পাঠৰ সাৰাংশ (Summary) :
পৰিৱেশ সংৰক্ষণ নামৰ এই অধ্যায়টোত প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষাৰ গুৰুত্ব তথা উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত সুৰক্ষাৰ দুটা মূল পদ্ধতি— প্ৰাকৃতিক আৱাসস্থলীত কৰা 'ইন-চিটু' (স্ব-স্থানত) সংৰক্ষণ আৰু মানৱ-নিৰ্মিত বিশেষ পৰিৱেশত কৰা 'এক্স-চিটু' (বহিঃ-স্থানত) সংৰক্ষণৰ বৈজ্ঞানিক পাৰ্থক্য বুজোৱা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, ভাৰতৰ ঐতিহাসিক পৰিৱেশ আন্দোলন যেনে— চিপকো আন্দোলন, ছাইলেন্ট ভেলী প্ৰকল্প আৰু নৰ্মদা বচাও আন্দোলনৰ পটভূমিৰ জৰিয়তে জনসাধাৰণৰ অধিকাৰ আৰু প্ৰকৃতি সুৰক্ষাৰ সম্পৰ্ক দেখুওৱা হৈছে। একেদৰে, গোলকীয় পৰিৱেশ নীতি নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত ১৯৭২ চনৰ ঐতিহাসিক ষ্টকহ’ম সন্মিলন আৰু ১৯৯২ চনৰ ৰিও ধৰিত্ৰী সন্মিলনে বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে লোৱা বিশ্বজনীন সিদ্ধান্তসমূহক এই পাঠত বিশেষভাৱে আলোকপাত কৰা হৈছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ এটা মূল মানসিক বা শৈক্ষিক উদ্দেশ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ উপাদানসমূহৰ প্ৰতি মানুহৰ মাজত দায়িত্ববোধ আৰু সহমৰ্মিতা ভাৱ জগাই তোলাটোৱেই ইয়াৰ অন্যতম উদ্দেশ্য।
২/ প্ৰশ্ন: 'ইন-চিটু' (In-situ) বা স্ব-স্থানত সংৰক্ষণ বুলিলে আক্ষৰিক অৰ্থত কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো বিপন্ন জীৱ বা উদ্ভিদ প্ৰজাতিক সিহঁতৰ প্ৰাকৃতিক অৱস্থান বা আপোন বাসভূমিতে কোনো কৃত্ৰিমতা নোহোৱাকৈ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা কাৰ্য।
৩/ প্ৰশ্ন: 'এক্স-চিটু' (Ex-situ) বা বহিঃ-স্থানত সংৰক্ষণৰ এটা সচৰাচৰ ব্যৱহৃত উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden) বা গৱেষণাগাৰত থকা জিন বেংক (Gene Bank)।
৪/ প্ৰশ্ন: উত্তৰাখণ্ডৰ ঐতিহাসিক 'চিপকো আন্দোলন'ৰ মূল আদৰ্শ কি আছিল?
উত্তৰ: বৃক্ষ ৰোপণ বা গছ কটা কাৰ্যৰ বিৰুদ্ধে গছক সাবটি ধৰি (অহিংস নীতিৰে) প্ৰকৃতি সুৰক্ষা কৰা।
৫/ প্ৰশ্ন: 'ছাইলেন্ট ভেলী' (Silent Valley) ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য অঞ্চলটো ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যৰ গৌৰৱ?
উত্তৰ: কেৰেলা ৰাজ্যৰ (পলক্কড় জিলা)।
৬/ প্ৰশ্ন: নৰ্মদা বচাও আন্দোলনৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত এগৰাকী আগশাৰীৰ সমাজকৰ্মীৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: মেধা পাটেকৰ।
৭/ প্ৰশ্ন: মানৱ পৰিৱেশৰ ওপৰত অনুষ্ঠিত ষ্টকহ’ম সন্মিলন (Stockholm Conference) কোনটো ঐতিহাসিক বৰ্ষত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৭২ চনত।
৮/ প্ৰশ্ন: ১৯৯২ চনত ব্ৰাজিলত অনুষ্ঠিত হোৱা 'ৰিও সন্মিলন'ক (Rio Summit) সচৰাচৰ কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰ: ধৰিত্ৰী সন্মিলন (Earth Summit)।
৯/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ এটা ধাৰণাগত বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: ই হৈছে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অপচয়হীন, নিয়ন্ত্ৰিত তথা বিজ্ঞানসন্মত ব্যৱহাৰৰ এক গতিশীল প্ৰক্ৰিয়া।
১০/ প্ৰশ্ন: 'কাজিৎঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান' ইন-চিটু আৰু এক্স-চিটুৰ ভিতৰত কোনটো সংৰক্ষণৰ আওতাত পৰিব?
উত্তৰ: ইন-চিটু (In-situ) বা স্ব-স্থানত সংৰক্ষণ।
১১/ প্ৰশ্ন: ক্ৰায়'প্ৰিজাৰভেচন (Cryopreservation বা অতি শীতলীকৰণ) কি ধৰণৰ সংৰক্ষণ পদ্ধতি?
উত্তৰ: ই এক আধুনিক এক্স-চিটু (Ex-situ) সংৰক্ষণ পদ্ধতি।
১২/ প্ৰশ্ন: ১৯৭২ চনৰ ষ্টকহ’ম সন্মিলন চুইডেনৰ কোনখন চহৰত অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰ: ষ্টকহ’ম চহৰত।
১৩/ প্ৰশ্ন: নৰ্মদা বচাও আন্দোলনে মূলত কোনখন নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰিবলগীয়া বৃহৎ বান্ধৰ বিৰোধিতা কৰিছিল?
উত্তৰ: নৰ্মদা নদীৰ।
১৪/ প্ৰশ্ন: জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য (Biodiversity) সুৰক্ষাৰ চৰ্তসমূহ কোনখন গোলকীয় সন্মিলনত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৯৯২ চনৰ ৰিও ধৰিত্ৰী সন্মিলনত।
১৫/ প্ৰশ্ন: চিপকো আন্দোলনৰ নেতৃত্ব বহন কৰা এগৰাকী বিশ্ববিশ্ৰুত পৰিৱেশ কৰ্মীৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: সুন্দৰলাল বহুগুণা।
১৫ টা চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২ নম্বৰীয়া) চ
১/ প্ৰশ্ন: আমাৰ সমাজত বৰ্তমান সময়ত পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ দুটা অপৰিহাৰ্য প্ৰয়োজনীয়তা দৰ্শাই লিখা।
উত্তৰ:
গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ভয়াবহতা প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ।
ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ বহনক্ষম স্থায়িত্ব নিশ্চিত কৰিবলৈ।
২/ প্ৰশ্ন: স্ব-স্থানত সংৰক্ষণ (In-situ) আৰু বহিঃ-স্থানত সংৰক্ষণৰ (Ex-situ) মাজত থকা দুটা মূল পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।
উত্তৰ:
ইন-চিটু সংৰক্ষণত জীৱক তাৰ নিজা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত সুৰক্ষিত কৰা হয়; কিন্তু এক্স-চিটু সংৰক্ষণত জীৱক তাৰ মূল বাসস্থানৰ পৰা আঁতৰাই আনি কোনো মানৱ-নিৰ্মিত সুৰক্ষিত এলেকাত ৰখা হয়।
প্ৰথমটোৰ উদাহৰণ অভয়াৰণ্য আৰু দ্বিতীয়টোৰ উদাহৰণ হ’ল চিৰিয়াখানা বা বীজ বেংক।
৩/ প্ৰশ্ন: চিপকো আন্দোলনৰ দুটা অনন্য বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা যিয়ে ইয়াক আন আন্দোলনতকৈ পৃথক কৰিছিল।
উত্তৰ:
ই আছিল সম্পূৰ্ণৰূপে অহিংস, য’ত প্ৰতিবাদকাৰীসকলে অস্ত্ৰৰ পৰিৱৰ্তে গছক সাৱতি ধৰি আত্মিক প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল।
এই আন্দোলনত গ্ৰাম্য মহিলাসকলে স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে মুখ্য নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰি এক নজিৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
৪/ প্ৰশ্ন: ছাইলেন্ট ভেলী প্ৰকল্পক লৈ গঢ়ি উঠা পৰিৱেশ আন্দোলনৰ মূল কাৰণটো কি আছিল?
উত্তৰ: কেৰেলাৰ কুন্তীপুজা নদীৰ ওপৰত জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত অঞ্চলটোৰ আপুৰুগীয়া ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য আৰু সিংহ-নেজীয়া বান্দৰ (Lion-tailed macaque) আৱাসভূমি সম্পূৰ্ণ জলমগ্ন হৈ ধ্বংস হোৱাৰ সম্ভাৱনা থকা বাবেই এই আন্দোলন হৈছিল।
৫/ প্ৰশ্ন: নৰ্মদা উপত্যকা প্ৰকল্প বা নৰ্মদা বচাও আন্দোলনে মানৱীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰা কি কি সমস্যা ডাঙি ধৰিছিল?
উত্তৰ: এই আন্দোলনে বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণৰ ফলত থলুৱা আদিবাসী তথা জনজাতীয় লোকসকলৰ ভূমিহীন হোৱাৰ আশংকা আৰু তেওঁলোকৰ সঠিক পুনৰ্সংস্থাপন তথা জীৱিকা সুৰক্ষাৰ জলন্ত সমস্যাসমূহ উত্থাপন কৰিছিল।
৬/ প্ৰশ্ন: বিশ্ব পৰিৱেশ ইতিহাসত ১৯৭২ চনৰ ষ্টকহ’ম সন্মিলনৰ দুটা অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান বা ফলাফল লিখা।
উত্তৰ:
এই সন্মিলনৰ পটভূমিতেই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী বা 'UNEP' (United Nations Environment Programme) নামৰ সংস্থাটোৰ জন্ম হয়।
প্ৰতি বছৰে ৫ জুন দিনটো বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস হিচাপে উদযাপন কৰাৰ ঐতিহাসিক সিদ্ধান্ত ইয়াতেই লোৱা হৈছিল।
৭/ প্ৰশ্ন: ১৯৯২ চনৰ ৰিও ডি জেনেইৰো ধৰিত্ৰী সন্মিলনত গৃহীত হোৱা 'এজেণ্ডা ২১' (Agenda 21) আচলতে কি?
উত্তৰ: 'এজেণ্ডা ২১' হৈছে একবিংশ শতিকাৰ গোলকীয় পৰিৱেশ অৱক্ষয় ৰোধ কৰা আৰু সমগ্ৰ বিশ্বতে 'বহনক্ষম উন্নয়ন' (Sustainable Development) অৰ্জন কৰাৰ লক্ষ্যৰে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণকাৰী দেশসমূহে গ্ৰহণ কৰা এখন সৰ্বসন্মত কাৰ্যসূচী বা ব্লুপ্ৰিণ্ট।
৮/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ধাৰণাটোৰ দুটা প্ৰধান বৈজ্ঞানিক বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰ:
ই প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ কেৱল সংৰক্ষণেই নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ যুক্তিসংগত ব্যৱহাৰ আৰু নবীকৰণযোগ্য সম্পদৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
ই পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ সামগ্ৰিক ভাৰসাম্য আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য অক্ষুণ্ণ ৰখাৰ এক পৰিকল্পিত প্ৰক্ৰিয়া।
৯/ প্ৰশ্ন: ছাইলেন্ট ভেলী আন্দোলন আৰু নৰ্মদা বচাও আন্দোলনৰ মাজত থকা এটা প্ৰধান সাদৃশ্য আৰু এটা বৈসাদৃশ্য লিখা।
উত্তৰ:
সাদৃশ্য: দুয়োটা আন্দোলনে নদী উপত্যকাৰ জলবিদ্যুৎ বা বান্ধ প্ৰকল্পৰ ফলত হ'বলগীয়া পৰিৱেশীয় ক্ষতিৰ বিৰুদ্ধে গঢ়ি উঠিছিল।
বৈসাদৃশ্য: ছাইলেন্ট ভেলী আন্দোলনৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা, আনহাতে নৰ্মদা আন্দোলনে পৰিৱেশৰ লগতে মানুহৰ পুনৰ্সংস্থাপনৰ অধিকাৰক সৰ্বাধিক প্ৰাধান্য দিছিল।
১০/ প্ৰশ্ন: শিক্ষাবিজ্ঞানৰ ছাত্ৰ হিচাপে তুমি পৰিৱেশ সুৰক্ষাত 'পৰিৱেশ সজাগতা সভা'ৰ দুটা শিক্ষাগত ভূমিকা কেনেকৈ বাখ্যা কৰিবা?
উত্তৰ:
ই সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিক নিজৰ দৈনিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে আত্ম-বিশ্লেষণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।
পৰিৱেশ শিক্ষাৰ পুথিগত জ্ঞানক বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰিবলৈ ই জনসাধাৰণক ব্যৱহাৰিক পথ দেখুৱায়।
১১/ প্ৰশ্ন: এক্স-চিটু (Ex-situ) সংৰক্ষণ পদ্ধতিটো কেতিয়া আৰু কিয় আটাইতকৈ বেছি প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰে?
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো এটা প্ৰজাতিৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান প্ৰদূষণ বা চিকাৰৰ বাবে ইমানেই বিপদাপন্ন হৈ পৰে যে তাত সিহঁতৰ বংশবৃদ্ধি বা জীয়াই থকাটো অসম্ভৱ হয়, তেতিয়া সেই প্ৰজাতিক বিলুপ্তিৰ পৰা ক্ষিপ্ৰতাৰে ৰক্ষা কৰিবলৈ এক্স-চিটু পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজন হয়।
১২/ প্ৰশ্ন: চিপকো আন্দোলনে সমগ্ৰ বিশ্বৰে পৰিৱেশ নীতিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছিল?
উত্তৰ: এই আন্দোলনে প্ৰমাণ কৰি দিছিল যে তৃণমূল পৰ্যায়ৰ জনসাধাৰণৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ অবিহনে চৰকাৰীভাৱে কোনো পৰিৱেশ নীতি সফল কৰিব নোৱাৰি, যাৰ ফলত পৰৱৰ্তী সময়ত বনাঞ্চল ব্যৱস্থাপনাত স্থানীয় লোকক সজোৱাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰা হয়।
১৩/ প্ৰশ্ন: ১৯৯২ চনৰ ধৰিত্ৰী সন্মিলনে 'জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য চনদ' (Convention on Biological Diversity) ৰ জৰিয়তে কি কি প্ৰধান দিশত সহমত প্ৰকাশ কৰিছিল?
উত্তৰ:
পৃথিৱীৰ জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ পদ্ধতিগত সংৰক্ষণ কৰা।
প্ৰাকৃতিক বা আনুবংশিক সম্পদসমূহৰ ব্যৱহাৰৰ পৰা পোৱা সুফলসমূহ সকলো অংশীদাৰৰ মাজত ন্যায়সংগতভাৱে ভগায় লোৱা।
১৪/ প্ৰশ্ন: ষ্টকহ’ম ঘোষণা পত্ৰত থকা পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ মূল দৰ্শনটো দুটা বাক্যত বুজাই লিখা।
উত্তৰ: এই ঘোষণা পত্ৰই স্পষ্ট কৰি দিছিল যে মানুহৰ মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱন ধাৰণৰ বাবে এক গুণগত পৰিৱেশ লাভ কৰাটো মৌলিক অধিকাৰ। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে পৰিৱেশ সুৰক্ষিত কৰাটো প্ৰতিজন মানুহৰে পবিত্ৰ কৰ্তব্য।
১৫/ প্ৰশ্ন: প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্য পূৰণত 'পুনৰাবৰ্তন' (Recycling) আৰু 'হ্ৰাসকৰণ' (Reduce) ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ:
'হ্ৰাসকৰণ'ৰ জৰিয়তে আমি প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত আমাৰ অতিৰিক্ত চাহিদা কমাব পাৰোঁ।
'পুনৰাবৰ্তন'ৰ দ্বাৰা বৰ্জিত পদাৰ্থক পুনৰ ব্যৱহাৰোপযোগী কৰি নতুনকৈ কেঁচা সামগ্ৰী আহৰণ কৰাৰ প্ৰৱণতা হ্ৰাস কৰিব পাৰোঁ, যিয়ে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত চাপ হ্ৰাস কৰে।
৫ টা দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা আৰু আধুনিক সমাজত ইয়াৰ যিকোনো চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্দেশ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ধাৰণা: পৰিৱেশ সংৰক্ষণ (Environmental Conservation) হৈছে পৃথিৱীৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ যেনে— বায়ু, পানী, মাটি, উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ অপচয়হীন, বিজ্ঞানসন্মত তথা পৰিকল্পিত ব্যৱহাৰৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। ই প্ৰকৃতিৰ অপৰিৱৰ্তিত ৰূপ ধৰি ৰখা এক স্থৱিৰ ধাৰণা নহয়, বৰঞ্চ ই হৈছে মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজত এক সুষম ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰি চলিব পৰা এক গতিশীল ব্যৱস্থা, যাতে সম্পদসমূহ নিঃশেষ হৈ নেযায়।
পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্দেশ্য:
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সুস্থিৰতা ৰক্ষা: বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক চক্ৰসমূহ (যেনে- জলচক্ৰ, কাৰ্বন চক্ৰ আদি) সক্ৰিয় ৰাখি সমগ্ৰ জীৱজগতৰ আধাৰস্বৰূপ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ (Ecosystem) ভাৰসাম্য অক্ষুণ্ণ ৰখাটো ইয়াৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য।
জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ সুৰক্ষা: পৃথিৱীৰ বুকুত থকা আপুৰুগীয়া উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীসমূহৰ জিনীয় বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা কৰা, যাতে কোনো জীৱই বিলুপ্তিৰ মুখত নপৰে আৰু প্ৰকৃতিৰ খাদ্যশৃংখল সুৰক্ষিত হৈ থাকে।
বহনক্ষম সম্পদ ব্যৱস্থাপন: বৰ্তমান মানৱ সমাজৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰাৰ সমান্তৰালভাৱে যাতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মও প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত নহয়, তাৰ বাবে সম্পদৰ সুনিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰা।
পৰিৱেশীয় সংকট প্ৰতিৰোধ: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি, জলবায়ুৰ আকস্মিক পৰিৱৰ্তন, মৰুভুমিকৰণ আৰু প্ৰদূষণৰ দৰে ভয়াবহ সমস্যাসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি মানুহৰ বাবে এক স্বাস্থ্যকৰ আৱাসভূমি গঢ়ি তোলা।
২/ প্ৰশ্ন: ইন-চিটু (In-situ) আৰু এক্স-চিটু (Ex-situ) সংৰক্ষণৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ এটি তালিকাৰ সহায়ত স্পষ্ট কৰা।
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ জীৱকূল আৰু উদ্ভিদ প্ৰজাতিক সুৰক্ষা প্ৰদানৰ বাবে পৰিৱেশ বিজ্ঞানত দুটা মূল পদ্ধতি অৱলম্বন কৰা হয়। সিহঁতৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত ব্যতিক্ৰমী শৈলীত সজোৱা হ’ল:
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | ইন-চিটু (In-situ) বা স্ব-স্থানত সংৰক্ষণ | এক্স-চিটু (Ex-situ) বা বহিঃ-স্থানত সংৰক্ষণ |
| ১. মূল বাসস্থান | ইয়াত বিপন্ন জীৱ বা উদ্ভিদক সিহঁতৰ নিজা প্ৰাকৃতিক আৱাসভূমি বা আপোন ঘৰৰ ভিতৰতে সংৰক্ষণ কৰা হয়। | ইয়াত জীৱটোক তাৰ প্ৰাকৃতিক আৱাসভূমিৰ পৰা আঁতৰাই আনি এক মানৱ-নিৰ্মিত বিশেষ পৰিৱেশত ৰখা হয়। |
| ২. পৰিৱেশৰ প্ৰকৃতি | এই পদ্ধতি সম্পূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক আৰু ইয়াৰ ওপৰত মানুহৰ কৃত্ৰিম নিয়ন্ত্ৰণ বা হস্তক্ষেপ অতি সীমিত থাকে। | এই পদ্ধতি কৃত্ৰিম আৰু ইয়াত আৱদ্ধ পৰিৱেশটোক মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি পৰিচালনা কৰে। |
| ৩. পৰিসৰ আৰু ব্যয় | ই এক বৃহৎ ভৌগোলিক অঞ্চল জুৰি বিস্তৃত হৈ থাকে (যেনে- বনাঞ্চল) আৰু প্ৰতি প্ৰজাতিৰ হিচাপত ইয়াৰ খৰচ কম। | ই সাধাৰণতে এক সীমিত বা সৰু এলেকা আৱৰি থাকে আৰু ইয়াৰ কৃত্ৰিম চোৱাচিতাৰ বাবে ব্যয় অধিক হয়। |
| ৪. প্ৰধান উদ্দেশ্য | সমগ্ৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ আৰু তাৰ সৈতে জড়িত সকলো সহ-প্ৰজাতিক একেলগে সুৰক্ষা দিয়া। | কোনো নিৰ্দিষ্ট অত্যন্ত সংকটপূৰ্ণ প্ৰজাতিক বিলুপ্তিৰ পৰা তাৎক্ষণিকভাৱে বচোৱা আৰু বংশবৃদ্ধি কৰা। |
| ৫. উদাহৰণ | ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (National Park), অভয়াৰণ্য আৰু জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল (Biosphere Reserve)। | চিৰিয়াখানা (Zoo), উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden) আৰু ক্ৰায়'প্ৰিজাৰভেচন (জিন বেংক)। |
৩/ প্ৰশ্ন: উত্তৰাখণ্ডৰ 'চিপকো আন্দোলন' আৰু কেৰেলাৰ 'ছাইলেন্ট ভেলী প্ৰকল্প' আন্দোলনৰ পটভূমি আৰু পৰিৱেশীয় গুৰুত্বৰ এক তুলনাত্মক আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ:
ভাৰতৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ইতিহাসত উত্তৰাখণ্ডৰ (পূৰ্বৰ উত্তৰ প্ৰদেশৰ অংশ) চিপকো আন্দোলন (১৯৭৩) আৰু কেৰেলাৰ ছাইলেন্ট ভেলী আন্দোলন (১৯৭০-৮০ৰ দশক) দুটা মাইলৰ খুঁটি। এই দুয়োটা আন্দোলনৰ পটভূমি আৰু গুৰুত্বৰ তুলনা তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:
পটভূমিৰ ভিন্নতা: চিপকো আন্দোলনৰ জন্ম হৈছিল অলকানন্দা উপত্যকাৰ বাণিজ্যিক স্বাৰ্থত চৰকাৰী অনুজ্ঞাপত্ৰ প্ৰাপ্ত ঠিকাদাৰে বনাঞ্চলৰ গছ কটাৰ বিৰুদ্ধে। গ্ৰাম্য ৰাইজে, বিশেষকৈ মহিলাসকলে গছক সাৱতি ধৰি ইয়াৰ প্ৰতিৰোধ কৰিছিল। আনহাতে, ছাইলেন্ট ভেলী আন্দোলন গঢ়ি উঠিছিল কেৰেলাৰ পলক্কড় জিলাৰ কুন্তীপুজা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰিবলগীয়া এটা জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ বিৰুদ্ধে, যিয়ে অঞ্চলটোৰ কোটি বছৰীয়া পুৰণি ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য ধ্বংস কৰাৰ উপক্ৰম কৰিছিল।
আন্দোলনৰ দৰ্শন আৰু শৈলী: চিপকো আন্দোলন আছিল সম্পূৰ্ণ এক তৃণমূল পৰ্যায়ৰ, গান্ধীবাদী আৰু অহিংস গণ-আন্দোলন, য’ত মানুহৰ আৱেগ আৰু অৰ্থনীতি বনাঞ্চলৰ সৈতে সাঙোৰ খাই আছিল। বিপৰীতে, ছাইলেন্ট ভেলী আন্দোলন আছিল মূলত বিজ্ঞানী, শিক্ষাবিদ (যেনে- কেৰেলা শাস্ত্ৰ সাহিত্য পৰিষদ) আৰু প্ৰকৃতিপ্ৰেমীৰ এক বৌদ্ধিক প্ৰতিবাদ, য’ত আইনী আৰু বৈজ্ঞানিক যুক্তিৰ ওপৰত বেছি গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।
পৰিৱেশীয় গুৰুত্ব আৰু প্ৰভাৱ: চিপকো আন্দোলনে সমগ্ৰ বিশ্বক দেখুৱাই দিলে যে স্থানীয় সম্পদৰ ওপৰত থকা থলুৱা অধিকাৰ আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষা একেটা মুদ্ৰাৰে ইপিঠি-সিপিঠি। ইয়াৰ ফলতেই পৰৱৰ্তী সময়ত হিমালয় অঞ্চলত গছ কটাৰ ওপৰত পোন্ধৰ বছৰীয়া নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হৈছিল। আনহাতে, ছাইলেন্ট ভেলী আন্দোলনে ভাৰতত জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ মূল্য সম্পৰ্কে এক ডাঙৰ সজাগতা আনিলে, যাৰ পৰিণতিত চৰকাৰে বান্ধৰ আঁচনি বাতিল কৰি ১৯৮৪ চনত ইয়াক 'ছাইলেন্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান' হিচাপে ঘোষণা কৰিবলৈ বাধ্য হ’ল।
৪/ প্ৰশ্ন: 'নৰ্মদা বচাও আন্দোলন'ৰ মূল কাৰণসমূহ কি আছিল? এই আন্দোলনে পৰিৱেশ আৰু মানৱ অধিকাৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে?
উত্তৰ:
মেধা পাটেকৰ, বাবা আমটে আদিৰ দৰে বিশিষ্ট সমাজকৰ্মীৰ নেতৃত্বত গঢ়ি উঠা 'নৰ্মদা বচাও আন্দোলন' (Narmada Bachao Andolan) ভাৰতৰ নদী উপত্যকা কেন্দ্ৰীক বিকাশৰ আৰ্হিৰ বিৰুদ্ধে এক অভূতপূৰ্ব প্ৰতিবাদ আছিল।
আন্দোলনৰ মূল কাৰণসমূহ:
নৰ্মদা নদী আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ ওপৰত 'নৰ্মদা উপত্যকা প্ৰকল্প'ৰ অধীনত নিৰ্মাণ কৰিবলগীয়া চৰ্দাৰ সৰোবৰৰ দৰে কেইবাটাও বৃহৎ বান্ধৰ পৰিকল্পনা।
এই বৃহৎ বান্ধসমূহৰ ফলত মধ্যপ্ৰদেশ, গুজৰাট আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ হাজাৰ হাজাৰ হেক্টৰ সাৰুৱা কৃষিভূমি আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰে চহকী বনাঞ্চল চিৰদিনৰ বাবে পানীৰ তলত বুৰ যোৱাৰ নিশ্চিত আশংকা।
সবাতোকৈ ডাঙৰ কাৰণটো আছিল প্ৰায় ২ লাখতকৈও অধিক থলুৱা আদিবাসী আৰু দৰিদ্ৰ খেতিয়কৰ উচ্ছেদ, যাৰ উচিত পুনৰ্সংস্থাপনৰ কোনো স্পষ্ট আৰু মানৱীয় আঁচনি চৰকাৰৰ ওচৰত নাছিল।
পৰিৱেশ আৰু মানৱ অধিকাৰৰ সম্পৰ্ক প্ৰতিষ্ঠা:
নৰ্মদা বচাও আন্দোলনে কেৱল গছ-লতা বা নদী সংৰক্ষণৰ সংকীৰ্ণ গণ্ডীৰ ভিতৰত আৱদ্ধ নাথাকি পৰিৱেশ সুৰক্ষাক মানৱ অধিকাৰৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। এই আন্দোলনে প্ৰমাণ কৰিলে যে—
উন্নয়ন বনাম অস্তিত্ব: তথাকথিত আধুনিক উন্নয়নৰ নামত প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ পুঁজিপতিৰ হাতলৈ যোৱা কাৰ্যই থলুৱা আদিবাসীৰ জীয়াই থকাৰ অধিকাৰ খৰ্ব কৰে।
পৰিৱেশীয় ন্যায় (Environmental Justice): প্ৰকৃতি ধ্বংস হ’লে আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় সমাজৰ তটীয় অংশৰ দৰিদ্ৰ আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ভৰশীল মানুহখিনি। গতিকে পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ অৰ্থই হৈছে এই মানুহখিনিৰ বাসস্থান আৰু সংস্কৃতিৰ সুৰক্ষা। ইয়াৰ দ্বাৰা আন্দোলনে দেখুৱালে যে মানুহৰ অধিকাৰক বাদ দি পৰিৱেশৰ বিকাশ সম্ভৱ নহয়।
৫/ প্ৰশ্ন: গোলকীয় পৰিৱেশ নীৰিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত ১৯৭২ চনৰ ষ্টকহ’ম সন্মিলন আৰু ১৯৯২ চনৰ ৰিও ডি জেনেইৰো ধৰিত্ৰী সন্মিলনৰ ঐতিহাসিক অৱদান আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিৱেশ কূটনীতি আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত চুইডেনৰ ষ্টকহ’ম সন্মিলন (১৯৭২) আৰু ব্ৰাজিলৰ ৰিও সন্মিলন (১৯৯২) হৈছে দুখন সৰ্বকালৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বিশ্ব সন্মিলন। সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰিৱেশ শিক্ষাক গঢ় দিয়াত এই দুয়োখনৰে অৱদান অনন্য:
১. ষ্টকহ’ম সন্মিলন, ১৯৭২ (মানৱ পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সন্মিলন):
ঐতিহাসিক অৱদান: চুইডেনৰ ৰাজধানী ষ্টকহ’মত অনুষ্ঠিত এই সন্মিলনেই আছিল প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিশ্বৰ ৰাজনৈতিক নেতাসকলে পৰিৱেশ অৱক্ষয়ক এক গোলকীয় সমস্যা হিচাপে আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি দিয়া মঞ্চ। ইয়াৰ মূল শ্লোগান আছিল "একমাত্ৰ পৃথিৱী" (Only One Earth)।
ফলাফল: ইয়াৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অৱদান আছিল ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী বা UNEP (United Nations Environment Programme) ৰ প্ৰতিষ্ঠা। ইয়াৰ উপৰি, এই সন্মিলনৰ উদ্বোধনী দিন অৰ্থাৎ ৫ জুন তাৰিখটোক সমগ্ৰ বিশ্বতে 'বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস' হিচাপে পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়, যিয়ে জনমানসত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ ঘটায়।
২. ৰিও সন্মিলন বা ধৰিত্ৰী সন্মিলন, ১৯৯২:
ঐতিহাসিক অৱদান: ব্ৰাজিলৰ ৰিও ডি জেনেইৰো চহৰত অনুষ্ঠিত এই সন্মিলনখন আছিল ষ্টকহ’ম সন্মিলনৰ ২০ বছৰীয়া পৰ্যালোচনা। ইয়াৰ মূল অৱদান আছিল অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাক একত্ৰিত কৰি 'বহনক্ষম উন্নয়ন' (Sustainable Development) ধাৰণাটোক গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত বাধ্যতামূলক কৰা।
ফলাফল: এই সন্মিলনতে 'এজেণ্ডা ২১' (Agenda 21) নামৰ একবিংশ শতিকাৰ বাবে এক সৰ্বসামগ্ৰিক পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে গোলকীয় জলবায়ু পৰিৱৰ্তন সন্মিলন (UNFCCC) আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য চনদ (CBD) ৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তিৰ ভেটি ইয়াতেই স্থাপন কৰা হৈছিল।
সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, ১৯৭২ চনৰ ষ্টকহ’মে যদি বিশ্ববাসীক পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহৰ প্ৰতি 'সজাগ' কৰিছিল, ১৯৯২ চনৰ ৰিও সন্মিলনে সেইবোৰ সমাধানৰ বাবে এক স্পষ্ট 'কাৰ্যপন্থা' তৈয়াৰ কৰি দিছিল।
Very Short Answer Questions (1 Mark)
1. What is environmental conservation?
Answer: Environmental conservation is the protection, preservation, and proper management of natural resources to maintain ecological balance and ensure sustainable development.
2. Why is environmental conservation necessary?
Answer: It is necessary to protect natural resources, maintain biodiversity, and provide a healthy environment for present and future generations.
3. What is the main objective of environmental conservation?
Answer: The main objective is to protect the environment and ensure the sustainable use of natural resources.
4. What is sustainable development?
Answer: Sustainable development means meeting present needs without reducing the ability of future generations to meet their own needs.
5. What are natural resources?
Answer: Natural resources are materials obtained from nature, such as water, forests, minerals, air, and soil.
6. What is biodiversity?
Answer: Biodiversity is the variety of plants, animals, and microorganisms living in an ecosystem.
7. Why should forests be conserved?
Answer: Forests should be conserved because they provide oxygen, prevent soil erosion, and support wildlife.
8. What is ecological balance?
Answer: Ecological balance is the stable relationship between living organisms and their environment.
9. Name one reason for conserving water resources.
Answer: Water resources are conserved to ensure sufficient clean water for drinking, agriculture, and industries.
10. What is pollution control?
Answer: Pollution control means reducing or preventing air, water, soil, and noise pollution.
11. How does conservation help future generations?
Answer: Conservation protects natural resources so that future generations can also use them.
12. What is ecosystem conservation?
Answer: Ecosystem conservation means protecting natural habitats and maintaining ecological processes.
13. Mention one objective of wildlife conservation.
Answer: One objective is to prevent the extinction of endangered species.
14. How does environmental conservation improve human health?
Answer: It provides clean air, safe water, and a healthy environment, reducing diseases.
15. What is one benefit of environmental conservation?
Answer: It helps maintain ecological balance and supports sustainable economic development.
Part-B: Short Answer Questions (2 Marks)
1. Define environmental conservation.
Answer: Environmental conservation is the careful protection and management of natural resources such as forests, water, soil, wildlife, and minerals. Its purpose is to maintain ecological balance, reduce pollution, and ensure that resources remain available for future generations through sustainable use.
2. Why is environmental conservation important?
Answer: Environmental conservation is important because it protects biodiversity, prevents environmental pollution, conserves natural resources, and supports sustainable development. It also helps maintain a healthy environment and improves the quality of human life.
3. Explain the need for conserving natural resources.
Answer: Natural resources are limited and are being overused due to population growth and industrialization. Conservation ensures their proper use, prevents depletion, and makes them available for future generations while maintaining ecological balance.
4. What are the objectives of environmental conservation?
Answer: The objectives include protecting biodiversity, preventing pollution, conserving natural resources, maintaining ecological balance, promoting sustainable development, and improving the quality of life through responsible environmental management.
5. Explain the importance of biodiversity conservation.
Answer: Biodiversity conservation protects different species of plants and animals, maintains ecosystem stability, and supports food security, medicine, and ecological services. It also prevents the extinction of endangered species.
6. How does environmental conservation support sustainable development?
Answer: Environmental conservation ensures that natural resources are used wisely without causing permanent damage. It balances economic growth, social welfare, and environmental protection for long-term development.
7. Why is forest conservation necessary?
Answer: Forest conservation is necessary because forests regulate climate, prevent soil erosion, absorb carbon dioxide, conserve water, and provide habitat for wildlife. They also support the livelihoods of many communities.
8. Explain the role of environmental conservation in pollution control.
Answer: Environmental conservation reduces pollution by promoting waste management, afforestation, recycling, and the use of clean technologies. These measures improve environmental quality and protect human health.
9. How does environmental conservation help human health?
Answer: Environmental conservation provides clean air, safe drinking water, nutritious food, and a healthy environment. It reduces the spread of diseases caused by pollution and environmental degradation.
10. Why is wildlife conservation considered important?
Answer: Wildlife conservation protects endangered species, maintains ecological balance, and preserves biodiversity. Healthy wildlife populations contribute to ecosystem stability and support tourism and scientific research.
11. Explain the importance of conserving water resources.
Answer: Conserving water resources ensures an adequate supply of clean water for drinking, agriculture, industries, and ecosystems. It also helps reduce water scarcity and protects aquatic biodiversity.
12. How does environmental conservation reduce climate change?
Answer: Environmental conservation reduces climate change through afforestation, protection of forests, conservation of wetlands, and reduced pollution. These measures lower greenhouse gas emissions and increase carbon storage.
13. What is the role of public awareness in environmental conservation?
Answer: Public awareness encourages people to protect natural resources, reduce pollution, plant trees, and adopt eco-friendly practices. Educated citizens actively participate in conservation programmes and sustainable living.
14. Explain the relationship between environmental conservation and economic development.
Answer: Environmental conservation supports economic development by ensuring the sustainable use of natural resources. Healthy ecosystems provide resources for agriculture, industries, tourism, and employment without causing long-term environmental damage.
15. Write a short note on the need for environmental conservation.
Answer: Environmental conservation is essential because natural resources are limited and environmental problems are increasing. It protects biodiversity, reduces pollution, maintains ecological balance, supports sustainable development, and ensures that future generations inherit a clean and healthy environment.
5 Important Long Questions and Answer :
1. Explain the need and objectives of environmental conservation.
Answer: Environmental conservation means protecting and managing natural resources so that they remain available for present and future generations. It has become essential because of rapid population growth, industrialization, deforestation, pollution, and climate change.
The major objectives of environmental conservation are:
- To protect forests, wildlife, water, soil, and air.
- To maintain ecological balance and biodiversity.
- To prevent environmental pollution.
- To promote sustainable development through the wise use of natural resources.
- To reduce the effects of global warming and climate change.
- To improve public health by ensuring a clean and healthy environment.
- To create environmental awareness among people.
- To conserve natural resources for future generations.
Thus, environmental conservation is necessary for the survival of all living organisms and for achieving sustainable economic and social development.
2. Describe the characteristics (features) of environmental conservation.
Answer: Environmental conservation has several important characteristics that help maintain the balance of nature.
The main characteristics are:
- It aims at the protection and sustainable use of natural resources.
- It focuses on maintaining ecological balance.
- It encourages the conservation of biodiversity and wildlife.
- It prevents environmental pollution and resource depletion.
- It promotes public participation and environmental awareness.
- It supports sustainable development by balancing economic growth with environmental protection.
- It follows scientific planning and proper management of natural resources.
- It ensures intergenerational equity, meaning resources are preserved for future generations.
These characteristics make environmental conservation a continuous process that protects nature while supporting human development and improving the quality of life.
3. Explain the categories of environmental conservation. Distinguish between In situ and Ex situ conservation.
Answer:Environmental conservation is mainly divided into In situ conservation and Ex situ conservation.
In situ conservation means protecting plants and animals in their natural habitats. National Parks, Wildlife Sanctuaries, Biosphere Reserves, and Reserved Forests are examples. It allows species to survive in their natural ecosystem.
Ex situ conservation means conserving species outside their natural habitats. Examples include zoos, botanical gardens, seed banks, gene banks, tissue culture, and captive breeding programmes. It is mainly used for endangered species.
| In situ Conservation | Ex situ Conservation |
|---|---|
| Conservation in natural habitat | Conservation outside natural habitat |
| Maintains natural ecosystem | Artificially managed environment |
| Examples: National Parks, Wildlife Sanctuaries | Examples: Zoos, Botanical Gardens, Seed Banks |
| Suitable for many species | Suitable for endangered species |
Both methods complement each other and are essential for conserving biodiversity.
4. Discuss the Chipko Movement and the Silent Valley Project as important environmental conservation movements in India.
Answer: The Chipko Movement began in 1973 in Uttarakhand under the leadership of Sunderlal Bahuguna, Chandi Prasad Bhatt, and local villagers. People hugged trees to stop commercial logging. The movement successfully protected forests and increased awareness about environmental conservation.
The Silent Valley Project was launched to protect the tropical evergreen forests of Silent Valley in Kerala. A proposed hydroelectric project threatened this biodiversity-rich area. Environmentalists and scientists protested against the project, leading the Government of India to cancel it. Silent Valley was declared a National Park in 1984.
Both movements highlighted the importance of forests, biodiversity conservation, people's participation, and sustainable development. They remain landmark environmental movements in India.
5. Explain the significance of the Stockholm Conference (1972) and the Rio Summit (1992) in environmental conservation.
Answer: The Stockholm Conference (1972) was the first United Nations Conference on the Human Environment, held in Stockholm, Sweden. It recognized environmental protection as a global responsibility. The conference led to the establishment of the United Nations Environment Programme (UNEP) and encouraged countries to develop environmental policies.
The Rio Earth Summit (1992) was held in Rio de Janeiro, Brazil. It focused on sustainable development and adopted important agreements such as Agenda 21, the Convention on Biological Diversity (CBD), the United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC), and the Rio Declaration.
Both conferences strengthened international cooperation, promoted environmental awareness, encouraged sustainable development, and laid the foundation for global environmental governance. They continue to influence environmental policies worldwide.