পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Lesson Summary) :

​এই পাঠটিৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে পৰিৱেশৰ সামগ্ৰিক ধাৰণা, ইয়াৰ প্ৰধান উপাদান আৰু জীৱজগতৰ সৈতে ইয়াৰ আন্তঃসম্পৰ্ক। পৰিৱেশ হ’ল আমাৰ চৌপাশৰ জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উপাদানসমূহৰ এক গতিশীল সমষ্টি। পাঠটিত পৰিস্থিতিবিজ্ঞান (Ecology) আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystem) ৰ কাৰ্যপ্ৰণালীৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে, য’ত খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ জৰিয়তে শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। ইয়াৰ উপৰি, আদিম চিকাৰী যুগৰ পৰা আধুনিক ঔদ্যোগিক আৰু প্ৰযুক্তিৰ যুগলৈকে মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক কেনেকৈ প্ৰকৃতিৰ দাসত্বৰ পৰা আধিপত্যবাদলৈ বিৱৰ্তন ঘটিছে, সেই ঐতিহাসিক ধাৰা ইয়াত বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। শেষত, প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাত বহনক্ষম দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰয়োজনীয়তাও ইয়াৰ দ্বাৰা স্পষ্ট হৈ পৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ইংৰাজী ‘Environment’ শব্দটো মূলতঃ কোনটো ভাষাৰ শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে?

উত্তৰ: ‘Environment’ শব্দটো মূলতঃ ফৰাচী ভাষাৰ ‘Environ’ বা ‘Environner’ শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে আৱৰি থকা বা চৌপাশ।

প্ৰশ্ন ২: পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰে ‘পৰিৱেশ’ বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: আমাক চৌপাশে আৱৰি থকা সকলো জৈৱিক (জীৱিত) আৰু অজৈৱিক (অজীৱিত) উপাদানসমূহৰ সামগ্ৰিক সমষ্টিক পৰিৱেশ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: পৰিৱেশৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: পৰিৱেশ হ’ল এক গতিশীল ব্যৱস্থা, য’ত ইয়াৰ উপাদানসমূহৰ মাজত অহৰহ পৰিৱৰ্তন আৰু ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়া ঘটি থাকে।

প্ৰশ্ন ৪: পৰিৱেশৰ দুটা মূল উপাদানো ভাগ কি কি?

উত্তৰ: পৰিৱেশৰ দুটা মূল উপাদান হ’ল— জৈৱিক উপাদান (Biotic components) আৰু অজৈৱিক উপাদান (Abiotic components)।

প্ৰশ্ন ৫: ‘পৰিৱেশতন্ত্ৰ’ (Ecosystem) শব্দটো সৰ্বপ্ৰথম কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ পৰিৱেশ বিজ্ঞানী আৰ্থাৰ টানছ্লেই (Arthur Tansley) ১৯৩৫ চনত সৰ্বপ্ৰথম ‘Ecosystem’ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৬: ‘পৰিস্থিতিবিজ্ঞান’ (Ecology) কি?

উত্তৰ: জীৱ আৰু সিহঁতৰ চৌপাশৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কসমূহ বিজ্ঞানসন্মতভাৱে অধ্যয়ন কৰা বিষয়টোক পৰিস্থিতিবিজ্ঞান বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: খাদ্য শৃংখল (Food Chain) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: পৰিৱেশতন্ত্ৰত উৎপাদকৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে বিভিন্ন স্তৰৰ উপভোক্তালৈ খাদ্য শক্তিৰ যি ধাৰাবাহিক স্থানান্তৰ প্ৰক্ৰিয়া চলে, তাকে খাদ্য শৃংখল বোলে।

প্ৰশ্ন ৮: খাদ্য জাল (Food Web) কি?

উত্তৰ: এটা পৰিৱেশতন্ত্ৰত একাধিক খাদ্য শৃংখল যেতিয়া এক জালিকাকাৰ ৰূপত পাৰস্পৰিকভাৱে সংযোজিত হৈ পৰে, তাকে খাদ্য জাল বোলে।

প্ৰশ্ন ৯: প্ৰাক-ঐতিহাসিক যুগত বা আদিম কালত মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা আছিল?

উত্তৰ: আদিম যুগত মানুহ সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল আৰু তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক আছিল বন্ধুত্বপূৰ্ণ তথা প্ৰকৃতিৰ দাসত্বমূলক।

প্ৰশ্ন ১০: মানৱ ইতিহাসৰ কোনটো পৰ্যায়ৰ পৰা প্ৰকৃতিৰ ওপৰত মানুহৰ আধিপত্য আৰু প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিলে?

উত্তৰ: অষ্টাদশ শতিকাৰ ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ (Industrial Revolution) সূচনাৰ কালৰে পৰা প্ৰকৃতিৰ ওপৰত মানুহৰ আধিপত্য আৰু পৰিৱেশ ধ্বংসৰ প্ৰক্ৰিয়া তীব্ৰতৰ হয়।

প্ৰশ্ন ১১: পৰিৱেশৰ এটা অজৈৱিক উপাদানৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: সূৰ্যৰ পোহৰ (অথবা মাটি, পানী, বায়ু)।

প্ৰশ্ন ১২: পৰিৱেশতন্ত্ৰত ‘উৎপাদক’ (Producers) বুলি কাক কোৱা হয়?

উত্তৰ: যিবোৰ সেউজীয়া উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে, সিহঁতক উৎপাদক বোলে।

প্ৰশ্ন ১৩: খাদ্য শৃংখলত শক্তিৰ মূল উৎস কি?

উত্তৰ: খাদ্য শৃংখল তথা সমগ্ৰ ধৰা ধামৰ শক্তিৰ মূল উৎস হৈছে সূৰ্য।

প্ৰশ্ন ১৪: বিয়োজক (Decomposers) কি?

উত্তৰ: যিবোৰ অণুজীৱই (যেনে: বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ) মৃত উদ্ভিদ বা প্ৰাণীৰ শৰীৰ পচাই সৰল উপাদানলৈ ৰূপান্তৰ কৰে, সিহঁতক বিয়োজক বোলে।

প্ৰশ্ন ১৫: পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: পৰিৱেশৰ জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উপাদানসমূহে নিজৰ অস্তিত্ব বৰ্তাই ৰাখিবলৈ এটা আনটোৰ ওপৰত ওতপ্ৰোতভাৱে নিৰ্ভৰ কৰা অৱস্থাকে পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা বোলে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২ নম্বৰীয়া) :

প্ৰশ্ন ১: পৰিৱেশৰ যিকোনো দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সংজ্ঞা লিখা।

উত্তৰ:

(ক) জে. ই. ফিটিং (J. E. Fitting) ৰ মতে, "জীৱ এটাৰ জীৱনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা সকলো ধৰণৰ বাহ্যিক অৱস্থাৰ সমষ্টিয়েই হ’ল পৰিৱেশ।"

(খ) পি. গিচবাৰ্ট (P. Gisbert) ৰ মতে, "যিকোনো এটা বস্তুৰ চাৰিওফালে আগুৰি থকা আৰু তাৰ ওপৰত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলোৱা শক্তিয়েই হ'ল পৰিৱেশ।"

প্ৰশ্ন ২: পৰিৱেশৰ প্ৰধান ভাগ দুটা কি কি? চমুকৈ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: পৰিৱেশক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:

(ক) প্ৰাকৃতিক বা ভৌতিক পৰিৱেশ: প্ৰকৃতিৰ সৃষ্টি যেনে— মাটি, পানী, বায়ু, পাহাৰ-পৰ্বত আদি লৈ গঠিত পৰিৱেশ।

(খ) সামাজিক বা মানৱ-নিৰ্মিত পৰিৱেশ: মানুহৰ দ্বাৰা সৃষ্ট সংস্কৃতি, ধৰ্ম, অৰ্থনীতি, শিক্ষা আৰু সমাজ ব্যৱস্থাক লৈ গঠিত পৰিৱেশ।

প্ৰশ্ন ৩: পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ পৰিসৰত ‘পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ’ (Ecosystem) ৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: পৰিৱেশতন্ত্ৰই এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত থকা জীৱসমূহ আৰু সেইবোৰৰ ভৌতিক পৰিৱেশৰ মাজত শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পুষ্টিৰ চক্ৰাৱৰ্তন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ই পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ মূল কাৰ্যক্ষম একক।

প্ৰশ্ন ৪: খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ মাজত থকা দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

প্ৰশ্ন ৫: যোগ যুগ ধৰি মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক কেনেদৰে পৰিৱৰ্তন হৈছে?

উত্তৰ: আদিম চিকাৰী যুগত মানুহ আছিল প্ৰকৃতিৰ সম্পূৰ্ণ বশৱৰ্তী বা সংগ্ৰহকৰ্তা। কিন্তু কৃষি বিপ্লৱ আৰু আধুনিক বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ বিকাশৰ লগে লগে মানুহ প্ৰকৃতিৰ সংৰক্ষকৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে শোষক আৰু পৰিৱৰ্তনকাৰী ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল।

প্ৰশ্ন ৬: পৰিৱেশৰ জৈৱিক উপাদানসমূহক কি কি ভাগত ভগাব পাৰি?

উত্তৰ: পৰিৱেশৰ জৈৱিক উপাদানসমূহক কাৰ্যক্ষমতাৰ ভিত্তিত তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি:

(ক) উৎপাদক (Producers): সেউজীয়া উদ্ভিদ।

(খ) উপভোক্তা (Consumers): তৃণভোজী আৰু মাংসভোজী প্ৰাণী।

(গ) বিয়োজক (Decomposers): বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ।

প্ৰশ্ন ৭: পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতাত সূৰ্যৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: সূৰ্যৰ পোহৰ অবিহনে উদ্ভিদে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিব নোৱাৰে। উদ্ভিদৰ ওপৰত তৃণভোজী আৰু তৃণভোজীৰ ওপৰত মাংসভোজী প্ৰাণী নিৰ্ভৰ কৰে। গতিকে, পৰিৱেশৰ সকলো জৈৱিক ক্ৰিয়া আৰু শক্তিৰ প্ৰবাহ সচল ৰাখিবলৈ সূৰ্যই হ’ল মূল চালিকা শক্তি।

প্ৰশ্ন ৮: ‘পৰিস্থিতিবিজ্ঞান’ (Ecology) ৰ দুটা মূল শাখা কি কি?

উত্তৰ: পৰিস্থিতিবিজ্ঞানৰ মূল শাখা দুটা হ’ল:

(ক) স্ব-পৰিস্থিতিবিজ্ঞান (Autecology): য’ত এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতিৰ জীৱ আৰু তাৰ পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা হয়।

(খ) সহ-পৰিস্থিতিবিজ্ঞান (Synecology): য’ত এটা অঞ্চলৰ সমগ্ৰ জীৱ সম্প্ৰদায় (Community) আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৯: কৃষিকাৰ্যৰ সূচনা বা কৃষি বিপ্লৱে মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্কলৈ কি পৰিৱৰ্তন আনিলে?

উত্তৰ: কৃষি যুগৰ আৰম্ভণিৰ লগে লগে মানুহে অঘৰী জীৱন ত্যাগ কৰি স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ ল’লে। শস্য উৎপাদনৰ বাবে বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা আৰু পানী যোগানৰ বাবে নদীৰ গতি ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত প্ৰকৃতিৰ ওপৰত মানুহৰ প্ৰভাৱ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিলে।

প্ৰশ্ন ১০: পৰিৱেশতন্ত্ৰত ‘পষ্টি স্তৰ’ (Trophic Level) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: খাদ্য শৃংখল এটাত থকা বিভিন্ন স্তৰসমূহক, যাৰ মাজেৰে শক্তি এধাপৰ পৰা আন এধাপলৈ প্ৰৱাহিত হয়, তাক পুষ্টি স্তৰ বোলে। যেনে— প্ৰথম পুষ্টি স্তৰত উৎপাদক (উদ্ভিদ) আৰু দ্বিতীয় পুষ্টি স্তৰত প্ৰাথমিক উপভোক্তা থাকে।

প্ৰশ্ন ১১: পৰিৱেশৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

(ক) স্থান আৰু কালভেদে পৰিৱৰ্তনশীলতা: স্থান আৰু সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহৰ চৰিত্ৰ সলনি হয় (যেনে— মৰুভূমি আৰু বৰ্ষাৰণ্যৰ পৰিৱেশ ভিন্ন)।

(খ) ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ ক্ষমতা: পৰিৱেশৰ নিজাকৈ এক স্বনিয়ন্ত্ৰিত ক্ষমতা (Homeostasis) থাকে, যাৰ দ্বাৰা ই সৰু-সুৰা আঘাটৰ পিছতো নিজৰ ভাৰসাম্য ঘূৰাই আনিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১২: পৰিৱেশৰ উপাদান হিচাপে বায়ুমণ্ডলৰ (Atmosphere) দুটা গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

(ক) বায়ুমণ্ডলে জীৱক জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰয়োজনীয় গেছ যেনে— অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড যোগান ধৰে।

(খ) ইয়াৰ ওজন স্তৰে (Ozone layer) সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays) শোষণ কৰি ধৰিত্ৰীৰ জীৱকুলক ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: পৰিৱেশতন্ত্ৰত বিয়োজক বা পচনকাৰী জীৱৰ আৱশ্যকতা কি?

উত্তৰ: বিয়োজকবোৰে মৃত জৈৱ আৱৰ্জনাবোৰ পচাই মাটিত মিলাই দিয়ে, যাৰ ফলত পুষ্টিদ্ৰব্যসমূহ (Nutrients) পুনৰ উদ্ভিদে গ্ৰহণ কৰিব পৰা অৱস্থালৈ আহে। ইহঁত নাথাকিলে পৃথিৱীখন মৃতদেহৰ আৱৰ্জনাৰ স্তূপত পৰিণত হ’লহেঁতেন।

প্ৰশ্ন ১৪: চৰণীয়া খাদ্য শৃংখল (Grazing Food Chain) কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: যি খাদ্য শৃংখল সেউজীয়া উদ্ভিদৰ (উৎপাদক) পৰা আৰম্ভ হৈ ক্ৰমান্বয়ে তৃণভোজী আৰু মাংসভোজী জীৱলৈ গতি কৰে, তাক চৰণীয়া খাদ্য শৃংখল বোলে।

উদাহৰণ: ঘাঁহ → ফৰিং → বেং → সাপ।

প্ৰশ্ন ১৫: পৰিৱেশ শিক্ষা বা শিক্ষাবিজ্ঞানত পৰিৱেশৰ ধাৰণা অধ্যয়ন কৰাটো কিয় প্ৰয়োজনীয়?

উত্তৰ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত পৰিৱেশ সচেতনতা গঢ়ি তুলিবলৈ, প্ৰকৃতিৰ সৈতে মানুহৰ সহাৱস্থানৰ মূল্য বুজিবলৈ আৰু বৰ্তমান বিশ্বৰ পৰিৱেশজনিত সংকটসমূহৰ বহনক্ষম সমাধান বিচাৰি উলিয়াবলৈ শিক্ষাবিজ্ঞানত পৰিৱেশৰ ধাৰণা অধ্যয়ন কৰাটো অত্যন্ত জৰুৰী।

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৫ নম্বৰীয়া):

প্ৰশ্ন ১: পৰিৱেশৰ আধুনিক ধাৰণাটো বহলাই আলোচনা কৰা আৰু ইয়াৰ যিকোনো তিনিটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: পৰিৱেশ (Environment) এক অতি ব্যাপক আৰু গতিশীল ধাৰণা। সাধাৰণ অৰ্থত আমাৰ চৌপাশৰ প্ৰাকৃতিক অৱস্থাকে পৰিৱেশ বুলি ভবা হয় যদিও আধুনিক শিক্ষাবিজ্ঞান আৰু বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত ইয়াৰ পৰিসৰ বহুত বিশাল। আধুনিক ধাৰণা অনুসৰি, এজন জীৱ বা মানুহৰ জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে তেওঁৰ বিকাশ, আচৰণ আৰু চিন্তাধাৰাক প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে প্ৰভাৱিত কৰা সকলো ধৰণৰ ভৌতিক, জৈৱিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু মানসিক শক্তিসমূহৰ সন্মিলিত ৰূপেই হৈছে পৰিৱেশ। অৰ্থাৎ, মানুহে যি প্ৰাকৃতিক জগতত বাস কৰে আৰু যি সামাজিক তথা কৃত্ৰিম জগতখন নিজে গঢ়ি তোলে— এই দুয়োখন জগতৰে আন্তঃক্ৰিয়াৰ ফল হ’ল পৰিৱেশ।

পৰিৱেশৰ তিনিটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

1. উপাদানসমূহৰ আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতা আৰু একাত্মকতা: পৰিৱেশ কোনো একক উপাদানৰ দ্বাৰা গঠিত নহয়। ই বিভিন্ন জৈৱিক (প্ৰাণী, উদ্ভিদ) আৰু অজৈৱিক (মাটি, পানী, বায়ু) কাৰকৰ এক জটিল নেটৱৰ্ক। এই উপাদানসমূহ এটাৰ ওপৰত আনটো এনেদৰে নিৰ্ভৰশীল যে যিকোনো এটা উপাদানৰ সামান্য পৰিৱৰ্তনে সমগ্ৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰটোত প্ৰভাৱ পেলায়।

2. গতিশীলতা আৰু নিৰন্তৰ পৰিৱৰ্তনশীলতা: পৰিৱেশ স্থিৰ নহয়, ই অহৰহ গতিশীল। সময় আৰু স্থানৰ পৰিবৰ্তনৰ লগে লগে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন আৰু মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে পৰিৱেশৰ স্বৰূপ সলনি হৈ থাকে। পুৰণি কালৰ পৰিৱেশ আৰু বৰ্তমানৰ পৰিৱেশৰ মাজত থকা বিশাল প্ৰভেদে ইয়াৰ গতিশীলতাকে প্ৰমাণ কৰে।

3. স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ ক্ষমতা (Homeostasis): প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ এক আচৰিত বৈশিষ্ট্য হৈছে যে ইয়াৰ নিজাকৈ এক ভাৰসাম্য বজাই ৰখাৰ ক্ষমতা থাকে। পৰিৱেশত কোনো বিসংগতি দেখা দিলে প্ৰকৃতিয়ে নিজৰ নিয়মৰেই তাক সংশোধন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। অৱশ্যে মানুহৰ অত্যধিক হস্তক্ষেপে এই স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ ক্ষমতাক বিনষ্ট কৰিলে পৰিৱেশৰ সংকট তীব্ৰতৰ হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ২: পৰিস্থিতিবিজ্ঞান (Ecology) আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystem) ৰ মাজৰ আন্তঃসম্পৰ্ক উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ দুটা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ অথচ পৃথক ধাৰণা হৈছে ‘পৰিস্থিতিবিজ্ঞান’ আৰু ‘পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ’। এই দুয়োটা ধাৰণা এটা আনটোৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।

• পৰিস্থিতিবিজ্ঞান (Ecology): ই হৈছে বিজ্ঞানৰ এটা বৃহৎ শাখা য’ত জীৱসমূহৰ (উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী) নিজৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু সিহঁতৰ চৌপাশৰ নিৰ্জীৱ পৰিৱেশৰ সৈতে থকা সম্পৰ্কৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়। অৰ্থাৎ, ই এক বিদ্যায়তনিক অনুসন্ধান বা গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰ।

• পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystem): ই হৈছে পৰিস্থিতিবিজ্ঞানৰ অন্তৰ্গত একো একোটা কাৰ্যবাহী একক (Functional Unit)। এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক এলেকাত বসবাস কৰা জীৱসমূহ আৰু সেই এলেকাটোৰ মাটি, পানী, বায়ু আদিৰ মাজত চলি থকা শক্তি আৰু পদাৰ্থৰ আদান-প্ৰদানৰ ব্যৱস্থাটোক পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বোলে।

আন্তঃসম্পৰ্ক আৰু উদাহৰণ:

সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, ‘পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ’ হ’ল এখন জীৱন্ত মঞ্চ য’ত ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াবোৰ ঘটি থাকে, আৰু ‘পৰিস্থিতিবিজ্ঞান’ হ’ল সেই সমগ্ৰ ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়া আৰু মঞ্চখনক কৰা বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন। পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ অবিহনে পৰিস্থিতিবিজ্ঞানৰ কোনো অস্তিত্ব নাথাকিব, আৰু পৰিস্থিতিবিজ্ঞানৰ জ্ঞান অবিহনে আমি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ কাৰ্যপ্ৰণালী বুজি পাব নোৱাৰোঁ।

উদাহৰণস্বৰূপ: এটা পুখুৰী হ’ল এটা স্বয়ংসম্পূৰ্ণ ‘পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ’। এই পুখুৰীটোত থকা মাছ, ভেকুলী, শেলাই (জৈৱিক) আৰু পুখুৰীৰ পানী, সূৰ্যৰ পোহৰ, অক্সিজেন (অজৈৱিক) সমূহৰ মাজত কেনেকৈ শক্তিৰ আদান-প্ৰদান হৈছে, সেই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক যেতিয়া এজন বিজ্ঞানীয়ে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰিব, তেতিয়া তাক ‘পৰিস্থিতিবিজ্ঞান’ বুলি কোৱা হ’ব।

প্ৰশ্ন ৩: মানৱ ইতিহাসৰ বিভিন্ন যুগত (Past to Present) পৰিৱেশৰ সৈতে মানুহৰ সম্পৰ্কৰ বিৱৰ্তন কেনে আছিল? এক বিশ্লেষণাত্মক আভাস দিয়া।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বুকুত মানুহৰ আৱিৰ্ভাৱৰ পৰা বৰ্তমানৰ আধুনিক বিজ্ঞানৰ যুগলৈকে পৰিৱেশৰ সৈতে مرत्यৰ সম্পৰ্কক মূলতঃ চাৰিটা প্ৰধান ঐতিহাসিক পৰ্যায়ত ভগাব পাৰি। এই বিৱৰ্তনে মানুহ কেনেকৈ প্ৰকৃতিৰ অধীনৰ পৰা প্ৰকৃতিৰ নিয়ন্ত্ৰকলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল, তাক প্ৰদৰ্শন কৰে:

1. আদিম যুগ বা চিকাৰী যুগ (Hunting and Gathering Age): এই প্ৰাক-ঐতিহাসিক যুগত মানুহ আছিল সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ দাস বা সন্তানস্বৰূপ। বন্য প্ৰাণী চিকাৰ কৰা আৰু প্ৰকৃতিৰ পৰা ফল-মূল সংগ্ৰহ কৰি জীয়াই থকা আদিম মানুহে পৰিৱেশৰ কোনো ক্ষতি কৰা নাছিল। তেওঁলোকৰ জনসংখ্যা কম আছিল আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি এক আধ্যাত্মিক ভয় তথা সন্মান আছিল।

2. কৃষি যুগ (Agricultural Age): মানুহে যেতিয়া খেতি কৰিবলৈ আৰু পশুধন পালন কৰিবলৈ শিকিলে, তেতিয়াৰে পৰা প্ৰকৃতিৰ ওপৰত মানুহৰ প্ৰভাৱ আৰম্ভ হ’ল। খেতি কৰিবলৈ বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা, গাওঁ পাতি স্থায়ীভাৱে বাস কৰা আৰু নদীৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত পৰিৱেশৰ স্বাভাৱিক ৰূপ সলনি হ’বলৈ ধৰিলে। এই যুগত মানুহ প্ৰকৃতিৰ ‘অংশীদাৰ’ হৈ পৰিল।

3. ঔদ্যোগিক যুগ (Industrial Age): অষ্টাদশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত ইউৰোপত (মূলতঃ ইংলেণ্ডত) সূচনা হোৱা ঔদ্যোগিক বিপ্লৱে মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক চিৰদিনৰ বাবে সলনি কৰি দিলে। কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰে কল-কাৰখানাৰ সৃষ্টি কৰিলে। প্ৰকৃতিৰ বুকুত থকা খনিজ সম্পদৰ অপৰিসীম শোষণ আৰম্ভ হ’ল আৰু ইয়াৰ ফলত গোলকীয় প্ৰদূষণৰ সূচনা হ’ল। মানুহে নিজক প্ৰকৃতিৰ ‘প্ৰভু’ বুলি ভাবিবলৈ ল’লে।

4. আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ যুগ (Modern Technological Age): বৰ্তমানৰ এই যুগত মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক অতি সংকটজনক অৱস্থাত উপনীত হৈছে। এফালে বিজ্ঞানে মানুহক চহকী কৰিছে, আনফালে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming), জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ বিলুপ্তিৰ দৰে ভয়াবহ সংকটে দেখা দিছে। বৰ্তমান মানুহে বুজি উঠিছে যে প্ৰকৃতিক ধ্বংস কৰিলে মানৱ সভ্যতাও ধ্বংস হ’ব, যাৰ বাবে এতিয়া ‘বহনক্ষম উন্নয়ন’ (Sustainable Development) ৰ ধাৰণাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।

প্ৰশ্ন ৪: খাদ্য শৃংখল (Food Chain) আৰু খাদ্য জাল (Food Web) ৰ ধাৰণা দুটা বহলাই লিখা। পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাত ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: পৰিৱেশতন্ত্ৰ এটাত শক্তিৰ প্ৰবাহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা দুটা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া হ’ল খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জাল।

• খাদ্য শৃংখল: পৰিৱেশতন্ত্ৰত থকা জীৱসমূহৰ মাজত ‘কোন কাক খায়’ তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা এটা সৰল, ৰৈখিক আৰু একমুখী পথেই হৈছে খাদ্য শৃংখল। ইয়াত সূৰ্যৰ পৰা অহা শক্তি প্ৰথমে উৎপাদকৰ (উদ্ভিদ) শৰীৰত আৱদ্ধ হয় আৰু তাৰ পিছত ক্ৰমান্বয়ে প্ৰাথমিক উপভোক্তা (তৃণভোজী), দ্বিতীয়ক উপভোক্তা (মাংসভোজী) আৰু সৰ্বোচ্চ উপভোক্তাৰ মাজেৰে চালিত হয়। (যেনে— ঘাঁহ $\rightarrow$ ফৰিং $\rightarrow$ ভেকুলী $\rightarrow$ সাপ $\rightarrow$ চিলা)।

• খাদ্য জাল: প্ৰকৃতিত কোনো খাদ্য শৃংখল অকলশৰীয়াকৈ বা সৰল ৰেখাত কাম নকৰে। কাৰণ এটা প্ৰাণীয়ে কেৱল এবিধ খাদ্যকে খাই জীয়াই নাথাকে। যেতিয়া এটা পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ অন্তৰ্গত বহু কেইটা খাদ্য শৃংখল ইটোৱে সিটোৰ সৈতে যুক্ত হৈ এক জটিল জালৰ সৃষ্টি কৰে, তাক খাদ্য জাল বোলে।

পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাত ইয়াৰ গুৰুত্ব:

1. শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পুষ্টি চক্ৰ স্থিৰ ৰখা: খাদ্য শৃংখল আৰু জালে পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ সজীৱ উপাদানসমূহৰ মাজত শক্তিৰ ক্ৰমাগত প্ৰবাহ সুনিশ্চিত কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে খনিজ পদাৰ্থসমূহ মাটিৰ পৰা জীৱদেহলৈ আৰু জীৱদেহৰ পৰা পুনৰ মাটিলৈ চক্ৰীয়ভাৱে আৱৰ্তন কৰে।

2. জীৱৰ জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ: খাদ্য শৃংখলৰ বাবেই পৰিৱেশত কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতিৰ জীৱৰ সংখ্যা হঠাতে অতিমাত্ৰা বাঢ়ি যাব নোৱাৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, মাংসভোজী প্ৰাণী থকাৰ বাবেই তৃণভোজী প্ৰাণীৰ সংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণত থাকে, যাৰ ফলত বনাঞ্চল সুৰক্ষিত হৈ থাকে।

3. বিকল্প খাদ্যৰ ব্যৱস্থা আৰু সুস্থিৰতা: খাদ্য জালে পৰিৱেশতন্ত্ৰক স্থায়িত্ব প্ৰদান কৰে। যদি কোনো কাৰণত এটা খাদ্য শৃংখলৰ এটা প্ৰজাতি বিলুপ্ত হৈ যায়, তেন্তে খাদ্য জালত থকা বিকল্প পথৰ বাবে অন্য জীৱবোৰ মৰি নাযায়। সিহঁতে অন্য কোনো জীৱক খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰি সমগ্ৰ পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ভাঙি পৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা (Interdependency) বুলিলে কি বুজা? শিক্ষাবিজ্ঞানৰ ছাত্ৰ হিচাপে ইয়াৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা হ’ল প্ৰকৃতিৰ এক চিৰন্তন নিয়ম। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে যে পৰিৱেশৰ কোনো এটা উপাদানেই (জৈৱিক হওক বা অজৈৱিক) স্বতন্ত্ৰভাৱে বা অকলশৰীয়াকৈ জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। সকলো জীৱ আৰু জড় পদাৰ্থই নিজৰ অস্তিত্ব, বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ বাবে পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ ওপৰত ওতপ্ৰোতভাৱে নিৰ্ভৰ কৰিবই লাগিব। উদ্ভিদ অবিহনে প্ৰাণী জীয়াই থাকিব নোৱাৰে (কাৰণ উদ্ভিদে খাদ্য আৰু অক্সিজেন দিয়ে), আকৌ প্ৰাণী অবিহনে উদ্ভিদে বংশবৃদ্ধি বা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড পাব নোৱাৰে। একেদৰে মাটি, পানী আৰু বায়ু অবিহনে সমগ্ৰ জীৱকূলেই অচল। এই সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোকে পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা বোলা হয়।

এজন শিক্ষাবিজ্ঞানৰ (Education) ছাত্ৰ হিচাপে ইয়াৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য (Educational Significance):

1. হৃদয়ংগমতা আৰু সামগ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ বিকাশ: শিক্ষাবিজ্ঞানৰ ছাত্ৰ হিচাপে আমি বুজি পাওঁ যে শিক্ষা কেৱল শ্ৰেণীকোঠাৰ চাৰিসীমাতে আৱদ্ধ নহয়। পৰিৱেশৰ এই নিৰ্ভৰশীলতাৰ জ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীক সমাজ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজৰ গভীৰ সম্পৰ্ক বুজাত সহায় কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ মাজত এক সামগ্ৰিক বা বিশ্বজনীন দৃষ্টিভংগী (Holistic View) গঢ়ি উঠে।

2. পৰিৱেশ সচেতনতা আৰু মূল্যবোধৰ শিক্ষা: এই ধাৰণাৰ অধ্যয়নে শিক্ষাৰ্থীৰ মনত প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা আৰু সংৰক্ষণৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে বুজি পায় যে গছ এডাল কটা বা নদী এখন প্ৰদূষিত কৰাৰ অৰ্থ হৈছে নিজৰ ভৱিষ্যত ধ্বংস কৰা। ই মূল্যবোধৰ শিক্ষা (Value Education) ক বাস্তৱায়িত কৰে।

3. সহাৱস্থান আৰু সহানুভূতিৰ মনোভাৱ গঠন: পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতাই মানুহক ‘সহাৱস্থান’ (Co-existence) ৰ মহৎ পাঠ দিয়ে। শিক্ষাবিজ্ঞানৰ ছাত্ৰসকলে এই ধাৰণাটো শিক্ষা ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি সমাজৰ বিভিন্ন শ্ৰেণী, সংস্কৃতি আৰু মানুহৰ মাজত কেনেকৈ পাৰস্পৰিক সহযোগিতাৰে এক সুস্থ সমাজ গঢ়িব পাৰি, সেই বিষয়ে গৱেষণা আৰু শিক্ষাদান কৰিব পাৰে।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

1. What is environment?

Answer: Environment is the sum total of all living (biotic) and non-living (abiotic) surroundings that influence the life and activities of organisms.

2. Define environment.

Answer: According to Douglas and Holland, environment includes all external forces, conditions and influences that affect the life and development of an organism.

3. What is a biotic environment?

Answer: The biotic environment consists of all living organisms such as plants, animals, microorganisms and human beings.

4. What is an abiotic environment?

Answer: Abiotic environment includes non-living factors like air, water, soil, sunlight, temperature and minerals.

5. What is meant by natural environment?

Answer: Natural environment includes all naturally occurring living and non-living elements such as forests, rivers, mountains and wildlife.

6. What is the human-made environment?

Answer: Human-made environment consists of buildings, roads, industries, dams, bridges and other structures created by humans.

7. Mention one characteristic of the environment.

Answer: The environment is dynamic because it changes continuously with time.

8. What is the social environment?

Answer: Social environment refers to the surroundings created by human society including culture, traditions, institutions and relationships.

9. Why is the environment important?

Answer: The environment provides air, water, food, shelter and other essential resources necessary for life.

10. What is environmental balance?

Answer: Environmental balance is the stable relationship between living organisms and their surroundings.

11. Name two abiotic components of the environment.

Answer: Air and water are two important abiotic components.

12. Name two biotic components of the environment.

Answer: Plants and animals are two biotic components.

13. Why is the environment called an integrated system?

Answer: Because all its components are interconnected and depend on each other.

14. What is environmental education?

Answer: Environmental education develops awareness, knowledge, skills and positive attitudes towards environmental protection.

15. State one objective of environmental education.

Answer: One objective is to develop awareness about environmental conservation and sustainable use of natural resources.

Part-B: Short Answer Questions (2 Marks)

1. Explain the meaning of environment.

Answer: Environment refers to everything surrounding an organism. It includes both living and non-living components that influence growth, development and survival. The environment provides all the basic necessities required for life.

2. Write a short definition of environment.

Answer: Environment is the combination of physical, biological and social factors surrounding living organisms. These factors influence their behaviour, growth and development. It includes natural as well as human-made surroundings.

3. Differentiate between biotic and abiotic environment.

Answer: Biotic environment includes all living organisms such as plants, animals and microorganisms. Abiotic environment consists of non-living elements like air, water, soil, sunlight and climate. Both are essential for maintaining ecological balance.

4. What are the main characteristics of the environment?

Answer: The environment is dynamic, integrated and interconnected. It continuously changes over time and all its components influence one another. It supports life by providing essential natural resources.

5. Why is the environment important for human life?

Answer: The environment supplies air, water, food, minerals and energy necessary for survival. It also regulates climate, supports biodiversity and provides resources for economic and social development.

6. What is the natural environment?

Answer: Natural environment includes forests, rivers, mountains, oceans, soil, air, wildlife and other naturally occurring resources. It supports biodiversity and maintains ecological balance without direct human creation.

7. Explain the human-made environment.

Answer: Human-made environment includes roads, bridges, buildings, industries, schools and dams constructed by humans. These structures improve living standards but may also create environmental problems if not managed properly.

8. What is meant by social environment?

Answer: Social environment consists of customs, traditions, culture, religion, education, family and institutions. It influences human behaviour, values and lifestyle and plays an important role in personality development.

9. State any two characteristics of the environment.

Answer: First, the environment is dynamic because it changes continuously. Second, it is interconnected, meaning changes in one component affect the others. These characteristics help maintain ecological balance.

10. Explain environmental balance.

Answer: Environmental balance is the stable relationship between living organisms and their surroundings. Proper balance ensures healthy ecosystems, biodiversity conservation and sustainable use of natural resources.

11. Why is environmental education necessary?

Answer: Environmental education creates awareness about environmental issues and encourages responsible behaviour. It helps people understand the importance of conservation, pollution control and sustainable development.

12. Mention the components of the environment.

Answer: The environment has two major components: biotic and abiotic. Biotic components include living organisms, while abiotic components include air, water, soil, climate and sunlight. Both work together in an ecosystem.

13. How does the environment influence living organisms?

Answer: The environment affects the growth, reproduction, behaviour and survival of organisms. Availability of food, water, shelter and favourable climate determines the quality of life of all living beings.

14. Why is the environment called dynamic?

Answer: The environment is dynamic because natural processes and human activities continuously change it. Seasonal changes, climate variation and development activities constantly modify environmental conditions.

15. What is the relationship between humans and the environment?

Answer: Humans depend on the environment for food, water, shelter and energy. At the same time, human activities affect environmental quality. Therefore, sustainable use and conservation of resources are essential.

5 Important Long Question and Answer : 

Q1. Define Environment. Explain its meaning, characteristics and importance.

Answer: The environment is the sum total of all living (biotic) and non-living (abiotic) surroundings that influence the life, growth and development of organisms. It includes air, water, soil, plants, animals, climate and human society.

Characteristics of Environment:

• It consists of both biotic and abiotic components.
• It is dynamic and changes continuously.
• All components are interdependent.
• It supports and sustains life.
• It is influenced by both natural processes and human activities.

Importance of Environment:

• Provides air, water and food.
• Supplies natural resources like forests, minerals and energy.
• Maintains ecological balance.
• Supports biodiversity.
• Regulates climate and weather.
• Provides economic and cultural benefits.

A healthy environment is essential for sustainable development and human well-being. Therefore, protecting the environment is the responsibility of every individual.

Q2. Discuss the components and types of environment.

Answer: The environment is made up of different components that work together to support life.

Components of Environment

1. Biotic Components

These are living organisms such as plants, animals, microorganisms and human beings.

2. Abiotic Components

These are non-living factors like air, water, soil, sunlight, temperature and minerals.

Types of Environment

Natural Environment

Includes forests, rivers, mountains, oceans, wildlife and climate.

Human-made Environment

Consists of buildings, roads, bridges, industries, dams and other structures created by humans.

Social Environment

Includes family, culture, customs, education, religion and social institutions that influence human life.

All components and types of environment are closely related. A balanced interaction among them is essential for maintaining ecological stability and sustainable development.

Q3. Explain Ecology and Ecosystem with suitable examples.

Answer: Ecology is the branch of biology that studies the relationship between living organisms and their environment. It explains how organisms interact with one another and with their surroundings.

An ecosystem is a functional unit where living organisms (plants, animals and microorganisms) interact with non-living components (air, water, soil and sunlight).

Components of an Ecosystem

• Biotic: Producers, consumers and decomposers.
• Abiotic: Air, water, soil, temperature and sunlight.

Examples of Ecosystems

• Forest ecosystem
• Pond ecosystem
• Grassland ecosystem
• Desert ecosystem

Every ecosystem maintains a balance through the flow of energy and recycling of nutrients. Healthy ecosystems provide clean air, water, food and habitat for all living organisms.

Q4. Describe the relationship between man and environment through different ages.

Answer: The relationship between humans and the environment has changed over time.

Primitive Age: Humans depended completely on nature for food, shelter and clothing. They lived in harmony with the environment.

Agricultural Age: People started farming and domesticating animals. Forests were cleared for cultivation, increasing human impact on nature.

Industrial Age: Rapid industrialization, urbanization and technological development led to pollution, deforestation and overuse of natural resources.

Modern Age: Human activities have caused environmental problems such as global warming, climate change and biodiversity loss. Today, greater emphasis is placed on sustainable development, environmental conservation and responsible use of natural resources.

Thus, humans and the environment are closely connected, and environmental protection is essential for future generations.

Q5. What are Food Chain and Food Web? Explain their importance.

Answer: A food chain is a linear sequence through which energy passes from one organism to another.

Example:

Grass → Grasshopper → Frog → Snake → Eagle

A food web is a network of interconnected food chains showing multiple feeding relationships in an ecosystem.

Importance of Food Chain and Food Web

• Maintain ecological balance.
• Ensure the flow of energy.
• Regulate population of organisms.
• Help recycle nutrients.
• Increase ecosystem stability.
• Support biodiversity.

Food chains and food webs show the interdependence of living organisms. If one organism disappears, the balance of the ecosystem may be disturbed. Therefore, conserving biodiversity is necessary for maintaining healthy ecosystems.