পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Summary)

​এই পাঠ্যক্ৰমটিত মূলতঃ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সুৰক্ষা আৰু জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ আন্তঃসম্পৰ্কৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি, অ'জন স্তৰৰ ক্ষয় আৰু বিভিন্ন পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ দৰে গোলকীয় প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে আলোকপাত কৰা হৈছে। এই সমস্যাসমূহ সমাধান কৰি ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে ধৰিত্ৰী ৰক্ষা কৰিবলৈ 'বহনক্ষম উন্নয়ন' আৰু 'পৰিৱেশ শিক্ষা'ৰ ভূমিকা ইয়াত সুন্দৰকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। ইয়াৰোপৰি, পৰিৱেশ সুৰক্ষাত চৰকাৰ, বেচৰকাৰী সংগঠন (NGO), মহিলা আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্বৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। শেহতীয়াকৈ, দ্ৰুত জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ ভয়াৱহ কাৰণ তথা পৰিণতিসমূহ দৰ্শাই তাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ বাবে বিজ্ঞানসন্মত 'জনসংখ্যা শিক্ষা'ৰ অপৰিহাৰ্য প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত ইয়াত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ এটা মুখ্য কাৰণ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO2) আৰু মিথেনৰ দৰে সেউজগৃহ গেছৰ মাত্ৰা ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পোৱাটোৱেই গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ প্ৰধান কাৰণ।

২. অ'জন স্তৰ অৱক্ষয়ৰ বাবে কোনটো গেছ প্ৰধানকৈ দায়ী?

উত্তৰ: ক্ল’ৰ’ফ্লুঅ’ৰ’কাৰ্বন বা চি.এফ.চি. (CFC) গেছ অ'জন স্তৰ ধ্বংসৰ বাবে প্ৰধানকৈ দায়ী।

৩. বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) মানে কি?

উত্তৰ: ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনসমূহলৈ লক্ষ্য ৰাখি প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অপচয় নকৰাকৈ বৰ্তমান সময়ত কৰা পৰিৱেশ-অনুকূল উন্নয়নকেই বহনক্ষম উন্নয়ন বোলে।

৪. পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত 'NGO' ৰ সম্পূৰ্ণ নামটো কি?

উত্তৰ: NGO ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হ’ল— Non-Governmental Organisation (বেচৰকাৰী সংগঠন)।

৫. জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত অপ্ৰত্যাশিতভাৱে অতি কম সময়ৰ ভিতৰত হোৱা অস্বাভাৱিক জনসংখ্যা বৃদ্ধিক জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ বোলে।

৬. পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ যিকোনো এটা প্ৰধান প্ৰকাৰৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: বায়ু প্ৰদূষণ (বা জল প্ৰদূষণ)।

৭. পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো স্তৰত অ'জন গেছৰ আৱৰণ পোৱা যায়?

উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ ষ্ট্ৰেট'স্ফীয়েৰ (Stratosphere) স্তৰত অ'জন গেছৰ আৱৰণ পোৱা যায়।

৮. জনসংখ্যা শিক্ষাৰ এটা ঘাই উদ্দেশ্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিক নিয়ন্ত্ৰিত জনসংখ্যাৰ সুফল আৰু ইয়াৰ জৰিয়তে জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ বিষয়ে সচেতন কৰা।

৯. পৰিৱেশ সংৰক্ষণত গণমাধ্যমৰ (Media) এটা প্ৰাথমিক দায়িত্ব কি?

উত্তৰ: পৰিৱেশজনিত সমস্যা আৰু ইয়াৰ প্ৰতিকাৰৰ উপায়সমূহ তথ্যচিত্ৰ বা বাতৰিৰ জৰিয়তে সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজৰ মাজলৈ লৈ যোৱা।

১০. গোলকীয় উতাপনৰ এটা অন্যতম ভয়াবহ পৰিণতি কি?

উত্তৰ: মেৰু অঞ্চলৰ প্ৰকাণ্ড বৰফৰ স্তৰ গলিবলৈ ধৰা আৰু তাৰ ফলত সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পোৱা।

১১. পৰিৱেশ শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু জনসাধাৰণৰ মনত প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি এক যোগাত্মক মনোভাৱ আৰু দায়িত্ববোধ গঢ়ি তোলা।

১২. বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস কোনটো তাৰিখে পালন কৰা হয়?

উত্তৰ: প্ৰতি বছৰে ৫ জুন তাৰিখে বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস উদযাপন কৰা হয়।

১৩. জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা এটা অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: তীব্ৰ নিবনুৱা সমস্যা (বা জনমূৰি আয় হ্ৰাস পোৱা)।

১৪. বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে কেনেধৰণৰ শক্তিৰ ব্যৱহাৰত গুৰুত্ব দিয়া উচিত?

উত্তৰ: নৱীকৰণযোগ্য শক্তি যেনে— সৌৰশক্তি, বায়ু শক্তি আদিৰ ব্যৱহাৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিয়া উচিত।

১৫. ঘৰুৱা পৰিৱেশ প্ৰদূষণ মুক্ত কৰাত কাৰ ভূমিকা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰ: পৰিয়ালৰ পৰিচালিকা হিচাপে মহিলাসকলৰ ভূমিকা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

১৫ টা চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. সেউজগৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত থকা কিছুমান গেছে সূৰ্যৰ পৰা অহা তাপক ধৰি ৰাখি পৃথিৱীখনক জীৱকূলৰ বাবে গৰম কৰি ৰাখে। কিন্তু বৰ্তমান মানুহৰ ভুল কাৰ্যকলাপৰ বাবে এই গেছসমূহৰ পৰিমাণ অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পাই পৃথিৱীৰ স্বাভাৱিক উষ্ণতা ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকেই সেউজগৃহ প্ৰভাৱ বোলে।

২. অ'জন স্তৰ অৱক্ষয়ৰ দুটা মাৰাত্মক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি পোনপটীয়াকৈ পৃথিৱীত পৰাৰ ফলত মানুহৰ ছালৰ কৰ্কট ৰোগ (Cancer) আৰু চকুৰ ছানি পৰা ৰোগ বৃদ্ধি পায়।

• ই উদ্ভিদৰ সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত ব্যাঘাত জন্মাই শস্যৰ উৎপাদন বহুখিনি হ্ৰাস কৰে।

৩. বহনক্ষম উন্নয়নৰ দুটা মূল নীতি লিখা।

উত্তৰ:

• প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰি ইয়াৰ নূন্যতম আৰু মিতব্যয়ী ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰা।

• পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ গতি ধৰি ৰখা।

৪. জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ দৰ্শাওক।

উত্তৰ:

• আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ দ্ৰুত উন্নতিৰ ফলত শিশু তথা প্ৰাপ্তবয়স্কৰ মৃত্যুৰ হাৰ ব্যাপকভাৱে হ্ৰাস পোৱা।

• সমাজত শিক্ষাৰ অভাৱ, বাল্যবিবাহৰ প্ৰচলন আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধি সম্পৰ্কীয় সজাগতাৰ অভাৱ।

৫. জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত জনসংখ্যা শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?

উত্তৰ: জনসংখ্যা শিক্ষাই উঠি অহা প্ৰজন্মক সৰু পৰিয়ালৰ অৰ্থনৈতিক আৰু স্বাস্থ্যগত সুফলসমূহৰ বিষয়ে অৱগত কৰায়। ইয়াৰ উপৰি ই মানুহক পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ বিভিন্ন বিজ্ঞানসন্মত পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ মানসিকভাৱে প্ৰস্তুত কৰে।

৬. পৰিৱেশ সুৰক্ষাত বেচৰকাৰী সংগঠন (NGO) সমূহৰ দুটা ভূমিকা লিখা।

উত্তৰ:

• স্থানীয় সমাজত গছপুলি ৰোপণ, প্লাষ্টিক বৰ্জন আদি কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে জনসজাগতা সৃষ্টি কৰা।

• পৰিৱেশ বিনষ্টকাৰী কাৰ্যকলাপৰ বিৰুদ্ধে আইনী পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা আৰু চৰকাৰক নীতি নিৰ্ধাৰণত চাপ সৃষ্টি কৰা।

৭. গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি প্ৰতিৰোধ কৰাৰ দুটা কাৰ্যকৰী উপায় লিখা।

উত্তৰ:

• বনাঞ্চল ধ্বংস কাৰ্য সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰি খালী ঠাইত ব্যাপক হাৰত বৃক্ষৰোপণ কৰা।

• কয়লা, পেট্ৰ’ল আদি জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ কমাই পৰিষ্কাৰ শক্তি (যেনে সৌৰশক্তি) ৰ প্ৰয়োগ বৃদ্ধি কৰা।

৮. পৰিৱেশ প্ৰদূষণে মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত পেলোৱা দুটা বিৰূপ প্ৰভাৱ লিখা।

উত্তৰ:

• বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত মানুহৰ হাপানী, কাহ আৰু হাওঁফাওঁৰ গুৰুতৰ সংক্ৰমণজনিত ৰোগ হয়।

• দূষিত খোৱাপানী ব্যৱহাৰৰ বাবে জণ্ডিচ, কলেৰা আৰু টাইফয়ডৰ দৰে মহামাৰীৰ সৃষ্টি হয়।

৯. বহনক্ষম উন্নয়নৰ সফলতাত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: পৰিৱেশ শিক্ষাই ব্যক্তিক প্ৰকৃতিৰ সৈতে মিত্ৰতা স্থাপন কৰি চলিবলৈ শিকায়। ই সমাজত এনে এক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলে যিয়ে কেৱল বৰ্তমানৰ সুখৰ বাবে ভৱিষ্যতৰ সম্পদ ধবংস কৰা কাৰ্যক প্ৰশ্ৰয় নিদিয়ে।

১০. জনসংখ্যা বিস্ফোৰণে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ কেনে ক্ষতি সাধন কৰে?

উত্তৰ: অতিৰিক্ত জনসংখ্যাৰ বাসস্থান আৰু খাদ্যৰ চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ গৈ বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা হয়, যাৰ ফলত বন্যপ্ৰাণীৰ আশ্ৰয়স্থল নষ্ট হয়। লগতে, মানুহৰ বৰ্জিত আৱৰ্জনাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পাই সমগ্ৰ পৰিৱেশ বিষাক্ত হৈ পৰে।

১১. পৰিৱেশ সুৰক্ষাত মহিলাৰ সজাগতা কিয় অতিকৈ জৰুৰী?

উত্তৰ: মহিলাসকল ঘৰ এখনৰ প্ৰাথমিক শিক্ষক। এগৰাকী সচেতন মহিলাই ঘৰুৱা আৱৰ্জনাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰাৰ লগতে নিজৰ সন্তানক সৰুৰে পৰা পৰিৱেশ-অনুকূল অভ্যাস (যেনে পানী আৰু বিদ্যুৎ সংৰক্ষণ) সহজে শিকাব পাৰে।

১২. পৰিৱেশ আন্দোলনত সংবাদ মাধ্যমৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব লিখা।

উত্তৰ:

• পৰিৱেশ ধবংসকাৰী যিকোনো চোৰাং চিকাৰ বা উদ্যোগিক প্ৰদূষণৰ খবৰ সমাজৰ সন্মূখত উদঙাই দিয়া।

• সংৰক্ষণৰ সফল কাহিনী আৰু পৰিৱেশবিদসকলৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰি জনসাধাৰণক অনুপ্ৰাণিত কৰা।

১৩. জনসংখ্যা শিক্ষাৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• ই কোনো পৰম্পৰাগত কিতাপৰ পাঠ নহয়, বৰঞ্চ ই এক মূল্যবোধভিত্তিক আৰু আচৰণ পৰিৱৰ্তনকাৰী শিক্ষা।

• ই জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সৈতে দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্যৰ আন্তঃসম্পৰ্ক আলোচনা কৰে।

১৪. জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা দুটা প্ৰধান সামাজিক সমস্যা লিখা।

উত্তৰ:

• দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত সমাজত অপৰাধমূলক প্ৰৱণতা আৰু অশান্তি বৃদ্ধি পায়।

• বাসস্থানৰ নাটনি হোৱাৰ বাবে চহৰ অঞ্চলসমূহত অস্বাস্থ্যকৰ বস্তি অঞ্চলৰ সৃষ্টি হয়।

১৫. পৰিৱেশ সুৰক্ষাত চৰকাৰৰ দুটা প্ৰধান কৰ্তব্য কি কি?

উত্তৰ:

• পৰিৱেশ প্ৰদূষণকাৰী উদ্যোগসমূহৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ আইনী ব্যৱস্থা আৰু জৰিমনা বিহাৰ নিয়ম কৰা।

• শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত পৰিৱেশ শিক্ষাক বাধ্যতামূলক বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰি ছাত্ৰ সমাজক সজাগ কৰা।

৫ টা দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ আৰু পৰিণতিসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ধাৰণা: মানুহৰ বিভিন্ন প্ৰকৃতি-বিৰোধী কাৰ্যকলাপৰ ফলত বায়ুমণ্ডলত সেউজগৃহ গেছসমূহৰ (যেনে— কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, মিথেন, নাইত্ৰাছ অক্সাইড আদি) পৰিমাণ অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। এই গেছসমূহে সূৰ্যৰ পৰা অহা তাপভাগ পুনৰ মহাকাশলৈ ঘূৰি যোৱাত বাধা দিয়ে, যাৰ ফলত পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ গড় উষ্ণতা ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিছে। এই গোলকীয় পৰিঘটনাটোকই গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি বা গোলকীয় উতাপন বোলা হয়।

প্ৰধান কাৰণসমূহ: 

১. জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ: কল-কাৰখানা, যান-বাহন আদিত ব্যৱহৃত কয়লা, পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ দৰে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দহনৰ ফলত প্ৰচুৰ পৰিমাণে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছ নিৰ্গমন হয়। 

২. নিৰ্বনানীকৰণ (Deforestation): জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু উদ্যোগীকৰণৰ বাবে ব্যাপক হাৰত বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা হৈছে। গছ-গছনি হ্ৰাস পোৱাৰ বাবে বায়ুমণ্ডলৰ অতিৰিক্ত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰা প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াটো ব্যাহত হৈ পৰিছে। 

৩. ৰাসায়নিক সাৰৰ প্ৰয়োগ: কৃষি কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা নাইট্ৰ’জেনযুক্ত কৃত্ৰিম সাৰে বায়ুমণ্ডলত নাইত্ৰাছ অক্সাইডৰ দৰে শক্তিশালী সেউজগৃহ গেছৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰে।

পৰিণতিসমূহ: 

১. জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত পৃথিৱীৰ স্বাভাৱিক ঋতুচক্ৰ খেলিমেলি হৈ পৰিছে। ক’ৰবাত যদি তীব্ৰ খৰাং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছে, আন ক’ৰবাত আকৌ অপ্ৰত্যাশিত বানপানী আৰু ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰকোপ বৃদ্ধি পাইছে। 

২. মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলন: পৃথিৱীৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মেৰুৰ লগতে হিমালয়ৰ দৰে ওখ পৰ্বতমালাৰ বিশাল বৰফৰ স্তৰসমূহ দ্ৰুতগতিত গলিবলৈ ধৰিছে। ইয়াৰ ফলত সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পাইছে আৰু উপকূলীয় অঞ্চলসমূহ সলিল সমাধি হোৱাৰ উপক্ৰম ঘটিছে। 

৩. জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ বিলুপ্তি: উষ্ণতাৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খুৱাব নোৱাৰি বহুতো আপুৰুগীয়া উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণী চিৰদিনৰ বাবে পৃথিৱীৰ বুকুৰ পৰা বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।

প্ৰশ্ন ২: বহনক্ষম উন্নয়নৰ (Sustainable Development) ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা। এই লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ হ’ব লাগে?

উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণা: বহনক্ষম উন্নয়ন হৈছে এনে এক পৰিকল্পিত অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক বিকাশৰ আৰ্হি, যিয়ে বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ প্ৰকৃতিৰ ক্ষতি নকৰাকৈ পূৰণ কৰে আৰু একে সময়তে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবেও প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ সুৰক্ষিত কৰি ৰাখে। চমুকৈ ক’বলৈ গ’লে, ই হৈছে প্ৰকৃতি আৰু মানৱ প্ৰগতিৰ মাজত এক সুন্দৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া।

পৰিৱেশ শিক্ষাৰ ভূমিকা: বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্যসমূহ বাস্তৱায়িত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিৱেশ শিক্ষাই এক শক্তিশালী আহিলা হিচাপে কাম কৰে। ইয়াৰ ভূমিকাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

১. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ মিতব্যয়ী ব্যৱহাৰৰ জ্ঞান: পৰিৱেশ শিক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰী তথা সমাজক পানী, খনিজ পদাৰ্থ আৰু ইন্ধন আদি সীমিত সম্পদসমূহৰ অপচয় নকৰাকৈ কেনেকৈ সংৰক্ষণ কৰিব লাগে, সেই বিষয়ে ব্যৱহাৰিক জ্ঞান প্ৰদান কৰে। 

২. বিকল্প শক্তিৰ ব্যৱহাৰত উদগনি: এই শিক্ষাই ছাত্ৰ সমাজক কয়লা বা খনিজ তেলৰ দৰে প্ৰদূষণকাৰী উৎসৰ পৰিৱৰ্তে সৌৰশক্তি, বায়ু শক্তি আৰু জলশক্তিৰ দৰে নৱীকৰণযোগ্য তথা পৰিষ্কাৰ শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ মানসিকভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰে। 

৩. পৰিৱেশ-অনুকূল দৃষ্টিভংগী গঠন: পৰিৱেশ শিক্ষাই পৰম্পৰাগত কিতাপৰ জ্ঞানৰ পৰা আঁতৰি আহি শিক্ষাৰ্থীৰ মনত প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি এক গভীৰ শ্ৰদ্ধা আৰু দায়িত্ববোধ গঢ়ি তোলে। ইয়াৰ ফলত মানুহে 'ভোগবাদী' মানসিকতা এৰি সুৰক্ষাবাদী মনোভাৱ গ্ৰহণ কৰে। 

৪. আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ কৌশল শিক্ষণ: প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা, 'পুনৰাবৰ্তন' (Recycling) কৰা আৰু পচন সাৰ প্ৰস্তুত কৰাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱেশ-অনুকূল কৌশলসমূহ এই শিক্ষাৰ জৰিয়তে সমাজৰ প্ৰতিটো স্তৰলৈ লৈ যাব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ৩: পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী সংগঠনসমূহৰ (Government and NGOs) ভূমিকাৰ এক তুলনামূলক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু সুৰক্ষাৰ দৰে বিশাল কাৰ্যসূচীখন সফল কৰিবলৈ চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী— দুয়োটা পক্ষৰে সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ প্ৰয়োজন। তেওঁলোকৰ ভূমিকাৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:

চৰকাৰী সংগঠনৰ ভূমিকা (আইনী আৰু প্ৰশাসনিক দিশ): 

১. নীতি আৰু আইন প্ৰণয়ন: চৰকাৰৰ হাতত থকা সৰ্বোচ্চ ক্ষমতাৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন, বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ আইন আদি প্ৰণয়ন কৰা হয়। 

২. নিয়ন্ত্ৰণ আৰু শাস্তি প্ৰদান: প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ডৰ দৰে চৰকাৰী সংস্থাই উদ্যোগসমূহৰ ওপৰত চকু ৰাখে আৰু নিয়ম উলংঘা কৰিলে আইনী শাস্তি বা জৰিমনা বিহে। 

৩. বৃহৎ পুঁজিৰ যোগান: ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান গঠন, বনাঞ্চল সৃষ্টি আৰু নদী পৰিষ্কাৰ কৰাৰ দৰে বৃহৎ ব্যয়বহুল আঁচনিসমূহ কেৱল চৰকাৰৰ পক্ষেহে ৰূপায়ণ কৰা সম্ভৱ।

বেচৰকাৰী সংগঠনৰ ভূমিকা (NGOs - তৃণমূল পৰ্যায়ৰ সজাগতা): 

১. জনসাধাৰণৰ মাজত সজা

২. চৰকাৰৰ ওপৰত চাপ সৃষ্টি: যেতিয়াই কোনো চৰকাৰী প্ৰকল্পই পৰিৱেশৰ বৃহৎ ক্ষতি কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে, তেতিয়াই এই সংগঠনসমূহে শান্তিপূৰ্ণ আন্দোলন বা আদালতৰ আশ্ৰয় লৈ প্ৰকৃতি ৰক্ষা কৰে। 

৩. স্বেচ্ছামূলক কাৰ্যসূচী: চৰকাৰী নিৰ্দেশ অহালৈ বাট নোচোৱাকৈ NGOs সমূহে স্থানীয় লোকক একত্ৰিত কৰি গছপুলি ৰোপণ কৰা বা জলাশয় পৰিষ্কাৰ কৰাৰ দৰে কাম কৰে।

সামৰণি: চৰকাৰী সংগঠনৰ হাতত আইন আৰু ক্ষমতা থাকে কিন্তু সাধাৰণ জনতাৰ সৈতে সংযোগ কম থাকে। আনহাতে, বেচৰকাৰী সংগঠনৰ ক্ষমতা সীমিত হ’লেও জনসাধাৰণৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক অতি নিবিড়। গতিকে, পৰিৱেশ সুৰক্ষাত চৰকাৰৰ 'আইন' আৰু বেচৰকাৰী সংগঠনৰ 'জনভাগীদাৰী'— এই দুয়োৰে সংমিশ্ৰণ অতিকৈ জৰুৰী।

প্ৰশ্ন ৪: জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ (Population Explosion) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মূল কাৰণ আৰু ইয়াৰ ফলত সমাজ তথা পৰিৱেশত পৰা প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ সংজ্ঞা: যেতিয়া কোনো এখন দেশ বা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত জন্মৰ হাৰ বৃদ্ধি আৰু মৃত্যুৰ হাৰ হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত হঠাতে অতি কম সময়ৰ ভিতৰত জনসংখ্যা অপ্ৰত্যাশিতভাৱে বহুগুণ বাঢ়ি যায়, সেই অবস্থাটোক জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰধান কাৰণসমূহ: 

১. মৃত্যুৰ হাৰ হ্ৰাস: আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ অভূতপূৰ্ব উন্নতিৰ বাবে মহামাৰী আৰু দুৰাৰোগ্য ৰোগসমূহ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহিছে, যাৰ ফলত শিশু আৰু প্ৰাপ্তবয়স্কৰ গড় আয়ুস বৃদ্ধি পাইছে। 

২. অশিক্ষা আৰু কুসংস্কাৰ: সমাজৰ এক বৃহৎ অংশ আজিও উপযুক্ত শিক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত। সন্তানক ভগৱানৰ আশীৰ্বাদ বুলি গণ্য কৰা বা পুত্ৰ সন্তানৰ আশাত একাধিক সন্তান জন্ম দিয়াৰ দৰে মানসিকতাই জনসংখ্যা বৃদ্ধি কৰে। 

৩. বাল্যবিবাহ: কম বয়সতে বিবাহপাশত আৱদ্ধ হোৱাৰ ফলত মহিলাসকলৰ সন্তান জন্মদানৰ ক্ষমতাৰ সময়সীমা দীঘলীয়া হয়, যিয়ে জনসংখ্যা বৃদ্ধিত ইন্ধন যোগায়।

সমাজ আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ: 

১. অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক সংকট: অতিৰিক্ত জনসংখ্যাৰ বাবে দেশত কৰ্মসংস্থাপনৰ নাটনি হয়, যাৰ ফলত নিবনুৱা সমস্যা আৰু দৰিদ্ৰতা চৰম সীমাত উপনীত হয়। ইয়াৰ ফলত সমাজত চুৰি, ডকাইতিৰ দৰে অপৰাধমূলক প্ৰৱণতা বৃদ্ধি পায়। 

২. পৰিপূৰক ব্যৱস্থাৰ নাটনি: জনস্বাস্থ্য, শিক্ষা, যাতায়ত আৰু বাসস্থানৰ ওপৰত জনসংখ্যাৰ তীব্ৰ হেচঁ পৰে। চহৰ অঞ্চলসমূহত অস্বাস্থ্যকৰ বস্তি এলেকা বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰে। 

৩. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ চৰম অপচয় আৰু প্ৰদূষণ: মানুহৰ বাবে বাসস্থান আৰু কৃষিভূমি উলিয়াবলৈ গৈ বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা হৈছে। উদ্যোগ আৰু যান-বাহনৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে বায়ু, জল আৰু মাটি প্ৰদূষণে ভয়াবহ ৰূপ লৈছে।

প্ৰশ্ন ৫: জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে 'জনসংখ্যা শিক্ষা'ৰ (Population Education) ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ দৰে গুৰুতৰ সমস্যাটো কেৱল আইন প্ৰণয়ন কৰি বা বলপ্ৰয়োগ কৰি সমাধান কৰিব নোৱাৰি। ইয়াৰ বাবে মানুহৰ মনস্তাত্ত্বিক পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰয়োজন, যিটো কেৱল 'জনসংখ্যা শিক্ষা'ৰ জৰিয়তেহে সম্ভৱ। জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণত ইয়াৰ গুৰুত্ব তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

১. দায়িত্ববোধ সম্পন্ন মনোভাৱ গঢ়া: জনসংখ্যা শিক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু ডেকা প্ৰজন্মক সৰু পৰিয়ালৰ সুবিধা আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত উন্নত জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ বিষয়ে সচেতন কৰে। ই তেওঁলোকক ভৱিষ্যতে এজন দায়িত্বশীল পিতৃ-মাতৃ হ’বলৈ শিকায়। 

২. আন্তঃসম্পৰ্কৰ জ্ঞান প্ৰদান: এই শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক বুজিবলৈ সহায় কৰে যে জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সৈতে দেশৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰগতি, জনমূৰি আয় আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ এক গভীৰ যোগসূত্ৰ আছে। জনসংখ্যা বাঢ়িলে সমগ্ৰ দেশৰে যে ক্ষতি হ’ব, সেই ধাৰণা ই স্পষ্ট কৰে। 

৩. কুসংস্কাৰ আৰু অন্ধবিশ্বাস দূৰীকৰণ: জনসংখ্যা শিক্ষাই বিজ্ঞানসন্মত চিন্তাধাৰাৰ বিকাশ ঘটায়। সমাজত প্ৰচলিত পুত্ৰ সন্তানৰ প্ৰতি থকা মোহ বা জনসংখ্যা সম্পৰ্কীয় ধৰ্মীয় গোড়ামি আঁতৰোৱাত ই সহায় কৰে। 

৪. মহিলা সবলীকৰণ আৰু স্বাস্থ্য সজাগতা: এই শিক্ষাই সমাজত নাৰী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু লিংগ সমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। এগৰাকী শিক্ষিত মহিলাই নিজৰ স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ পদ্ধতিসমূহ সহজে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, যিয়ে প্ৰত্যক্ষভাৱে জন্মৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে। 

৫. পৰিয়াল কল্যাণ আঁচনিৰ প্ৰচাৰ: চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন পৰিয়াল কল্যাণ আৰু বিজ্ঞানসন্মত গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে জনসাধাৰণক সঠিক আৰু সহজ ভাষাত জ্ঞান দিয়াটো এই শিক্ষাৰ এক অন্যতম লক্ষ্য।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

1. What is global warming?

Answer: Global warming is the gradual increase in the Earth's average temperature due to the accumulation of greenhouse gases in the atmosphere.

2. What are greenhouse gases?

Answer: Greenhouse gases are gases like carbon dioxide, methane, and nitrous oxide that trap heat in the Earth's atmosphere.

3. Name any two causes of global warming.

Answer: Burning fossil fuels and deforestation are two major causes of global warming.

4. What is ozone depletion?

Answer: Ozone depletion is the thinning of the ozone layer in the stratosphere caused mainly by harmful chemicals such as CFCs.

5. Why is the ozone layer important?

Answer: The ozone layer protects living organisms from harmful ultraviolet (UV) rays of the Sun.

6. What are CFCs?

Answer: Chlorofluorocarbons (CFCs) are chemicals used in refrigerators and aerosols that damage the ozone layer.

7. What is environmental pollution?

Answer: Environmental pollution is the contamination of air, water, and land by harmful substances.

8. Name the main types of environmental pollution.

Answer: Air pollution, water pollution, soil pollution, and noise pollution.

9. What is air pollution?

Answer: Air pollution is the contamination of the atmosphere by harmful gases, smoke, and dust.

10. What is water pollution?

Answer: Water pollution is the contamination of rivers, lakes, and oceans by harmful wastes and chemicals.

11. What is soil pollution?

Answer: Soil pollution is the degradation of land due to chemicals, pesticides, plastics, and industrial waste.

12. Mention one effect of global warming.

Answer: Rising sea levels due to melting glaciers and polar ice.

13. State one effect of ozone depletion.

Answer: Increased exposure to UV radiation, causing skin cancer and eye diseases.

14. Give one measure to reduce pollution.

Answer: Plant more trees and reduce the use of fossil fuels.

15. Why is environmental protection important?

Answer: It conserves natural resources, protects biodiversity, and ensures a healthy environment for future generations.

Part B: Short Answer Questions (2 Marks)

1. Define global warming.

Answer: Global warming is the gradual increase in the Earth's average temperature due to excessive greenhouse gases released from human activities. It causes climate change, melting glaciers, and extreme weather conditions.

2. What are the main causes of global warming?

Answer: The major causes include burning coal, oil, and natural gas, deforestation, industrial emissions, and increasing use of vehicles. These activities release greenhouse gases into the atmosphere.

3. What are the effects of global warming?

Answer: Global warming leads to rising temperatures, melting ice caps, sea-level rise, irregular rainfall, droughts, floods, and loss of biodiversity.

4. Explain ozone depletion.

Answer: Ozone depletion is the reduction in the thickness of the ozone layer due to chemicals like CFCs. A thinner ozone layer allows more harmful UV rays to reach the Earth.

5. Mention two causes of ozone depletion.

Answer: The main causes are the use of chlorofluorocarbons (CFCs) in refrigerators and aerosols and emissions from certain industrial chemicals.

6. State two harmful effects of ozone depletion.

Answer: Ozone depletion increases the risk of skin cancer and cataracts. It also harms crops, forests, and marine ecosystems.

7. What is environmental pollution?

Answer: Environmental pollution refers to the contamination of the environment by harmful substances. It affects air, water, soil, and living organisms, reducing environmental quality.

8. What is air pollution? Mention its sources.

Answer: Air pollution is the presence of harmful gases and particles in the atmosphere. Major sources include vehicle emissions, industries, thermal power plants, and burning of fuels.

9. What is water pollution?

Answer: Water pollution occurs when harmful substances such as sewage, industrial waste, and chemicals enter rivers, lakes, and oceans, making water unsafe for use.

10. What is soil pollution?

Answer: Soil pollution is caused by excessive use of fertilizers, pesticides, plastics, and industrial waste. It reduces soil fertility and affects agricultural productivity.

11. Mention two measures to control pollution.

Answer: Pollution can be controlled by planting more trees, reducing the use of fossil fuels, recycling waste, treating industrial effluents, and using renewable energy.

12. Why should forests be protected?

Answer: Forests absorb carbon dioxide, prevent soil erosion, conserve biodiversity, regulate climate, and provide habitats for wildlife.

13. How does deforestation contribute to global warming?

Answer: Deforestation reduces the number of trees that absorb carbon dioxide. As a result, greenhouse gases increase in the atmosphere, leading to global warming.

14. Why is environmental conservation necessary?

Answer: Environmental conservation protects natural resources, maintains ecological balance, prevents pollution, and supports sustainable development for present and future generations.

15. Distinguish between global warming and ozone depletion.

Answer: Global warming is the increase in Earth's average temperature caused by greenhouse gases. Ozone depletion is the thinning of the ozone layer caused mainly by CFCs. Both are environmental problems but have different causes and effects.

5 Important Long Questions and Answer :

1. Explain the major environmental issues: Global Warming, Ozone Depletion, and Environmental Pollution.

Answer: Environmental issues are major threats to human life and nature.

Global Warming is the gradual increase in the Earth's average temperature due to greenhouse gases such as carbon dioxide and methane. Its effects include climate change, melting glaciers, rising sea levels, droughts, floods, and extreme weather.

Ozone Depletion refers to the thinning of the ozone layer caused mainly by Chlorofluorocarbons (CFCs). The ozone layer protects the Earth from harmful ultraviolet (UV) rays. Its depletion increases the risk of skin cancer, cataracts, and damage to crops and marine life.

Environmental Pollution is the contamination of air, water, soil, and the environment by harmful substances. It is caused by industrial waste, vehicle emissions, deforestation, plastic waste, and excessive use of chemicals.

These environmental problems threaten biodiversity, public health, and sustainable development. They can be controlled through afforestation, pollution control, renewable energy, recycling, and public awareness.

2. Discuss the role of Environmental Education in achieving Sustainable Development.

Answer: Environmental Education is the process of creating awareness, knowledge, values, and skills for protecting the environment. It helps people understand the relationship between humans and nature.

Environmental Education promotes Sustainable Development, which means meeting present needs without affecting the ability of future generations to meet their own needs.

Its major roles include:

• Creating awareness about environmental problems.
• Developing positive attitudes toward nature.
• Encouraging conservation of natural resources.
• Promoting the use of renewable energy and waste management.
• Motivating people to participate in environmental protection.
• Supporting biodiversity conservation and ecological balance.
• Encouraging sustainable lifestyles and responsible consumption.

Educational institutions, teachers, governments, and communities play a vital role in spreading environmental awareness. Through Environmental Education, citizens become responsible and actively participate in protecting the environment. Therefore, Environmental Education is an essential tool for achieving sustainable development.

3. Explain the role of different stakeholders in environmental protection.

Answer: Environmental protection is a shared responsibility of different stakeholders.

Government: Makes environmental laws, controls pollution, protects forests and wildlife, and implements conservation programmes.

Non-Governmental Organisations (NGOs): Conduct awareness campaigns, tree plantation programmes, environmental research, and community participation activities.

Women: Women play a significant role in conserving water, forests, biodiversity, and household waste management. They promote sustainable use of natural resources.

Media: Newspapers, television, radio, and social media spread environmental awareness, educate the public, and encourage participation in environmental campaigns.

Educational institutions, industries, local communities, and individuals also contribute by following eco-friendly practices.

When all stakeholders work together, environmental conservation becomes more effective, leading to sustainable development and a healthier environment.

4. What is Population Explosion? Discuss its causes and consequences.

Answer: Population explosion refers to the rapid and uncontrolled increase in the human population within a short period. It creates pressure on natural resources and economic development.

Causes of Population Explosion:

• High birth rate
• Decline in death rate due to better healthcare
• Early marriage
• Illiteracy
• Poverty
• Lack of awareness about family planning

Consequences:

• Unemployment and poverty
• Food and water shortages
• Environmental pollution
• Deforestation and resource depletion
• Housing problems
• Pressure on education and healthcare
• Increased waste generation
• Lower standard of living

Population explosion affects both economic development and environmental sustainability. Effective family planning, education, women's empowerment, and awareness programmes are essential for controlling population growth.

5. Explain the importance of Population Education for Population Control.

Answer: Population Education is an educational programme that creates awareness about population growth, family size, reproductive health, and responsible parenthood.

Its main objective is to help people understand the social, economic, and environmental effects of rapid population growth.

Importance of Population Education:

• Promotes small family norms.
• Creates awareness about family planning methods.
• Encourages responsible parenthood.
• Improves maternal and child health.
• Reduces poverty and unemployment.
• Promotes gender equality and women's education.
• Conserves natural resources.
• Improves the quality of life.
• Supports sustainable development.

Schools, colleges, teachers, health workers, and government agencies play important roles in spreading population education. By creating awareness and encouraging informed decisions, population education helps control population growth and contributes to national development and environmental protection.