্ৰয়োগ কৰা হৈছে?

উত্তৰ: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতিত প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষাক মূল ভিত্তি হিচাপে লোৱা হৈছে। ইয়াত পৰ্যটনস্থলীসমূহৰ প্লাষ্টিকমুক্তকৰণ, সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়ক পৰ্যটন পৰিচালনাৰ অংশীদাৰ কৰি বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য স্থিৰ কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ৪: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰ্যটন নীতিৰ দুটা অন্যতম বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ:

• এই নীতিসমূহে গণ-পৰ্যটনৰ (Mass Tourism) পৰিৱৰ্তে সীমিত কিন্তু গুণগত পৰ্যটন বা 'নিলিখা ঠাইৰ অন্বেষণ'ক উদগনি যোগায়।

• অঞ্চলটোৰ সংবেদনশীল পাৰিপাৰ্শ্বিকতা ৰক্ষাৰ বাবে ইকো-টুৰিজম আৰু জৈৱিক কৃষি-পৰ্যটন (Agri-tourism) ক বিশেষভাৱে প্ৰাধান্য দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৫: পৰ্যটনৰ ফলত হ'ব পৰা দুটা প্ৰধান পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ:

• পানী প্ৰদূষণ: পৰ্যটনস্থলীত গঢ়ি উঠা হোটেল-ৰিজৰ্টৰ পৰা ওলোৱা লেতেৰা পানী আৰু আৱৰ্জনা ওচৰৰ নদ-নদী বা হ্ৰদত পৰি জলভাগ প্ৰদূষিত কৰে।

• শব্দ প্ৰদূষণ: পৰ্যটকৰ বাহনৰ হৰ্ণ আৰু নৈশ পাৰ্টীসমূহৰ উচ্চ প্ৰাবল্যৰ শব্দই বন্যপ্ৰাণী আৰু থলুৱা লোকৰ শান্তি বিঘ্নিত কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: উত্তৰ-পূবৰ জনজাতীয় সমাজৰ অৰ্থনীতিত পৰ্যটনে কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছে?

উত্তৰ: পৰ্যটনে জনজাতীয় সমাজৰ অৰ্থনীতিক এক স্বকীয় মাত্ৰা দিছে। অনাদৃত হৈ থকা গ্ৰাম্য অঞ্চলসমূহলৈ পৰ্যটক যোৱাৰ ফলত অকল চহৰ কেন্দ্ৰিক নহৈ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰো বিকেন্দ্ৰীকৰণ ঘটিছে, যাৰ ফলত থলুৱা লোকসকল আত্মনিৰ্ভৰশীল হৈ উঠিছে।

প্ৰশ্ন ৭: হমষ্টে (Homestay) ব্যৱস্থাই গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি কেনেকৈ সলনি কৰিব পাৰে?

উত্তৰ: হমষ্টে ব্যৱস্থাত ডাঙৰ হোটেলৰ দৰে কোটিটকীয়া বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন নহয়। গাঁৱৰ মানুহে নিজৰ ঘৰৰ অতিৰিক্ত কোঠা ব্যৱহাৰ কৰিয়েই উপাৰ্জন কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত পৰ্যটনৰ লাভাংশ কোনো মধ্যভোগী নোহোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ পৰিয়ালটোৰ হাতলৈ যায়।

প্ৰশ্ন ৮: পৰ্যটন খণ্ডই নিয়োগ সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত কেনে ভূমিকা পালন কৰে?

উত্তৰ: পৰ্যটন হৈছে এক শ্রম-নিবিড় (Labor-intensive) উদ্যোগ। ই কেৱল উচ্চ শিক্ষিত লোককেই নহয়, বৰঞ্চ কম শিক্ষাগত অৰ্হতা থকা থলুৱা লোককো চালক, পৰিষ্কাৰকৰ্মী, ৰান্ধনী, আৰু কাৰুশিল্পী হিচাপে বিপুল নিয়োগৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি আৰু উত্তৰ-পূবৰ পৰ্যটন নীতিৰ মাজত থকা এটা মূল পাৰ্থক্য দেখুওৱা।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতিৰ পৰিসৰ সমগ্ৰ দেশজুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াত বৃহত পৰিসৰৰ আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ তথা বিদেশী বিনিয়োগৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হয়। আনহাতে, উত্তৰ-পূবৰ পৰ্যটন নীতি মূলত: থলুৱা সমাজ-কেন্দ্ৰিক, য'ত পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আৰু ক্ষুদ্ৰ জনগোষ্ঠীয় সংস্কৃতিৰ সুৰক্ষাক অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ১০: পৰ্যটনে কেনেকৈ স্থানীয় ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰসমূহৰ সংৰক্ষণত ধনাত্মক সহায় কৰিব পাৰে?

উত্তৰ: পৰ্যটনৰ পৰা চৰকাৰ তথা প্ৰশাসনৰ যি ৰাজহ (টিকেট, কৰ আদিৰ জৰিয়তে) সংগ্ৰহ হয়, সেই ধনৰ এটা অংশ ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন আৰু ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰসমূহৰ মেৰামতি তথা সংৰক্ষণ কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ১১: উত্তৰ-পূব ভাৰতত এডভেঞ্চাৰ পৰ্যটন (Adventure Tourism) ৰ দুটা সম্ভাৱনীয়তা লিখা।

উত্তৰ:

• উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পাহাৰীয়া ভূখণ্ড আৰু খৰস্ৰোতা নদীসমূহ ক্ৰমে ট্ৰেকিং (Trekking), পৰ্বতাৰোহন আৰু ৰাফটিং (River Rafting) ৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী।

• মেঘালয়ৰ গুহা আৰু অৰুণাচলৰ দুৰ্গম উপত্যকাসমূহে দুঃসাহসিক ক্ৰীড়াপ্ৰেমী পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰাৰ প্ৰচুৰ সম্ভাৱনা কঢ়িয়াই আনিছে।

প্ৰশ্ন ১২: সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে (Cultural Tourism) সমাজৰ সামাজিক সংহতি কেনেকৈ বৃদ্ধি কৰে?

উত্তৰ: যেতিয়া দেশী-বিদেশী পৰ্যটকে স্থানীয় লোকৰ সৈতে মিলি বিহু, হৰ্ণবিল বা জৰোৱা উৎসৱ উদযাপন কৰে, তেতিয়া বৰ্ণ-বৈষম্যৰ প্ৰাচীৰ ভাঙি পৰে। ই ইজনে সিজনৰ জীৱনশৈলীক সন্মান কৰিবলৈ শিকায় আৰু সামাজিক সংহতি দৃঢ় কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: পৰ্যটন উদ্যোগৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নে স্থানীয় বাসিন্দাসকলক কেনেকৈ উপকৃত কৰে?

উত্তৰ: পৰ্যটকৰ সুবিধাৰ বাবে চৰকাৰে যেতিয়া উন্নত পথ-ঘাট, বিমান বন্দৰ, খোৱাপানীৰ যোগান আৰু চিকিৎসা সেৱাৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰে, তেতিয়া সেইবোৰৰ সুফল পৰ্যটকৰ সমান্তৰালভাৱে স্থানীয় স্থায়ী বাসিন্দাসকলেও সমানে লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পৰ্যটন খণ্ডৰ দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান বা ভৌগোলিক বাধা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• যাতায়তৰ সমস্যা: দুৰ্গম পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু বাৰিষা কালত হোৱা ভূমিস্খলন তথা বানপানীৰ বাবে যাতায়ত ব্যৱস্থা ব্যাহত হোৱাটো এক ডাঙৰ বাধা।

• প্ৰচাৰৰ অভাৱ: পৰ্যাপ্ত পৰ্যটন থলী থকা সত্ত্বেও বিশ্ব দৰবাৰত ইয়াৰ সঠিক আৰু আকৰ্ষণীয় ডিজিটেল প্ৰচাৰৰ এতিয়াও নাটনি দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ১৫: বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটনে (Wildlife Tourism) প্ৰকৃতি সংৰক্ষণত কেনেকৈ অৰিহণা যোগায়?

উত্তৰ: বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটনৰ বাবে কাজিৰঙা বা মানসৰ দৰে অভয়াৰণ্যসমূহৰ পৰা বিপুল পৰিমাণৰ ৰাজহ সংগ্ৰহ হয়। ইয়াৰ ফলত চোৰাং চিকাৰ ৰোধ কৰিবলৈ আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু অতিৰিক্ত বনকৰ্মী নিয়োগ কৰাটো চৰকাৰৰ বাবে অৰ্থনৈতিকভাৱে সম্ভৱ হৈ পৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটন উদ্যোগে কোনো এক অঞ্চলৰ অৰ্থনীতিলৈ অনোৱা ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ বিশ্লেষণ কৰা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: আধুনিক বিশ্বত পৰ্যটন কেৱল মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম হৈ থকা নাই, ই এক লাভজনক গোলকীয় উদ্যোগত পৰিণত হৈছে। কোনো এক অঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক গাঁথনিত ইয়াৰ দুমুখীয়া প্ৰভাৱ দেখা যায়:

• ইতিবাচক অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: 

• ১. বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ আগমন: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটনে দেশৰ অৰ্থনীতিলৈ বিপুল পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বোৱাই আনে, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিশোধৰ ভাৰসাম্য (Balance of Payments) উন্নত কৰে। 

• ২. নিয়োগ সৃষ্টি: হোটেল, পৰিবহন, ট্ৰেভেল এজেন্সি আৰু স্থানীয় গাইড হিচাপে কাম কৰাৰ ফলত প্ৰত্যক্ষ নিয়োগৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ উপৰিও হস্তশিল্প আৰু খাদ্য উদ্যোগৰ দৰে পৰোক্ষ খণ্ডসমূহতো কৰ্মসংস্থাপন বৃদ্ধি পায়।

•  ৩. গুণক প্ৰভাৱ (Multiplier Effect): পৰ্যটকে খৰচ কৰা ধন স্থানীয় অৰ্থনীতিৰ বিভিন্ন স্তৰলৈ প্ৰসাৰিত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন পৰ্যটকে হোটেলত দিয়া ধনেৰে হোটেল মালিকে স্থানীয় কৃষকৰ পৰা শাক-পাচলি কিনে, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিও সক্ৰিয় হৈ পৰে।

• নেতিবাচক অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: 

• ১. ঋতুভিত্তিক নিৰ্ভৰশীলতা: পৰ্যটন মূলত: ঋতুভিত্তিক (Seasonal)। এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ পিছত পৰ্যটকৰ সংখ্যা কমি গ’লে থলুৱা লোকসকল সাময়িকভাৱে নিবনুৱা হৈ পৰে। 

• ২. দ্ৰব্যমূল্য বৃদ্ধি: পৰ্যটন অঞ্চলসমূহত খাদ্য-সামগ্ৰী, ভূমি আৰু অত্যাৱশ্যকীয় বস্তুৰ মূল্য অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পায়, যাৰ কু-প্ৰভাৱ স্থানীয় সাধাৰণ উপাৰ্জনকাৰী লোকসকলৰ ওপৰত পৰে। 

• ৩. অৰ্থনৈতিক অপচয় (Economic Leakage): বহু ক্ষেত্ৰত পৰ্যটনৰ পৰা অহা লাভৰ এক বুজন অংশ স্থানীয় লোকৰ হাতলৈ যোৱাৰ পৰিৱৰ্তে বিদেশী বা বহিৰাগত বহুজাতিক ৰিজৰ্ট আৰু বিমান কোম্পানীসমূহৰ ওচৰলৈ গুচি যায়।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটনৰ অনিয়ন্ত্ৰিত বিকাশে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ওপৰত কেনে ধৰণৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰে? বহনক্ষম পৰ্যটনৰ প্ৰাসংগিকতাৰ সৈতে আলোচনা কৰা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: পৰ্যটনৰ অন্যতম প্ৰধান আকৰ্ষণ হ’ল প্ৰকৃতি, কিন্তু পৰিকল্পনাহীন আৰু অতিমাত্ৰা পৰ্যটনে সেই প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰেই আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিসাধন কৰে।

• পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ: 

• ১. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ক্ষতি আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস: সংবেদনশীল পৰিৱেশ অঞ্চল যেনে— অভয়াৰণ্য, পাহাৰীয়া অঞ্চল বা সাগৰীয় প্ৰবাল প্ৰাচীৰসমূহলৈ মানুহৰ অতিমাত্ৰা আগমনৰ ফলত বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান ধ্বংস হয়। 

• ২. প্ৰদূষণৰ প্ৰকোপ: পৰ্যটকৰ দ্বাৰা ব্যৱহৃত প্লাষ্টিক বটল, পেকেট আদি য’তে ত’তে পেলোৱাৰ ফলত কঠিন আৱৰ্জনাৰ সমস্যাই গুৰুতৰ ৰূপ লয়। হোটেলসমূহৰ পৰা ওলোৱা নিষ্কাষিত পানীয়ে নদী আৰু হ্ৰদৰ পানী প্ৰদূষিত কৰে। 

• ৩. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ: পৰ্যটকৰ বিলাসী জীৱনযাত্ৰাৰ বাবে স্থানীয় ভূগৰ্ভস্থ পানী, খৰি বা শক্তিৰ ওপৰত অত্যাধিক চাপ পৰে, যাৰ ফলত স্থানীয় বাসিন্দাসকল পানীৰ নাটনিৰ দৰে সংকটৰ সন্মুখীন হয়।

• বহনক্ষম পৰ্যটনৰ (Sustainable Tourism) প্ৰাসংগিকতা: এই পৰিৱেশগত সংকটসমূহ দূৰ কৰিবলৈ বহনক্ষম পৰ্যটনৰ ধাৰণাটো অত্যন্ত জৰুৰী। ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা হ’ল—

  • ই পৰ্যটনৰ এনে এক আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰে য’ত বৰ্তমানৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ অক্ষত কৰি ৰখা হয়।

  • ই 'ইকো-টুৰিজম' বা পৰিৱেশ-অনুকূল ভ্ৰমণক উদগনি দিয়ে, য’ত পৰ্যটকক প্ৰকৃতি সুৰক্ষাৰ প্ৰতি সচেতন কৰা হয় আৰু পৰ্যটন ক্ষেত্ৰৰ বহন ক্ষমতা (Carrying Capacity) অনুসৰিহে পৰ্যটকৰ প্ৰৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত পৰ্যটন উদ্যোগৰ প্ৰভাৱবোৰ এটা বিশ্লেষণাত্মক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: পৰ্যটন কেৱল স্থান সলনিৰে নহয়, ই বিভিন্ন সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ মাজৰ এক সংযোগ সেতু। স্থানীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত পৰ্যটনৰ যোগাত্মক আৰু বিয়োগাত্মক— দুয়োটা প্ৰভাৱেই সুদূৰপ্ৰসাৰী:

• যোগাত্মক সামাজিক-সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ: 

• ১. সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান আৰু গোলকীয় একতা: বিভিন্ন দেশ তথা জাতিৰ পৰ্যটকৰ আগমনৰ ফলত সমাজত সাংস্কৃতিক সহনশীলতা বৃদ্ধি পায়। ই বৰ্ণবাদ বা সংকীৰ্ণ আঞ্চলিকতাবাদক দূৰ কৰি বিশ্বজনীন দৃষ্টিভংগী গঢ়াত সহায় কৰে। 

• ২. ঐতিহ্য আৰু লোককলাৰ সংৰক্ষণ: বিশ্বৰ বুকুত নিজৰ পৰিচয় দাঙি ধৰাৰ বাবে থলুৱা সমাজখনে নিজৰ বিলুপ্তপ্ৰায় লোকনৃত্য, সংগীত, পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক আৰু শিল্পকলাসমূহৰ পুনৰুজ্জীৱন ঘটায়। পৰ্যটনৰ পৰা অহা ধনে ঐতিহাসিক স্মৃতিসৌধসমূহ সংৰক্ষণ কৰাত সহায় কৰে। 

• ৩. সামাজিক আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন: পৰ্যটন ক্ষেত্ৰৰ বিকাশৰ বাবে চৰকাৰে উন্নত পথ, খোৱাপানী, বিদ্যুৎ আৰু স্বাস্থ্য সেৱাৰ ব্যৱস্থা কৰে, যাৰ দ্বাৰা থলুৱা সমাজখন সামগ্ৰিকভাৱে লাভৱান হয়।

• বিয়োগাত্মক সামাজিক-সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ: 

• ১. সাংস্কৃতিক সংকৰণ (Cultural Commodification): বহু সময়ত পইচা উপাৰ্জনৰ স্বাৰ্থত পৱিত্ৰ ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি বা পৰম্পৰাগত উৎসৱসমূহক পৰ্যটকৰ মনোৰঞ্জনৰ বাবে ব্যৱসায়িক সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত সংস্কৃতিৰ মৌলিকতা নষ্ট হয়। 

• ২. বৰ্দন প্ৰভাৱ (Demonstration Effect): স্থানীয় যুৱ প্ৰজন্মই বিদেশী পৰ্যটকৰ জীৱনশৈলী, খাদ্যভ্যাস আৰু পোছাক-পৰিচ্ছদ অন্ধভাৱে অনুকৰণ কৰিবলৈ লয়। ইয়াৰ ফলত থলুৱা ভাষা, সামাজিক মূল্যবোধ আৰু ঐতিহ্যৰ অৱক্ষয় ঘটে। 

• ৩. অপৰাধ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি: পৰ্যটনস্থলীসমূহত ভিৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ডকাইতি, ড্ৰাগছৰ ব্যৱসায় আৰু অনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ দৰে সামাজিক ব্যাধিয়ে গা কৰি উঠিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি'ৰ (National Tourism Policy) মূল লক্ষ্য আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলসমূহ আলোচনা কৰা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: ভাৰত চৰকাৰে দেশৰ পৰ্যটন খণ্ডক এক সুসংহত আৰু পৰিকল্পিত ৰূপ দিবলৈ এক সৰ্বাংগীণ 'ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি' গ্ৰহণ কৰিছে। এই নীতিৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে পৰ্যটনক অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু সংস্থাপন সৃষ্টিৰ এক প্ৰধান চালিকা শক্তি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা।

• মূল লক্ষ্যসমূহ: 

• ১. গোলকীয় মানদণ্ড প্ৰতিষ্ঠা: ভাৰতক বিশ্ব পৰ্যটন বজাৰত এক প্ৰথম শ্ৰেণীৰ আকৰ্ষণীয় স্থল হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকৰ আগমন বৃদ্ধি কৰা। 

• ২. সংস্কৃতি আৰু প্ৰকৃতিৰ সুসমন্বয়: দেশৰ সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য, ঐতিহাসিক কৃতিচিহ্ন আৰু প্ৰাকৃতিক বৈচিত্ৰ্যক সুৰক্ষিত কৰি ৰাখি পৰ্যটনৰ বিকাশ ঘটোৱা। 

• ৩. পিছপৰা অঞ্চলৰ উন্নয়ন: পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ ঘটাই গ্ৰাম্য আৰু দুৰ্গম অঞ্চলসমূহলৈ অৰ্থনৈতিক লাভালাভ কঢ়িয়াই নিয়া।

• মূল কৌশলসমূহ: 

• ১. পাব্লিক-প্ৰাইভেট পাৰ্টনাৰশ্বিপ (PPP Model): পৰ্যটন খণ্ডৰ আন্তঃগাঁথনি যেনে— হোটেল, ৰিজৰ্ট আৰু পৰিবহন ব্যৱস্থা উন্নত কৰিবলৈ চৰকাৰী খণ্ডৰ সমান্তৰালভাৱে ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰীক আকৰ্ষণ কৰা। 

• ২. থিম-ভিত্তিক পৰ্যটন বৰ্তনী (Theme-based Circuits): 'স্বদেশ দৰ্শন' আৰু 'প্ৰসাদ' (PRASHAD) আঁচনিৰ জৰিয়তে ধৰ্মীয়, আধ্যাত্মিক, ঐতিহ্য আৰু বন্যপ্ৰাণী কেন্দ্ৰিক বিশেষ চাৰ্কিট বা বৰ্তনী নিৰ্মাণ কৰি পৰ্যটনক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰা। 

• ৩. বহনক্ষমতা আৰু ডিজিটেল প্ৰচাৰ: সমগ্ৰ পৰ্যটন প্ৰক্ৰিয়াটোত পৰিৱেশ অনুকূল ব্যৱস্থাক বাধ্যতামূলক কৰা আৰু বিশ্বজুৰি 'ইনক্ৰেডিবল ইণ্ডিয়া' (Incredible India) অভিযানৰ দৰে ডিজিটেল মাধ্যমেৰে ভাৰতীয় পৰ্যটনৰ ব্যাপক প্ৰচাৰ চলোৱা।

প্ৰশ্ন ৫: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ পৰ্যটন নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্য আৰু ইয়াৰ সন্মুখত থকা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ বিশ্লেষণ কৰা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰত হৈছে অনন্য ভৌগোলিক অৱস্থিতি, চহকী জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু বৈচিত্ৰ্যময় জনজাতীয় সংস্কৃতিৰ এক অপূৰ্ব মিলনভূমি। এই সম্ভাৱনাক সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উত্তৰ-পূবৰ ৰাজ্যসমূহে এক স্বকীয় পৰ্যটন নীতি গ্ৰহণ কৰিছে।

• উত্তৰ-পূবৰ পৰ্যটন নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ: 

• ১. ইকো-টুৰিজম আৰু গ্ৰাম্য পৰ্যটনৰ ওপৰত জোৰ: এই অঞ্চলৰ স্পৰ্শকাতৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ ইয়াত বৃহৎ উদ্যোগৰ পৰিৱেৰ্তে 'ইকো-টুৰিজম'ক মূল ভেটি কৰা হৈছে। গ্ৰাম্য সমাজৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰিবলৈ 'হমষ্টে' (Homestay) ব্যৱস্থাক চৰকাৰীভাৱে উদগনি যোগোৱা হৈছে। 

• ২. সাংস্কৃতিক আৰু সৰ্বাংগীণ পৰ্যটন: ৰাজ্যসমূহৰ স্বকীয় লোক-সংস্কৃতি, পৰম্পৰাগত উৎসৱ (যেনে— অসমৰ বিহু, নাগালৰ্ডৰ হৰ্ণবিল, মেঘালয়ৰ ৱাংগালা) ক বিশ্ব দৰবাৰত দাঙি ধৰি সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰা হৈছে। 

• ৩. আঞ্চলিক সহযোগিতা: 'উত্তৰ-পূব পৰিষদ' (NEC) আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ 'অেক্ট ইষ্ট পলিচি' (Act East Policy) ৰ সৈতে সংগতি ৰাখি আটাইকেইখন ৰাজ্যৰ পৰ্যটনক একগোট কৰি এক উমৈহতীয়া 'নৰ্থ-ইষ্ট চাৰ্কিট' হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে।

• পৰ্যটন নীতি ৰূপায়ণৰ প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ: 

• ১. দুৰ্গম ভূখণ্ড আৰু যাতায়তৰ সমস্যা: পাহাৰীয়া যাতায়ত ব্যৱস্থা আৰু বাৰিষা কালত হোৱা ভূমিস্খলন তথা বানপানীৰ বাবে পৰ্যটনৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থা সঘনাই ব্যাহত হয়। 

• ২. আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ: গোলকীয় মানদণ্ডৰ হোটেল, দক্ষ গাইড, নিৰৱচ্ছিন্ন বিদ্যুৎ যোগান আৰু উন্নত চিকিৎসা সেৱাৰ এতিয়াও পৰ্যাপ্ত অভাৱ দেখা যায়। 

• ৩. ভূ-ৰাজনৈতিক সংবেদনশীলতা আৰু তথ্যৰ অভাৱ: কিছুমান সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলত থকা সুৰক্ষাজনিত বাধ্যবাধকতা আৰু দেশ-বিদেশৰ পৰ্যটকৰ মাজত এই অঞ্চলটোৰ নিৰাপত্তা আৰু সুবিধা সম্পৰ্কে থকা ভ্ৰান্ত ধাৰণা বা প্ৰচাৰৰ অভাৱ এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।