অধ্যায়ৰ সাৰাংশ (Lesson Summary) :

​এই পাঠ্যক্ৰমটিত মূলতঃ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ ধাৰণা, ইয়াৰ অপৰিহাৰ্য প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সমাজত ইয়াৰ কাৰ্যকৰী প্ৰয়োগৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। পৰিৱেশ শিক্ষা হৈছে এক বহুমুখী আৰু আজীৱন চলি থকা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ লক্ষ্য হ’ল মানৱ সমাজক প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষা আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ প্ৰতি সচেতন কৰি তোলা। ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজৰ মাজত পাৰিৱেশিক জ্ঞান তথা ইতিবাচক মনোভংগী গঢ়ি তুলিবলৈ ইয়াত স্কুল-কলেজৰ দৰে আনুষ্ঠানিক মাধ্যম আৰু গণমাধ্যম তথা বেচৰকাৰী সংগঠন (NGO) ৰ দৰে অনানুষ্ঠানিক মাধ্যমৰ সক্ৰিয় ভূমিকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। শেষত, শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স আৰু মানসিক স্তৰৰ সৈতে সংগতি ৰাখি প্ৰাথমিক, মাধ্যমিক আৰু উচ্চ স্তৰত পৰিৱেশ শিক্ষা প্ৰদান কৰাৰ বাবে খেলধেমালি, ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন আৰু গৱেষণামূলক বিভিন্ন ব্যৱহাৰিক শিক্ষণ কৌশলৰ বিষয়েও ইয়াত সুন্দৰকৈ বিশ্লেষণ কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ পৰিৱেশ শিক্ষা শব্দটোৰ মূল অৰ্থ কি?

উত্তৰ: পৰিৱেশ শিক্ষা হৈছে মানুহ আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰাকৃতিক তথা সামাজিক চৌপাশৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ প্ৰক্ৰিয়া।

২/ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ এটা অনন্য বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ই হৈছে এক আজীৱন চলি থকা আৰু বিভিন্ন বিষয় সাঙুৰি লোৱা এক বহুমুখী (Interdisciplinary) শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া।

৩/ 'NGO' ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া প্ৰতিশব্দটো কি?

উত্তৰ: বেচৰকাৰী সংগঠন (Non-Governmental Organization)।

৪/ আনুষ্ঠানিক পৰিৱেশ শিক্ষাৰ এটা প্ৰধান উৎসৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: বিদ্যালয় বা মহাবিদ্যালয়ৰ নিৰ্ধাৰিত প্ৰাতিষ্ঠানিক পাঠ্যক্ৰম।

৫/ অনানুষ্ঠানিক (Informal) পৰিৱেশ শিক্ষাৰ এটা প্ৰভাৱশালী মাধ্যম কি হ’ব পাৰে?

উত্তৰ: বিভিন্ন গণমাধ্যম, যেনে— অনাতাৰ (Radio), বাতৰি কাকত বা সামাজিক মাধ্যম।

৬/ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ চৰম লক্ষ্য কি?

উত্তৰ: মানৱ সমাজক পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহৰ প্ৰতি সংৱেদনশীল কৰি তুলি এক বহনক্ষম আৰু সুৰক্ষিত ভৱিষ্যত গঢ়ি তোলা।

৭/ আন্তৰ্জাতিক পৰিৱেশ শিক্ষা কাৰ্যসূচী (IEEP) কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৭৫ চনত ইউনেস্কো (UNESCO) আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী (UNEP) ৰ যুটীয়া প্ৰচেষ্টাত ইয়াৰ সূচনা হৈছিল।

৮/ ঐতিহাসিক টিবলিচি (Tbilisi) সন্মিলন কোন চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৭৭ চনত তদানীন্তন ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ অন্তৰ্গত (বৰ্তমানৰ জৰ্জিয়া) টিবলিচি চহৰত এই প্ৰথমখন আন্তঃচৰকাৰী পৰিৱেশ শিক্ষা সন্মিলন অনুষ্ঠিত হৈছিল।

৯/ শিক্ষানুষ্ঠানত পৰিৱেশ সজাগতা সৃষ্টিত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ এটা প্ৰাথমিক কৰ্তব্য কি?

উত্তৰ: নিজৰ শ্ৰেণীকোঠা আৰু কেম্পাছ প্লাষ্টিকমুক্ত কৰি ৰখা তথা বৃক্ষৰোপণ কাৰ্যসূচীত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ কৰা।

১০/ প্ৰাথমিক স্তৰত পৰিৱেশ শিক্ষা প্ৰদানৰ আটাইতকৈ উপযুক্ত কৌশলটো কি?

উত্তৰ: ক্ৰীড়াভিত্তিক শিক্ষণ বা প্ৰত্যক্ষ প্ৰকৃতি পৰ্যৱেক্ষণ (Nature Walk)।

১১/ উচ্চতৰ মাধ্যমিক স্তৰত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ এটা অন্যতম উদ্দেশ্য লিখা।

উত্তৰ: পৰিৱেশজনিত আঞ্চলিক আৰু গোলকীয় সমস্যাসমূহৰ বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ কৰাৰ দক্ষতা বিকাশ কৰা।

১২/ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ প্ৰসংগত 'মনোভংগীৰ পৰিৱৰ্তন' (Attitudinal Change) মানে কি?

উত্তৰ: পৰিৱেশৰ অনিষ্ট সাধন কৰাৰ মানসিকতা পৰিহাৰ কৰি প্ৰকৃতি সুৰক্ষাৰ বাবে অন্তৰৰ পৰা এক ধনাত্মক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলা।

১৩/ বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) মানে কি বুজায়?

উত্তৰ: ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা সুৰক্ষিত ৰাখি বৰ্তমানৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ সঠিক আৰু মিতব্যয়ী ব্যৱহাৰ কৰা।

১৪/ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত সজাগতা বৃদ্ধিৰ বাবে উদযাপিত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিৱসৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস (প্ৰতি বছৰৰ ৫ জুন)।

১৫/ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ 'জ্ঞান' (Knowledge) সম্পৰ্কীয় উদ্দেশ্যটো কি?

উত্তৰ: শিক্ষাৰ্থীক সামগ্ৰিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত মানৱসৃষ্ট সমস্যাসমূহৰ মৌলিক বুজাবুজি প্ৰদান কৰা।

২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ ইউনেস্কো (UNESCO) ৰ ধাৰণা অনুসৰি পৰিৱেশ শিক্ষাৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: ইউনেস্কোৰ মতে, পৰিৱেশ শিক্ষা হ’ল এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে সমাজত পৰিৱেশ সম্পৰ্কে সজাগতা, জ্ঞান, মূল্যবোধ, দক্ষতা আৰু ব্যৱহাৰিক অভিজ্ঞতা লাভ কৰে, যিয়ে তেওঁলোকক পৰিৱেশৰ বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ সমস্যা সমাধানত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলে।

২/ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ যিকোনো দুটা অপৰিহাৰ্য প্ৰয়োজনীয়তা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• • (ক) ই মানুহক প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰি ইয়াৰ সঠিক সংৰক্ষণ কৰিবলৈ শিকায়।

  • (খ) ই গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি, প্ৰদূষণ আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে ভয়াবহ সংকটসমূহৰ মুখামুখি হ’বলৈ সমাজক সাজু কৰে।

৩/ আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ জৰিয়তে কেনেকৈ পৰিৱেশ সজাগতা গঢ়ি তুলিব পাৰি?

উত্তৰ: বিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়ৰ নিয়মীয়া পাঠ্যক্ৰমত পৰিৱেশ বিজ্ঞানক এক বাধ্যতামূলক বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰি আৰু বিভিন্ন ব্যৱহাৰিক প্ৰকল্পমূলক কাৰ্যসূচী (Project work/Field visit) ৰ আয়োজন কৰি শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত আনুষ্ঠানিকভাৱে পৰিৱেশ সজাগতা গঢ়িব পাৰি।

৪/ অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ জৰিয়তে জনসাধাৰণৰ মাজত পৰিৱেশ চেতনা কেনেকৈ বৃদ্ধি কৰিব পাৰি?

উত্তৰ: সমাজৰ সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজক সজাগ কৰিবলৈ বাটনাট (Street play), পোষ্টাৰ প্ৰদৰ্শনী, স্থানীয় পৰ্যায়ত চাফাই অভিযান আৰু জনপ্ৰিয় সামাজিক মাধ্যমৰ চুটি ভিডিঅ’ বা বিজ্ঞাপনৰ সহায় লৈ অনানুষ্ঠানিকভাৱে চেতনা জগাই তুলিব পাৰি।

৫/ পৰিৱেশ সচেতনতা বৃদ্ধিত বেচৰকাৰী সংগঠন (NGO) ৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লিখা।

উত্তৰ:

• • (ক) চৰকাৰী আঁচনিসমূহ তৃণমূল পৰ্যায়লৈ লৈ গৈ গ্ৰাম্য বা দুৰ্গম অঞ্চলত বৃক্ষৰোপণ আৰু আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ব্যৱহাৰিক কৰ্মশালা অনুষ্ঠিত কৰা।

  • (খ) পৰিৱেশ ধ্বংসকাৰী কাৰ্যকলাপৰ বিৰুদ্ধে শান্তিপূৰ্ণ প্ৰতিবাদ আৰু আইনী সজাগতা (PIL) গঢ়ি তোলা।

৬/ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনোভংগী পৰিৱৰ্তনত শিক্ষানুষ্ঠানৰ ভূমিকা কি হোৱা উচিত?

উত্তৰ: শিক্ষানুষ্ঠানে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক কেৱল কিতাপৰ জ্ঞানেৰে আৱদ্ধ নাৰাখি 'ইকো-ক্লাৱ' (Eco-Club) গঠন কৰিব লাগে। ইয়াৰ জৰিয়তে গছপুলি ৰোপণ কৰা, চৰাই-চিৰিকতিক পানী-দানা দিয়া আদি কাৰ্যৰ মাজেৰে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি এক মৰমিয়াল আৰু দায়বদ্ধ দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তুলিব পাৰি।

৭/ মাধ্যমিক স্তৰত পৰিৱেশ শিক্ষা প্ৰদানৰ দুটা প্ৰধান শিক্ষণ কৌশল আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

• • (ক) আলোচনা চক্ৰ আৰু তৰ্ক প্ৰতিযোগিতা: ইয়াৰ দ্বাৰা শিক্ষাৰ্থীসকলে স্থানীয় বা গোলকীয় পাৰিৱেশিক সমস্যাসমূহৰ সপক্ষে আৰু বিপক্ষে ফঁহিয়াই নিজৰ মতামত প্ৰকাশ কৰিবলৈ শিকে।

  • (খ) ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন (Field Study): শিক্ষাৰ্থীক কোনো প্ৰাকৃতিক অভয়াৰণ্য, নদীৰ পাৰ বা প্ৰদূষিত অঞ্চললৈ নি প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰা।

৮/ টিবলিচি ঘোষণা পত্ৰ (Tbilisi Declaration) অনুসৰি পৰিৱেশ শিক্ষাৰ দুটা মূল লক্ষ্য কি কি?

উত্তৰ:

• • (ক) নগৰ আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ আধুনিক অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু পাৰিৱেশিক আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতাৰ বিষয়ে স্পষ্ট সজাগতা সৃষ্টি কৰা।

  • (খ) সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিক পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু উন্নয়নৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মূল্যবোধ, মনোভংগী আৰু প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰদান কৰা।

৯/ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ 'মূল্যবোধ' (Values) আৰু 'দক্ষতা' (Skills) ৰ উদ্দেশ্যৰ মাজৰ প্ৰভেদ কি?

উত্তৰ: 'মূল্যবোধ'ৰ উদ্দেশ্যই মানুহৰ মনত পৰিৱেশৰ প্ৰতি নৈতিক শ্ৰদ্ধা, সহানুভূতি আৰু সামাজিক সংৱেদনশীলতা গঢ়ি তোলে। আনহাতে, 'দক্ষতা'ৰ উদ্দেশ্যই পৰিৱেশৰ বাস্তৱিক সমস্যাসমূহ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে চিনাক্ত কৰি তাক সমাধান কৰাৰ কাৰিকৰী বা ব্যৱহাৰিক সামৰ্থ্য প্ৰদান কৰে।

১০/ উচ্চ শিক্ষাৰ স্তৰত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ আৱশ্যকতা কিয় অনন্য?

উত্তৰ: উচ্চ শিক্ষাৰ স্তৰত শিক্ষাৰ্থীসকলে উচ্চস্তৰীয় গৱেষণা, বহনক্ষম প্ৰযুক্তিৰ উদ্ভাৱন আৰু পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় নীতি-নিৰ্ধাৰণ (Policy Making) কৰাৰ সুযোগ পায়। দেশৰ উদ্যোগ আৰু বিকাশক পৰিৱেশ-অনুকূল দিশত পৰিচালিত কৰিবলৈ এই স্তৰৰ শিক্ষা অপৰিহাৰ্য।

১১/ সৰ্বসাধাৰণ লোকৰ মাজত পৰিৱেশ সজাগতা সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত থকা দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান কি কি?

উত্তৰ:

• • (ক) পৰ্যাপ্ত পৰিৱেশ শিক্ষা আৰু বিজ্ঞানসন্মত তথ্যৰ অভাৱ বা ব্যাপক নিৰক্ষৰতা।

  • (খ) দৰিদ্ৰতা আৰু তাৎক্ষণিক অৰ্থনৈতিক লাভৰ আশাত দীৰ্ঘম্যাদী পাৰিৱেশিক সুৰক্ষাক অৱহেলা কৰাৰ মানসিকতা।

১২/ প্ৰাথমিক স্তৰৰ শিশুসকলক পৰিৱেশ শিক্ষা প্ৰদান কৰোঁতে শিক্ষকে কোন দুটা দিশত গুৰুত্ব দিব লাগে?

উত্তৰ: শিক্ষকে গধুৰ তাত্ত্বিক কথা বা কঠিন সংজ্ঞা ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে:

• • (ক) ৰঙীন ছবি, সাধুকথা আৰু এনিমেচনৰ সহায় ল’ব লাগে।

  • (খ) বিদ্যালয়ৰ বাগিচাত ফুলৰ পুলি ৰোৱা বা চৰাই পৰ্যৱেক্ষণ কৰাৰ দৰে আনন্দদায়ক কাৰ্যৰ মাজেৰে প্ৰকৃতিৰ সৈতে চিনাকি কৰাব লাগে।

১৩/ গোলকীয় পৰিৱেশ সজাগতা সৃষ্টিত ভাৰতৰ ভূমিকা এটা উদাহৰণসহ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: ভাৰতে গোলকীয় পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে ফ্ৰান্সৰ সৈতে যুটীয়াভাৱে 'আন্তৰ্জাতিক সৌৰ মিত্ৰতা' (International Solar Alliance - ISA) গঠনৰ দৰে ঐতিহাসিক পদক্ষেপৰ নেতৃত্ব দি বিশ্ব দৰবাৰত এক ব্যতিক্ৰমী আৰু বলিষ্ঠ আদৰ্শ দাঙি ধৰিছে।

১৪/ পৰিৱেশ শিক্ষা কেনেকৈ এক 'বহুমুখী বিজ্ঞান' (Interdisciplinary Subject) বুজাই লিখা।

উত্তৰ: পৰিৱেশ শিক্ষাই কেৱল জীৱবিজ্ঞান বা ভূগোলৰ কথাকে নকয়; ইয়াৰ সৈতে অৰ্থনীতি (বহনক্ষম বিকাশ), সমাজবিজ্ঞান (মানৱ সমাজৰ আচৰণ), আইন (পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন) আৰু শিক্ষাবিজ্ঞানৰ গভীৰ সম্পৰ্ক আছে। এই সকলোবোৰ ক্ষেত্ৰৰ সমিলমিলতহে ই এক সম্পূৰ্ণ বিষয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হৈছে।

১৫/ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত 'থ্ৰী-আৰ' (3Rs) নীতিটো কি?

উত্তৰ: 'থ্ৰী-আৰ' (3Rs) নীতিটো হৈছে পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ তিনিটা মূল মন্ত্ৰ:

• • Reduce (হ্ৰাস কৰা): সম্পদ বা প্লাষ্টিক আদিৰ অপব্যৱহাৰ কম কৰা।

  • Reuse (পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা): কোনো বস্তু পেলাই নিদি দিয়া পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা।

  • Recycle (পুনৰাবৰ্তন কৰা): পেলনীয়া সামগ্ৰীৰ পৰা উদ্যোগত নতুন ব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰা।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ সংজ্ঞা দিয়া। ইয়াৰ যিকোনো চাৰিটা মূল বৈশিষ্ট্য বহলাই আলোচনা কৰা। 

উত্তৰ: সংজ্ঞা: পৰিৱেশ শিক্ষা হৈছে এক সুপৰিকল্পিত আৰু ধাৰাবাহিক প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ জৰিয়তে মানুহে তেওঁলোকৰ প্ৰাকৃতিক তথা মানৱ-নিৰ্মিত চৌপাশৰ বিষয়ে সামগ্ৰিক জ্ঞান লাভ কৰে আৰু পাৰিৱেশিক সমস্যাসমূহ দূৰ কৰি এক বহনক্ষম সমাজ গঢ়িবলৈ প্ৰয়োজনীয় মনোভংগী তথা দক্ষতা অৰ্জন কৰে।

পৰিৱেশ শিক্ষাৰ ৪টা মূল বৈশিষ্ট্য:

• • (ক) বহুমুখী আৰু সৰ্বাত্মক দৃষ্টিভংগী (Interdisciplinary Approach): পৰিৱেশ শিক্ষা কেৱল বিজ্ঞানৰ এটা শাখা নহয়। ইয়াৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত জীৱবিজ্ঞান, ভূগোল, অৰ্থনীতি, সমাজবিজ্ঞান আৰু আইন আদি বহুতো বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে এই সকলোবোৰ জ্ঞান একত্ৰিত কৰি পাৰিৱেশিক সমস্যাৰ এক সৰ্বাত্মক সমাধান বিচাৰি উলিওৱা।

  • (খ) আজীৱন চলি থকা প্ৰক্ৰিয়া (Lifelong Process): এই শিক্ষা কেৱল শ্ৰেণীকোঠাৰ চাৰিসীমাতে আৱদ্ধ নহয়। শিশু অৱস্থাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বাৰ্ধক্যলৈকে, আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক— উভয় মাধ্যমৰ জৰিয়তে মানুহে প্ৰতিমুহূৰ্ততে পৰিৱেশৰ পৰা শিকিব পাৰে। ই এক ধাৰাবাহিক আৰু প্ৰগতিশীল প্ৰক্ৰিয়া।

  • (গ) ব্যৱহাৰিক আৰু সমস্যা সমাধানমুখী (Problem-solving Oriented): পৰিৱেশ শিক্ষাই কেৱল কিতাপৰ পুথিগত জ্ঞান প্ৰদান কৰাতে ক্ষান্ত নাথাকে। ই ছাত্ৰ-ছাত্ৰী তথা জনসাধাৰণক নিজৰ অঞ্চলৰ বাস্তৱ পাৰিৱেশিক সমস্যাসমূহ (যেনে— প্ৰদূষণ, বনাঞ্চল ধ্বংস আদি) চিনাক্ত কৰিবলৈ আৰু সেইবোৰ ব্যৱহাৰিক পদ্ধতিৰে সমাধান কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে।

  • (ঘ) ভৱিষ্যতমুখী আৰু বহনক্ষম লক্ষ্য (Future Oriented): এই শিক্ষাৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য হৈছে ই বৰ্তমানৰ সুখ-সুবিধাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ সুৰক্ষাক লৈও চিন্তিত। প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ মিতব্যয়ী ব্যৱহাৰৰ দ্বাৰা পৃথিৱীখনক কেনেকৈ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ বাবে বাসোপযোগী কৰি ৰাখিব পাৰি, সেই দূৰদৰ্শী চিন্তাধাৰা ই গঢ়ি তোলে।

২/ মানৱ সমাজত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু গুৰুত্বৰ বিষয়ে সবিস্তাৰে লিখা। 

উত্তৰ: বৰ্তমান একবিংশ শতিকাত তীব্ৰ ঔদ্যোগীকৰণ আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত পৃথিৱীৰ পাৰিৱেশিক ভাৰসাম্য বিপন্ন হৈ পৰিছে। এনে সংকটপূৰ্ণ সময়ত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু গুৰুত্ব অপৰিসীম। তলত ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:

• • (ক) প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সংৰক্ষণ: মানুহে নিজৰ স্বাৰ্থত অৰণ্য, পানী আৰু খনিজ সম্পদসমূহ নিৰ্মমভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। পৰিৱেশ শিক্ষাই মানুহক বুজাই দিয়ে যে এই সম্পদসমূহ সীমিত। ই আমাক সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰিবলৈ আৰু মিতব্যয়ী হ’বলৈ সিকায়।

  • (খ) গোলকীয় সংকটৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ: বৰ্তমান পৃথিৱীয়ে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming), জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ দৰে ভয়াৱহ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছে। এই গোলকীয় সংকটসমূহৰ বিজ্ঞানসন্মত কাৰণ আৰু ইয়াৰ প্ৰতিকাৰৰ উপায়সমূহ কেৱল সঠিক পৰিৱেশ শিক্ষাৰ জৰিয়তেহে সাধাৰণ ৰাইজৰ ওচৰলৈ লৈ যাব পৰা যায়।

  • (গ) স্বাস্থ্যসন্মত জীৱন-ধাৰণৰ বাবে: বায়ু, পানী আৰু মাটিৰ প্ৰদূষণে মানৱ স্বাস্থ্যৰ বাবে মাৰাত্মক ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে। পৰিৱেশ শিক্ষাই জনসাধাৰণক অনাময় ব্যৱস্থা, আৱৰ্জনাৰ সঠিক নিষ্কাশন আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ বিষয়ে জ্ঞান দি এক নিৰোগী সমাজ গঢ়াত সহায় কৰে।

  • (ঘ) জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ সুৰক্ষা: পৃথিৱীৰ বুকুত থকা বিভিন্ন উদ্ভিদ আৰু জীৱ-জন্তুৰ বিলুপ্তিয়ে মানুহৰ অস্তিত্বকো সংকটত পেলাব পাৰে। এই শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মনত জীৱ-জন্তুৰ প্ৰতি দয়া আৰু সহাৱস্থানৰ ভাৱনা জগাই তোলে, যিয়ে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষাত ইন্ধন যোগায়।

  • (ঙ) অৰ্থনৈতিক বহনক্ষমতা: পৰিৱেশ ধ্বংস কৰি কৰা উন্নয়নে কেতিয়াও দেশ এখনলৈ দীৰ্ঘম্যাদী সুখ আনিব নোৱাৰে। অৰ্থনৈতিক প্ৰগতিৰ লগতে প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষা কেনেকৈ সমান্তৰালভাৱে আগুৱাই নিব পাৰি, সেই সজাগতা গঢ়ি তোলাত এই শিক্ষাৰ ভূমিকা অনন্য।

৩/ আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ জৰিয়তে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজৰ মাজত কেনেকৈ পৰিৱেশ সজাগতা সৃষ্টি কৰিব পাৰি? বহলাই লিখা।

উত্তৰ: জনসমাজত পৰিৱেশ সজাগতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ আনুষ্ঠানিক (Formal) আৰু অনানুষ্ঠানিক (Informal) দুয়োটা মাধ্যমৰে পৃথক আৰু সুকীয়া গুৰুত্ব আছে। তলত ইয়াৰ কাৰ্যকৰী প্ৰক্ৰিয়াসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:

আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ জৰিয়তে (শিক্ষানুষ্ঠানৰ ভূমিকা):

• পাঠ্যক্ৰমৰ অন্তৰ্ভুক্তি: প্ৰাথমিক পৰ্যায়ৰ পৰা উচ্চ শিক্ষাৰ স্তৰলৈকে পৰিৱেশ বিজ্ঞানক এক সক্ৰিয় আৰু ব্যৱহাৰিক বিষয় হিচাপে স্থান দিব লাগে।

• ইকো-ক্লাৱ (Eco-Clubs) গঠন: প্ৰতিখন বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয়ত ইকো-ক্লাৱ গঠন কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক বৃক্ষৰোপণ, চৌপাশ পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু প্লাষ্টিক বৰ্জনৰ দৰে কামত প্ৰত্যক্ষভাৱে নিয়োজিত কৰিব পাৰি।

• প্ৰকল্পমূলক কাৰ্য (Project Work): শিক্ষাৰ্থীসকলক নিজৰ অঞ্চলৰ পানীৰ উৎস, আবৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা বা স্থানীয় উদ্ভিদৰ ওপৰত ফিল্ড ষ্টাডি (Field Study) কৰিবলৈ দিলে তেওঁলোকৰ মাজত বাস্তৱ সচেতনতা বৃদ্ধি পায়।

অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ জৰিয়তে (সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজৰ ভূমিকা):

• গণ মাধ্যমৰ ব্যৱহাৰ: দূৰদৰ্শন, অনাতাৰ (Radio), বাতৰি কাকত আৰু বিশেষকৈ আধুনিক সামাজিক মাধ্যম (Social Media) ত চুটি ছবি, তথ্যচিত্ৰ আৰু বিজ্ঞাপনৰ জৰিয়তে সাধাৰণ ৰাইজক আৱৰ্জনা নিষ্কাশন বা জল সংৰক্ষণৰ দৰে বিষয়ত সহজে সজাগ কৰিব পাৰি।

• সম্প্ৰদায়ভিত্তিক কাৰ্যসূচী: স্থানীয় পুথিভঁৰাল, ক্লাৱ বা ক্লাব-সংগঠনৰ জৰিয়তে গাঁৱে-ভূঞে, চহৰে-নগৰে বাটনাট (Street Play), সজাগতা সমদল আৰু প্ৰদৰ্শনীৰ আয়োজন কৰি নিৰক্ষৰ বা অনা-পঢ়ুৱৈ লোকসকলৰ মাজতো চেতনা জগাই তুলিব পাৰি।

• বেচৰকাৰী সংগঠনৰ সহায়: বিভিন্ন এন.জি.অ’ (NGO) সমূহে স্থানীয় ৰাইজক জৈৱিক সাৰ প্ৰস্তুত কৰা, সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰা আদি বিষয়ত ব্যৱহাৰিক প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ লগতে পৰিৱেশ দিৱসসমূহ ৰাইজৰ সহযোগত উদযাপন কৰিব পাৰে।

  • পাঠ্যক্ৰমৰ অন্তৰ্ভুক্তি: প্ৰাথমিক পৰ্যায়ৰ পৰা উচ্চ শিক্ষাৰ স্তৰলৈকে পৰিৱেশ বিজ্ঞানক এক সক্ৰিয় আৰু ব্যৱহাৰিক বিষয় হিচাপে স্থান দিব লাগে।

  • ইকো-ক্লাৱ (Eco-Clubs) গঠন: প্ৰতিখন বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয়ত ইকো-ক্লাৱ গঠন কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক বৃক্ষৰোপণ, চৌপাশ পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু প্লাষ্টিক বৰ্জনৰ দৰে কামত প্ৰত্যক্ষভাৱে নিয়োজিত কৰিব পাৰি।

  • প্ৰকল্পমূলক কাৰ্য (Project Work): শিক্ষাৰ্থীসকলক নিজৰ অঞ্চলৰ পানীৰ উৎস, আবৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা বা স্থানীয় উদ্ভিদৰ ওপৰত ফিল্ড ষ্টাডি (Field Study) কৰিবলৈ দিলে তেওঁলোকৰ মাজত বাস্তৱ সচেতনতা বৃদ্ধি পায়।

৪/ সমাজত পৰিৱেশ সজাগতা আৰু ধনাত্মক মনোভংগীৰ পৰিৱৰ্তন (Attitudinal Change) গঢ়ি তোলাত বেচৰকাৰী সংগঠন (NGO) সমূহৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা। (৫)

• উত্তৰ: চৰকাৰী প্ৰচেষ্টাসমূহৰ উপৰি সমাজৰ তৃণমূল পৰ্যায়ত পৰিৱেশৰ সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বেচৰকাৰী সংগঠন (Non-Governmental Organizations - NGOs) সমূহৰ ভূমিকা অত্যন্ত প্ৰশংসনীয় আৰু প্ৰভাৱশালী। জনসাধাৰণৰ মানসিকতা আৰু দৃষ্টিভংগীৰ ধনাত্মক পৰিৱৰ্তন অনাত তেওঁলোকে তলত দিয়া ধৰণে কাম কৰে:

  • (ক) তৃণমূল পৰ্যায়ত সজাগতা অভিযান: এন.জি.অ’ সমূহে চৰকাৰী নীতিসমূহ সহজ-সৰল ভাষাত সাধাৰণ দুৰ্গম বা গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ মানুহক বুজাই দিয়ে। তেওঁলোকে ঘৰে ঘৰে গৈ প্লাষ্টিকৰ অপকাৰিতা, খোৱাপানীৰ সুৰক্ষা আদিৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত মানুহৰ পুৰণি ক্ষতিকাৰক অভ্যাস সলনি হয়।

  • (খ) ব্যৱহাৰিক প্ৰশিক্ষণ আৰু কৰ্মশালা: কেৱল বক্তৃতা নিদি এই সংগঠনসমূহে ৰাইজক হাতে-কামে শিক্ষা দিয়ে। যেনে— বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ (Rainwater Harvesting) কৰা পদ্ধতি, কেঁচু সাৰ বা জৈৱিক সাৰ প্ৰস্তুত কৰা আদিৰ কৰ্মশালা পাতি মানুহক প্ৰকৃতি-অনুকূল জীৱনশৈলী গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য বা অনুপ্ৰাণিত কৰে।

  • (গ) পৰিৱেশমূলক আন্দোলন আৰু আইনী সহায়: বহু সময়ত প্ৰকৃতি ধ্বংসকাৰী কাৰ্যকলাপৰ বিৰুদ্ধে এন.জি.অ’ সমূহে শান্তিপূৰ্ণ গণ-আন্দোলন গঢ়ি তোলে। ইয়াৰ উপৰি জনস্বাৰ্থজনিত গোচৰ (Public Interest Litigation - PIL) ৰ জৰিয়তে আদালতৰ দ্বাৰস্থ হৈ বেআইনীভাৱে পাহাৰ কটা বা গছ কটা কাৰ্য বন্ধ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয়।

  • (ঘ) ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সৈতে অংশগ্ৰহণ: বিভিন্ন বেচৰকাৰী সংগঠনে বিদ্যালয়সমূহৰ সৈতে মিলি চিত্ৰাংকন, ৰচনা বা কুইজ প্ৰতিযোগিতাৰ আয়োজন কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা নতুন প্ৰজন্মৰ কোমল মনত সৰুৰে পৰাই পৰিৱেশৰ প্ৰতি এক মৰম আৰু সুৰক্ষামূলক মনোভংগীৰ সৃষ্টি হয়।

  • (ঙ) গৱেষণা আৰু তথ্য সংগ্ৰহ: বহুতো আন্তৰ্জাতিক আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় এন.জি.অ’ই (যেনে— WWF, বা স্থানীয় প্ৰকৃতিপ্ৰেমী সংগঠন) বিপন্ন বন্যপ্ৰাণী বা প্ৰদূষিত নদীসমূহৰ ওপৰত বৈজ্ঞানিক গৱেষণা চলাই চৰকাৰক সঠিক নীতি প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে।

৫/ উদ্দেশ্যসমূহৰ প্ৰসংগত বিভিন্ন স্তৰত (প্ৰাথমিক, মাধ্যমিক আৰু উচ্চ স্তৰ) পৰিৱেশ শিক্ষা প্ৰদানৰ শিক্ষণ কৌশলসমূহ বিশ্লেষণ কৰা। (৫)

• উত্তৰ: পৰিৱেশ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্যসমূহ বয়স আৰু মানসিক স্তৰভেদে বেলেগ বেলেগ হয়। গতিকে, বিভিন্ন স্তৰত ইয়াৰ শিক্ষণ কৌশলসমূহো সুকীয়া হোৱাটো বাঞ্ছনীয়। তলত ইয়াৰ এক বিশ্লেষণাত্মক আলোচনা কৰা হ’ল:

  ১/ প্ৰাথমিক স্তৰ (Primary Level):

  • উদ্দেশ্য: এই স্তৰৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল শিশুসকলক প্ৰকৃতিৰ উপাদানসমূহৰ (গছ-লতা, চৰাই-চিৰিকতি) সৈতে চিনাকি কৰাই দিয়া আৰু ইয়াৰ প্ৰতি এক কৌতুহল তথা মৰমৰ ভাব গঢ়া।

  • শিক্ষণ কৌশল: ইয়াত কোনো গধুৰ পুথিগত শিক্ষা বা জটিল সংজ্ঞা দিব নালাগে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ক্ৰীড়াভিত্তিক শিক্ষণ (Play-way method), প্ৰকৃতি পৰ্যৱেক্ষণ (Nature Walk), চুটি সাধুকথা, ৰঙীন ছবি আৰু পুতলা নাটকৰ সহায়ত পৰিৱেশৰ শিক্ষা আনন্দদায়কভাৱে প্ৰদান কৰিব লাগে।

  ২/ মাধ্যমিক স্তৰ (Secondary Level):

  • উদ্দেশ্য: এই স্তৰৰ উদ্দেশ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীক পাৰিৱেশিক সমস্যাসমূহৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱৰ বিষয়ে অলপ গভীৰ বা বৈজ্ঞানিক জ্ঞান প্ৰদান কৰা আৰু সংৱেদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা।

  • শিক্ষণ কৌশল: ইয়াত আলোচনা চক্ৰ (Seminar), তৰ্ক প্ৰতিযোগিতা, আৰু প্ৰকল্পমূলক কাৰ্য (Project Method) অতি ফলপ্ৰসূ। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক ওচৰৰ কোনো বিল, বজাৰ বা প্ৰদূষিত স্থানলৈ নি ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন (Field Trip) ৰ জৰিয়তে প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ দিব লাগে।

  ৩/ উচ্চ শিক্ষাৰ স্তৰ (Higher Level):

  • উদ্দেশ্য: এই স্তৰৰ চৰম উদ্দেশ্য হ’ল শিক্ষাৰ্থীক সমস্যা সমাধানৰ দক্ষ কৰি তোলা, গৱেষণাৰ মনোভাৱ গঢ়া আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে নীতি-নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ বাবে যোগ্য কৰা।

  • শিক্ষণ কৌশল: ইয়াত গৱেষণামুখী পদ্ধতি (Research-oriented Approach) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ডাটা সংগ্ৰহ (Data Collection), কেচ ষ্টাডি (Case Study), গোলকীয় পৰিৱেশ সন্মিলনসমূহৰ ওপৰত পাৱাৰ পইণ্ট প্ৰজেক্ট প্ৰদৰ্শন আৰু কাৰিকৰী কৰ্মশালাৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীক উচ্চ পৰ্যায়ৰ ব্যৱহাৰিক শিক্ষা প্ৰদান কৰা হয়।