অধ্যায়ৰ সাৰাংশ (Summary) :
"প্ৰতিবেদন লিখন" অধ্যায়টোৱে শিক্ষাবিজ্ঞানৰ গৱেষণামূলক কাৰ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। প্ৰতিবেদন লিখন হ’ল সমগ্ৰ গৱেষণাৰ পদ্ধতি, সমল, তথ্য বিশ্লেষণ আৰু প্ৰাপ্ত সিদ্ধান্তসমূহক এক নিৰ্দিষ্ট নিয়মানুসাৰে লিখিত ৰূপত উপস্থাপন কৰা কলা। ইয়াৰ গাঁথনিক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি— প্ৰাৰম্ভিক অংশ (য’ত শীৰ্ষক পৃষ্ঠা, সূচী পত্ৰ আৰু সাৰাংশ থাকে), মূল অংশ (য’ত উপক্ৰমণিকা, গৱেষণা পদ্ধতি আৰু তথ্যৰ বিশ্লেষণ আলোচনা কৰা হয়) আৰু প্ৰসংগ পুথিৰ অংশ (য’ত সহায়ক গ্ৰন্থপঞ্জী আৰু অতিৰিক্ত পৰিশিষ্ট যোগ কৰা হয়)। শিক্ষাবিজ্ঞানত জ্ঞানৰ বিস্তাৰ, প্ৰামাণ্য সংৰক্ষণ আৰু ভৱিষ্যতৰ শিক্ষানীতি নিৰ্ধাৰণৰ বাবে এক বস্তুনিষ্ঠ, নিৰপেক্ষ আৰু বৌদ্ধিক সততাৰে লিখা প্ৰতিবেদন অপৰিহাৰ্য।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: 'প্ৰতিবেদন' বা 'Report' শব্দটো মূলতঃ কোনটো লেটিন শব্দৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰ: প্ৰতিবেদন বা 'Report' শব্দটো লেটিন শব্দ 'Reportare' ৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে কোনো তথ্য ঘূৰাই আনি প্ৰদান কৰা।
প্ৰশ্ন ২: শিক্ষাবিজ্ঞানৰ গৱেষণাত প্ৰতিবেদন লিখনৰ প্ৰাথমিক উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: গৱেষণাৰ সমগ্ৰ কাৰ্যপদ্ধতি, ফলাফল আৰু সিদ্ধান্তসমূহক পদ্ধতিগতভাৱে লিখিত ৰূপত সংৰক্ষণ কৰি আনৰ বাবে বোধগম্য কৰি তোলাটোৱেই ইয়াৰ প্ৰাথমিক উদ্দেশ্য।
প্ৰশ্ন ৩: গৱেষণা প্ৰতিবেদন এখনৰ গাঁথনিক প্ৰধানকৈ কেইটা অংশত ভগাব পাৰি?
উত্তৰ: গৱেষণা প্ৰতিবেদন এখনৰ গাঁথনিক প্ৰধানকৈ তিনিটা অংশত ভগাব পাৰি— প্ৰাৰম্ভিক অংশ, মূল অংশ আৰু প্ৰসংগ পুথিৰ অংশ।
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰতিবেদনৰ প্ৰাৰম্ভিক অংশৰ আটাইতকৈ প্ৰথম পৃষ্ঠাটো কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰ: প্ৰতিবেদনৰ আটাইতকৈ প্ৰথম পৃষ্ঠাটোক 'শীৰ্ষক পৃষ্ঠা' (Title Page) বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: গৱেষণা প্ৰতিবেদন এখনত 'কৃতজ্ঞতা স্বীকাৰ' (Acknowledgement) কিয় অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়?
উত্তৰ: গৱেষণা কাৰ্যটো সফল কৰাত প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে সহায় কৰা ব্যক্তি আৰু সংস্থাসমূহলৈ আনুষ্ঠানিক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিবলৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰতিবেদনৰ মূল অংশৰ (Main Body) একেবাৰে প্ৰথম অধ্যায়টো সাধাৰণতে কি হয়?
উত্তৰ: প্ৰতিবেদনৰ মূল অংশৰ প্ৰথম অধ্যায়টো হৈছে 'পৰিচয়' বা 'উপক্ৰমণিকা' (Introduction)।
প্ৰশ্ন ৭: গৱেষণা প্ৰতিবেদনত 'Bibliography' বা 'সহায়ক গ্ৰন্থপঞ্জী' কোনটো অংশত থাকে?
উত্তৰ: সহায়ক গ্ৰন্থপঞ্জীখন সদায় প্ৰতিবেদনৰ একেবাৰে শেষৰ অংশত অৰ্থাৎ 'প্ৰসংগ পুথিৰ অংশ' (Reference Section) ত থাকে।
প্ৰশ্ন ৮: গৱেষণা কাৰ্যত ব্যৱহৃত জটিল পৰিভাষাসমূহৰ অৰ্থ প্ৰতিবেদনৰ ক'ত উল্লেখ কৰা হয়?
উত্তৰ: গৱেষণা কাৰ্যত ব্যৱহৃত বিশেষ বা জটিল পৰিভাষাসমূহৰ অৰ্থ প্ৰাৰম্ভিক অংশৰ সংজ্ঞা বা 'Glossary' শিতানত স্পষ্ট কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: প্ৰতিবেদন লিখনত 'সূচী পত্ৰ' (Table of Contents) ৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰ: প্ৰতিবেদনখনত সন্নিৱিষ্ট অধ্যায় আৰু পৃষ্ঠাসমূহৰ এক স্পষ্ট আভাস পাঠকক প্ৰদান কৰিবলৈ সূচী পত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়।
প্ৰশ্ন ১০: গৱেষণাৰ 'পৰিকল্পনা বা আৰ্হি' (Research Design) প্ৰতিবেদনৰ কোনটো অধ্যায়ত আলোচনা কৰা হয়?
উত্তৰ: গৱেষণাৰ পৰিকল্পনা বা আৰ্হিটো মূল অংশৰ অন্তৰ্গত 'পদ্ধতি বিজ্ঞান' (Methodology) নামৰ অধ্যায়টোত আলোচনা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: প্ৰতিবেদনৰ মূল অংশৰ শেষৰ অধ্যায়টোত কি প্ৰকাশ কৰা হয়?
উত্তৰ: মূল অংশৰ শেষৰ অধ্যায়টোত গৱেষণাৰ সামগ্ৰিক সামৰণি, সিদ্ধান্ত আৰু ভৱিষ্যতৰ পৰামৰ্শসমূহ প্ৰকাশ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১২: গৱেষণা প্ৰতিবেদনত মূল পাঠৰ মাজত স্থান নিদিয়া অতিৰিক্ত তথ্যসমূহ ক'ত সংযোগ কৰা হয়?
উত্তৰ: মূল পাঠৰ মাজত ঠাই নোপোৱা অতিৰিক্ত প্ৰশ্নাৱলী বা কেঁচা তথ্যসমূহ শেষৰ অংশত 'পৰিশিষ্ট' (Appendix) হিচাপে সংযোগ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: শৈক্ষিক প্ৰতিবেদন লিখন সদায় কেনেধৰণৰ শৈলীত হোৱা উচিত?
উত্তৰ: শৈক্ষিক প্ৰতিবেদন লিখন সদায় বস্তুনিষ্ঠ, স্পষ্ট, নিৰপেক্ষ আৰু ব্যাকৰণগতভাৱে শুদ্ধ শৈলীত হোৱা উচিত।
প্ৰশ্ন ১৪: 'প্ৰতিবেদনৰ সাৰাংশ' (Abstract) সাধাৰণতে কেইটা শব্দৰ ভিতৰত লিখা হয়?
উত্তৰ: গৱেষণাৰ প্ৰকৃতি ভেদে একোখন আদৰ্শ প্ৰতিবেদনৰ সাৰাংশ সাধাৰণতে ১২০ ৰ পৰা ২৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত লিখা হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: প্ৰতিবেদনৰ মূল অংশত তথ্যসমূহক দৃশ্যমানভাৱে আকৰ্ষণীয় কৰিবলৈ কি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: সংগৃহীত তথ্যসমূহক সহজতে বুজাবলৈ মূল অংশত বিভিন্ন তালিকা (Tables), লেখচিত্ৰ (Graphs) আৰু চাৰ্ট ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: প্ৰতিবেদন লিখনৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰা।
উত্তৰ: প্ৰতিবেদন লিখন হৈছে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট বিষয় বা অনুসন্ধানৰ তথ্য, পদ্ধতি আৰু ফলাফলক এটা শৃংখলাবদ্ধ আৰু যৌক্তিক ৰূপত লিখিতভাৱে উপস্থাপন কৰা প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ জৰিয়তে গৱেষকৰ কাৰ্য আৰু জ্ঞান সমাজৰ বাবে ব্যৱহাৰোপযোগী হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ২: গৱেষণা প্ৰতিবেদন এখনৰ প্ৰাৰম্ভিক অংশত কি কি উপাদান থাকে?
উত্তৰ: এখন গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ প্ৰাৰম্ভিক অংশত মুখ্যতঃ শীৰ্ষক পৃষ্ঠা (Title Page), প্ৰমাণপত্ৰ, কৃতজ্ঞতা স্বীকাৰ, সাৰাংশ (Abstract), সূচী পত্ৰ, আৰু প্ৰয়োজন সাপেক্ষে তালিকা বা চিত্ৰৰ নিৰ্দেশিকা আদি উপাদানসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰতিবেদনৰ মূল অংশৰ (Main Body) ধাৰণাটো বাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: মূল অংশ হৈছে গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু বিশাল ভাগ। ইয়াত সমস্যাৰ পৰিচয়, পূৰ্বৱৰ্তী অধ্যয়নৰ পৰ্যালোচনা, গৱেষণাৰ পদ্ধতি, তথ্যৰ বিশ্লেষণ, আৰু শেষত গৱেষণাৰ পৰা প্ৰাপ্ত সিদ্ধান্তসমূহ ধাৰাবাহিকভাৱে অধ্যায় অনুসৰি আলোচনা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: গৱেষণা প্ৰতিবেদনত 'প্ৰসংগ পুথিৰ অংশ' বা 'Reference Section' ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: এই অংশটোৱে গৱেষণাৰ বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু সত্যতা প্ৰমাণ কৰে। ইয়াত গৱেষণাকাৰ্যত সহায় লোৱা সকলো গ্ৰন্থ, আলোচনী, আৰু ৱেবছাইটৰ তালিকা (Bibliography) নিৰ্দিষ্ট শৈলী ( যেনে- APA বা MLA) অনুসৰি লিপিবদ্ধ কৰা হয়, যাতে পাঠকে মূল উৎসৰ সন্ধান পাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫: গৱেষণা প্ৰতিবেদনত 'সমস্যাৰ বিবৃতি' (Statement of the Problem) ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: সমস্যাৰ বিবৃতিক প্ৰতিবেদনৰ মূল ভেটি বুলিব পাৰি। ইয়াৰ জৰিয়তে গৱেষকে শিক্ষাবিজ্ঞানৰ কোনটো বিশেষ সমস্যাৰ ওপৰত কাম কৰিছে আৰু এই অধ্যয়নৰ প্ৰাসংগিকতা বা আৱশ্যকতা কি, তাক অতি স্পষ্ট আৰু নিৰ্দিষ্টকৈ পাঠকৰ সন্মুখত ডাঙি ধৰে।
প্ৰশ্ন ৬: গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ অন্তত 'পৰিশিষ্ট' (Appendix) কিয় যোগ কৰা হয়?
উত্তৰ: মূল প্ৰতিবেদনখনক অতি দীঘলীয়া আৰু আমোদহীন হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ পৰিশিষ্টৰ সহায় লোৱা হয়। ইয়াত গৱেষণাত ব্যৱহৃত মূল প্ৰশ্নাৱলী, জটিল গাণিতিক সূত্ৰ, বা কেঁচা তথ্যৰ তালিকা আদি যোগ কৰা হয়, যিবোৰ অধ্যয়নটোৰ বাবে প্ৰাসংগিক।
প্ৰশ্ন ৭: প্ৰতিবেদন লিখনত 'তথ্যৰ বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা' (Analysis and Interpretation of Data) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ই হৈছে গৱেষণাত সংগ্ৰহ কৰা তথ্যসমূহক বিভিন্ন পৰিসংখ্যাগত পদ্ধতিৰে সজাই তুলি তাৰ মাজৰ পৰা অৰ্থপূৰ্ণ ফলাফল উলিওৱা প্ৰক্ৰিয়া। কেৱল সংখ্যা উপস্থাপন নকৰি, সেই সংখ্যাবোৰে শিক্ষাবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰখনত কি সূচাইছে, তাক ইয়াত বাখ্যা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৮: গৱেষণা প্ৰতিবেদন এখনত 'পূৰ্বৱৰ্তী সাহিত্যৰ পৰ্যালোচনা' (Review of Related Literature) ৰ স্থান ক'ত আৰু ইয়াৰ কাম কি?
উত্তৰ: ই সাধাৰণতে মূল অংশৰ দ্বিতীয় অধ্যায়ত স্থান পায়। ইয়াৰ কাম হ'ল নিৰ্দিষ্ট বিষয়টোৰ ওপৰত অতীতত হৈ যোৱা অন্যান্য গৱেষণাসমূহৰ চমু খতিয়ান ডাঙি ধৰা, যাতে বৰ্তমানৰ গৱেষণাটোৱে জ্ঞানৰ নতুন দিশ উন্মোচন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৯: শৈক্ষিক প্ৰতিবেদন এখন দেখিবলৈ কেনেকুৱা হোৱা উচিত? (বাহ্যিক অৱয়ব)
উত্তৰ: এখন শৈক্ষিক প্ৰতিবেদন সদায় পৰিষ্কাৰকৈ টাইপ কৰা হ'ব লাগে। ইয়াত আখৰৰ আকাৰ (Font Size), শাৰীৰ ব্যৱধান (Line Spacing), আৰু পৃষ্ঠাৰ চাৰিওকাষৰ মাৰ্জিন বা খালী ঠাই নিৰ্দিষ্ট নিয়মানুসাৰে ৰখা প্ৰয়োজন, যাতে ই দেখিবলৈ গম্ভীৰ আৰু পেশাদাৰী হয়।
প্ৰশ্ন ১০: প্ৰতিবেদন লিখনত পক্ষপাতিত্বহীনতা (Objectivity) কেনেকৈ বজায় ৰাখিব পাৰি?
উত্তৰ: প্ৰতিবেদন লিখোঁতে গৱেষকে নিজৰ ব্যক্তিগত আবেগ, ধাৰণা বা পূৰ্বগ্ৰহক স্থান দিব নালাগে। প্ৰাপ্ত তথ্যই যি প্ৰমাণ কৰে, তাকেই সত্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰি প্ৰথম পুৰুষৰ (যেনে- মই, মোৰ) পৰিৱৰ্তে নামপুৰুষ বা কৰ্মবাচ্যৰ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰি পক্ষপাতিত্বহীনতা বজাই ৰাখিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১১: গৱেষণা প্ৰতিবেদন এখনত 'সাৰাংশ' (Abstract) ৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰ: সাৰাংশই সমগ্ৰ গৱেষণা পত্ৰখনৰ এটা চমু দাপোন হিচাপে কাম কৰে। পাঠক বা অন্য গৱেষকসকলে সমগ্ৰ প্ৰতিবেদনখন নপঢ়াকৈ কেৱল এই চমু সাৰাংশটো পঢ়িয়েই গৱেষণাৰ উদ্দেশ্য, পদ্ধতি আৰু মূল ফলাফলৰ বিষয়ে সবিশেষ জানিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১২: গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ মূল অংশত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা 'পদ্ধতি বিজ্ঞান' (Methodology) অধ্যায়টোৱে কি সূচায়?
উত্তৰ: এই অধ্যায়টোৱে গৱেষণাটো কেনেকৈ পৰিচালনা কৰা হৈছিল তাৰ সম্পূৰ্ণ পথচিত্ৰ প্ৰদান কৰে। ইয়াত গৱেষণাৰ বাবে বাচনি কৰা জনসংখ্যা (Population), নমুনা (Sample), তথ্য সংগ্ৰহৰ সঁজুলি আৰু ব্যৱহৃত পৰিসংখ্যাগত কৌশলসমূহ বিস্তাৰিতভাৱে উল্লেখ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ অন্তত দিয়া 'পৰামৰ্শ' (Recommendations) সমূহ কেনেধৰণৰ হোৱা উচিত?
উত্তৰ: প্ৰতিবেদনৰ পৰামৰ্শসমূহ সদায় বাস্তৱসন্মত আৰু কাৰ্যকৰী হোৱা উচিত। গৱেষণাৰ ফলাফলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শিক্ষাবিদ, নীতি-নিৰ্ধাৰক বা ভৱিষ্যতৰ গৱেষকসকলে এই সমস্যাটোৰ সমাধানৰ বাবে পৰৱৰ্তী সময়ত কি পদক্ষেপ ল'ব পাৰে, তাৰ দিশ-নিৰ্দেশনা ইয়াত থাকে।
প্ৰশ্ন ১৪: 'সহায়ক গ্ৰন্থপঞ্জী' (Bibliography) আৰু 'প্ৰসংগসূত্ৰ' (References) ৰ মাজৰ এটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: 'প্ৰসংগসূত্ৰ'ত কেৱল সেইবোৰ উৎসৰ নাম থাকে যিবোৰ প্ৰতিবেদনৰ মূল পাঠৰ ভিতৰত পোনপটীয়াকৈ উদ্ধৃত কৰা হৈছে। আনহাতে, 'সহায়ক গ্ৰন্থপঞ্জী'ত পোনপটীয়া উদ্ধৃতিৰ উপৰিও গৱেষণাৰ পটভূমি বুজিবলৈ গৱেষকে অধ্যয়ন কৰা সকলো আনুসংগিক কিতাপৰ নাম অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৫: শিক্ষাবিজ্ঞানত গৱেষণা প্ৰতিবেদন লিখনৰ নৈতিক গুৰুত্ব (Ethical Importance) কি?
উত্তৰ: গৱেষণা প্ৰতিবেদন লিখনৰ এক ডাঙৰ নৈতিক দিশ হ'ল লোকৰ গৱেষণা বা ধাৰণাক চুৰি নকৰা (Plagiarism)। আনৰ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰিলে তেওঁলোকক উচিত স্বীকৃতি দিয়া আৰু সংগৃহীত তথ্যৰ গোপনীয়তা ৰক্ষা কৰি সত্য নিষ্ঠাৰে ফলাফল প্ৰকাশ কৰাটোৱেই ইয়াৰ নৈতিক গুৰুত্ব।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ :
প্ৰশ্ন ১: গৱেষণা প্ৰতিবেদন লিখনৰ ধাৰণা বা অৰ্থ স্পষ্ট কৰা আৰু শিক্ষাবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ যিকোনো চাৰিটা আৱশ্যকতা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰতিবেদন লিখনৰ অৰ্থ: প্ৰতিবেদন লিখন (Report Writing) হৈছে কোনো এক দীৰ্ঘম্যাদী অনুসন্ধান, বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষণ বা শৈক্ষিক গৱেষণাৰ সমগ্ৰ কাৰ্যপদ্ধতি, সমল, পৰিসংখ্যা আৰু সিদ্ধান্তসমূহক এক নিৰ্দিষ্ট আৰু প্ৰণালীবদ্ধ গাঁথনিৰ মাধ্যমেৰে লিখিত ৰূপত উপস্থাপন কৰা কলা। শিক্ষাবিজ্ঞানৰ গৱেষণাত কেৱল জ্ঞান অৰ্জন কৰিলেই নহয়, তাক ভৱিষ্যত প্ৰজন্ম আৰু সমাজৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰিবলৈ প্ৰতিবেদন লিখন অপৰিহাৰ্য।
শিক্ষাবিজ্ঞানত ইয়াৰ আৱশ্যকতা:
জ্ঞানৰ বিস্তাৰ আৰু সংৰক্ষণ: গৱেষকে লাভ কৰা নতুন শৈক্ষিক অভিজ্ঞতা বা তত্ত্বসমূহ প্ৰতিবেদনৰ জৰিয়তে সমাজত স্থায়ীভাৱে সংৰক্ষিত হয়, যাৰ ফলত জ্ঞানৰ ধাৰাবাহিকতা বৰ্তি থাকে।
নীতি নিৰ্ধাৰণত সহায়: শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ, নতুন পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণ আৰু চৰকাৰী শিক্ষানীতি গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত এই প্ৰতিবেদনসমূহে নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু প্ৰামাণ্য তথ্যৰ উৎস হিচাপে কাম কৰে।
পদ্ধতিগত সত্যতা নিৰূপণ: এখন সুপৰিকল্পিত প্ৰতিবেদনে আন গৱেষকক পূৰ্বৰ গৱেষণাটোৰ সত্যতা পুনৰ পৰীক্ষা কৰাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে, যাৰ দ্বাৰা শৈক্ষিক সিদ্ধান্তসমূহ অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য হয়।
সমস্যা সমাধানৰ পথ: শ্ৰেণীকোঠাৰ বিভিন্ন সমস্যা, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিকতা বা শিক্ষণ পদ্ধতিৰ ত্ৰুটিসমূহ বিচাৰি উলিয়াই তাৰ বিজ্ঞানসন্মত সমাধানৰ পথ এই প্ৰতিবেদনে প্ৰদৰ্শন কৰে।
প্ৰশ্ন ২: গৱেষণা প্ৰতিবেদন এখনৰ 'প্ৰাৰম্ভিক অংশ'ৰ (Preliminary Section) গাঁথনি উপযুক্ত উপাদানসহ বহলাই লিখা।
উত্তৰ: এখন আদৰ্শ গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ 'প্ৰাৰম্ভিক অংশ'ই পাঠকক মূল গৱেষণাটোৰ পৰিচয় আৰু তাৰ ব্যৱহাৰিক দিশটোৰ এক সামগ্ৰিক পূৰ্ব আভাস প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ'ল:
শীৰ্ষক পৃষ্ঠা (Title Page): ই প্ৰতিবেদনৰ মুখপাত্ৰ স্বৰূপ। ইয়াত গৱেষণাৰ মূল বিষয় বা শিৰোনাম, গৱেষকৰ নাম, নিৰীক্ষকৰ নাম, বিশ্ববিদ্যালয় বা মহাবিদ্যালয়ৰ নাম আৰু গৱেষণা পত্ৰ দাখিল কৰা বৰ্ষ বা তাৰিখ স্পষ্টকৈ উল্লেখ থাকে।
কৃতজ্ঞতা স্বীকাৰ (Acknowledgement): ইয়াত গৱেষকে গৱেষণা কাৰ্যসূচী সম্পূৰ্ণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত যিসকল ব্যক্তি, শিক্ষক, শিক্ষানুষ্ঠান বা লাইব্ৰেৰীৰ পৰা সঁহাৰি আৰু সহায় লাভ কৰিছিল, তেওঁলোকলৈ আনুষ্ঠানিকভাৱে কৃতজ্ঞতা আৰু ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰে।
প্ৰতিবেদনৰ সাৰাংশ (Abstract): সমগ্ৰ গৱেষণাখনৰ এক চমু প্ৰতিফলন ইয়াত প্ৰায় ১৫০-২৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত লিখা হয়। ইয়াত গৱেষণাৰ উদ্দেশ্য, ব্যৱহৃত পদ্ধতি আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ফলাফলটো চমুকৈ প্ৰকাশ পায়।
সূচী পত্ৰ (Table of Contents): প্ৰতিবেদনত থকা সকলো অধ্যায়, উপ-অধ্যায় আৰু সেইবোৰ কোনটো পৃষ্ঠাত অৱস্থিত, তাৰ ক্ৰমিক তালিকা ইয়াত সুন্দৰকৈ সজাই তোলা হয়।
তালিকা আৰু চিত্ৰৰ নিৰ্দেশিকা (List of Tables and Figures): যদি প্ৰতিবেদনত বিভিন্ন পৰিসংখ্যাসূচক তালিকা, লেখচিত্ৰ বা চিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, তেন্তে সেইবোৰৰ ক্ৰমিক নম্বৰ আৰু পৃষ্ঠা নম্বৰ উল্লেখ কৰি সুকীয়া সূচী প্ৰস্তুত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ 'মূল অংশ' (Main Body of the Report) কি? ইয়াৰ অন্তৰ্গত বিভিন্ন স্তৰ বা অধ্যায়সমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: 'মূল অংশ'ক গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ হৃদপিণ্ড বুলি অভিহিত কৰিব পাৰি। কাৰণ ইয়াত সমগ্ৰ অধ্যয়নটোৰ তাত্ত্বিক আৰু ব্যৱহাৰিক ফালটো বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা হয়। সাধাৰণতে এই অংশটোক তলত দিয়া ধৰণে ৫ টা মূল অধ্যায়ত ভাগ কৰা হয়:
প্ৰথম অধ্যায় - উপক্ৰমণিকা (Introduction): ইয়াত অধ্যয়নৰ বিষয়বস্তুৰ পৃষ্ঠভূমি, গৱেষণাৰ প্ৰয়োজনীয়তা, গৱেষণাৰ উদ্দেশ্য, কল্পিত ধাৰণা (Hypothesis) আৰু অধ্যয়নৰ পৰিসীমা স্পষ্ট কৰা হয়।
দ্বিতীয় অধ্যায় - পূৰ্বৱৰ্তী অধ্যয়নৰ পৰ্যালোচনা (Review of Related Literature): এই স্তৰত নিৰ্দিষ্ট বিষয়টোৰ ওপৰত পূৰ্বতে ৰাষ্ট্ৰীয় বা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত হৈ যোৱা অন্যান্য কাম-কাজ বা সাহিত্যসমূহ পৰ্যালোচনা কৰা হয়, যাতে বৰ্তমানৰ গৱেষণাৰ মৌলিকত্ব প্ৰমাণ কৰিব পৰা যায়।
তৃতীয় অধ্যায় - পদ্ধতি বিজ্ঞান (Methodology): ইয়াত গৱেষণাৰ বাবে লোৱা পদ্ধতি (যেনে- বৰ্ণনাত্মক, পৰীক্ষামূলক), জনসংখ্যা আৰু নমুনা সংগ্ৰহৰ কৌশল (Sampling), তথ্য সংগ্ৰহৰ সঁজুলি (যেনে- প্ৰশ্নাৱলী, সাক্ষাৎকাৰ) আদিৰ সবিশেষ উল্লেখ থাকে।
চতুৰ্থ অধ্যায় - তথ্যৰ বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা (Analysis and Interpretation of Data): সংগৃহীত তথ্যসমূহক বিভিন্ন পৰিসংখ্যাগত পদ্ধতিৰে সজাই তালিকা আৰু লেখচিত্ৰৰ সহায়ত বিশ্লেষণ কৰা হয় আৰু তাৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য বাখ্যা কৰা হয়।
পঞ্চম অধ্যায় - সিদ্ধান্ত আৰু পৰামৰ্শ (Findings and Recommendations): গৱেষণাৰ পৰা প্ৰাপ্ত মূল ফলাফলসমূহ ইয়াত ক্ৰম অনুসৰি লিখা হয় আৰু ভৱিষ্যতে এই ক্ষেত্ৰত ল'বলগীয়া সংস্কাৰমূলক পদক্ষেপ তথা নতুন গৱেষণাৰ দিশ উন্মোচন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ 'প্ৰসংগ পুথিৰ অংশ' বা 'Reference Section' বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ উপাদানসমূহৰ আৱশ্যকতা বাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: গৱেষণা প্ৰতিবেদনৰ একেবাৰে শেষৰ অংশটোক 'প্ৰসংগ পুথিৰ অংশ' বুলি কোৱা হয়। গৱেষণা কাৰ্যটো কেতিয়াও শূন্যৰ পৰা আৰম্ভ নহয়; ইয়াৰ বাবে বহুতো পূৰ্বৰ পুথি, জাৰ্নেল আৰু তথ্যৰ সহায় ল'বলগীয়া হয়। এই সকলোবোৰৰ উৎস স্বীকাৰ কৰাটো শৈক্ষিক নৈতিকতাৰ এক অন্যতম চৰ্ত।
এই অংশৰ প্ৰধান উপাদান আৰু ইয়াৰ আৱশ্যকতাসমূহ তলত দিয়া হ'ল:
প্ৰসংগসূত্ৰ বা সহায়ক গ্ৰন্থপঞ্জী (References / Bibliography): গৱেষণাকাৰ্যত পোনপটীয়াকৈ বা পৰোক্ষভাৱে সহায় লোৱা প্ৰতিখন গ্ৰন্থ, প্ৰবন্ধ, চৰকাৰী প্ৰতিবেদন আৰু ৱেবছাইটৰ নাম ইয়াত ইংৰাজী বৰ্ণমালাৰ ক্ৰমানুসাৰে (Alphabetical Order) সজোৱা হয়। ইয়াক লিখিবলৈ নিৰ্দিষ্ট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শৈলী যেনে- APA (American Psychological Association) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
পৰিশিষ্ট (Appendix): প্ৰতিবেদনৰ মূল পাঠৰ কলেবৰ বৃদ্ধি নকৰাকৈ কিছুমান অপৰিহাৰ্য সমল, যেনে- গৱেষণাত ব্যৱহৃত মূল প্ৰশ্নাৱলীৰ আৰ্হি, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ নম্বৰৰ মূল তালিকা (Raw Data), বা চৰকাৰী বিশেষ জাননীৰ প্ৰতিলিপি আদি ইয়াত সংযোজন কৰা হয়।
ইয়াৰ আৱশ্যকতা: ই গৱেষণাৰ সামগ্ৰিক নিৰ্ভৰযোগ্যতা দুগুণে বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা গৱেষকে সাহিত্য চুৰি বা বৌদ্ধিক সম্পত্তিৰ অপব্যৱহাৰ (Plagiarism) ৰ দৰে গুৰুতৰ অপৰাধৰ পৰা নিজক মুক্ত ৰাখিব পাৰে। লগতে, পাঠকে যদি সেই বিষয়ত অধিক জানিব বিচাৰে, তেন্তে তেওঁলোকে এই প্ৰসংগসমূহৰ পৰা মূল উৎসটো বিচাৰি উলিয়াব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫: এখন উৎকৃষ্ট গৱেষণা প্ৰতিবেদন লিখনৰ বাবে এজন গৱেষকে অনুসৰণ কৰিবলগীয়া প্ৰধান নীতি বা গুণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: এখন শৈক্ষিক গৱেষণা প্ৰতিবেদন কেৱল কিছুমান তথ্যৰ সমষ্টি নহয়, ই গৱেষকজনৰ বৌদ্ধিক গভীৰতাৰো প্ৰতিফলন। গতিকে প্ৰতিবেদন লিখাৰ সময়ত তলত দিয়া মৌলিক নীতি আৰু গুণসমূহ অক্ষুণ্ণ ৰখা উচিত:
বস্তুনিষ্ঠতা আৰু নিৰপেক্ষতা (Objectivity): প্ৰতিবেদন লিখন সদায় ব্যক্তিগত আৱেগ, ধাৰণা বা পূৰ্বগ্ৰহৰ পৰা মুক্ত হ'ব লাগে। গৱেষণাৰ তথ্যই যি ফলাফল দেখুৱাইছে, কোনো ধৰণৰ সালসলনি নকৰাকৈ তাকেই নিৰপেক্ষভাৱে উপস্থাপন কৰিব লাগে।
ভাষাৰ স্পষ্টতা আৰু সৰলতা: প্ৰতিবেদনৰ ভাষা সদায় স্পষ্ট, ব্যাকৰণগতভাৱে শুদ্ধ আৰু দ্বি-অৰ্থবোধক শব্দহীন হ'ব লাগে। ইয়াত আলংকাৰিক ভাষা বা জটিল সাহিত্যিক শৈলী পৰিহাৰ কৰি পোনপটীয়া আৰু গম্ভীৰ শৈলী (Academic Tone) গ্ৰহণ কৰা উচিত।
প্ৰথম পুৰুষৰ ব্যৱহাৰ বৰ্জন: প্ৰতিবেদনত সাধাৰণতে 'মই কৰিলোঁ', 'মোৰ মতে' আদি প্ৰথম পুৰুষৰ সলনি নামপুৰুষ বা কৰ্মবাচ্যৰ ভাষা (যেনে- 'অধ্যয়নটোত দেখা গ'ল যে', 'তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল') ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
শৃংখলাবদ্ধতা আৰু ধাৰাবাহিকতা: প্ৰতিবেদনৰ প্ৰতিটো অধ্যায় আৰু অনুচ্ছেদৰ মাজত এক যৌক্তিক সংযোগ বা ধাৰাবাহিকতা থকাটো বাঞ্ছনীয়। পাঠক যাতে পঢ়াৰ সময়ত বিভ্ৰান্ত নহয়, তাৰ বাবে ধাৰণাসমূহ ক্ৰমানুসাৰে সজাব লাগে।
বৌদ্ধিক সততা (Ethical Integrity): আন কোনো ব্যক্তি বা গৱেষকৰ ধাৰণা বা উক্তি ব্যৱহাৰ কৰিলে তাক সঠিকভাৱে উদ্ধৃতি (Citation) আৰু প্ৰসংগৰ জৰিয়তে স্বীকৃতি দিব লাগে, যাতে গৱেষণাৰ নৈতিকতা ক্ষুণ্ণ নহয়।