পাঠৰ সাৰাংশ (Summary) :
এই পাঠটিত প্ৰকৃতি আৰু মানুহৰ নৈতিক সম্পৰ্কক পৰিচালিত কৰা পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা হৈছে। আধুনিক সমাজত ক্ৰমবৰ্ধমান ভোগবাদ আৰু উদ্যোগীকৰণৰ বাবে মানুহৰ মাজত পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় মূল্যবোধ ক্ৰমাৎ হ্ৰাস পাইছে। এই অৱক্ষয় ৰোধ কৰি ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে পৃথিৱীখন সুৰক্ষিত কৰিবলৈ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণা অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰোপৰি, পাঠটোত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্যসমূহৰ (SDGs) ভিতৰত লক্ষ্য ৭ (সুলভ আৰু নিকা শক্তি), লক্ষ্য ১২ (দায়িত্বশীল ভোগ আৰু উৎপাদন) আৰু লক্ষ্য ১৩ (জলবায়ু কাৰ্যপন্থা) ৰ বিষয়ে বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে। সামগ্ৰিকভাৱে, পাঠটোৱে শিক্ষাৰ্থীসকলক প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ আৰু গোলকীয় জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বিৰুদ্ধে সক্ৰিয় ভূমিকা ল’বলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ ‘পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ’ (Environmental Ethics) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: প্ৰকৃতি আৰু মানুহৰ মাজৰ নৈতিক সম্পৰ্কক পৰিচালিত কৰা আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ প্ৰতি মানুহৰ কৰ্তব্য নিৰ্ধাৰণ কৰা দৰ্শনৰ শাখাটোৱেই হৈছে পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ।
২/ বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) ধাৰণাটোৱে মূলতঃ কিহৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে?
উত্তৰ: ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ ক্ষমতাক কোনো ধৰণৰ ক্ষতি নকৰাকৈ বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ ওপৰত ই গুৰুত্ব দিয়ে।
৩/ মানুহৰ মাজত পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় মূল্যবোধ হ্ৰাস পোৱাৰ এটা প্ৰধান কাৰণ কি?
উত্তৰ: অপৰিকল্পিত উদ্যোগীকৰণ আৰু অত্যধিক গ্ৰাহকবাদী বা ভোগবাদী মানসিকতাৰ বাবে মানুহৰ মাজত পৰিৱেশ প্ৰেম ক্ৰমাৎ হ্ৰাস পাইছে।
৪/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে পৰিৱেশ শিক্ষাৰ এটা প্ৰধান লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু জনসাধাৰণৰ মনত প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণৰ প্ৰতি সজাগতা আৰু সক্ৰিয় দায়বদ্ধতা গঢ়ি তোলা।
৫/ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য (UN SDGs) ৰ মুঠ লক্ষ্যৰ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ কাৰ্যসূচীত মুঠ ১৭ টা লক্ষ্য (Goals) স্থিৰ কৰা হৈছে।
৬/ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ ‘লক্ষ্য ৭’ (Goal 7) কিহৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: সকলোৰে বাবে সুলভ, বিশ্বাসযোগ্য, বহনক্ষম আৰু আধুনিক নিকা শক্তি (Affordable and clean energy) নিশ্চিত কৰাৰ সৈতে ই জড়িত।
৭/ ‘লক্ষ্য ১২’ (Goal 12) ৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: দায়িত্বশীল তথা বহনক্ষম ব্যৱহাৰ বা ভোগ আৰু উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া (Responsible consumption and production) নিশ্চিত কৰা।
৮/ জলবায়ু কাৰ্যপন্থা বা 'Climate Action' ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ কিমান নম্বৰ লক্ষ্য?
উত্তৰ: জলবায়ু কাৰ্যপন্থা হৈছে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ ১৩ নম্বৰ লক্ষ্য (Goal 13)।
৯/ গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ বাবে দায়ী এটা মুখ্য গেছৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: কাৰ্বন ডাই অক্সাইড ($CO_2$) গেছ।
১০/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে কেনেধৰণৰ শক্তিৰ ব্যৱহাৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিয়া উচিত?
উত্তৰ: নৱীকৰণযোগ্য শক্তি (যেনে— সৌৰশক্তি, বায়ু শক্তি)।
১১/ প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য বিনষ্ট কৰা মানৱ-সৃষ্ট এটা প্ৰধান কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ব্যাপক হাৰত কৰা বনাঞ্চল ধ্বংসকৰণ বা নিৰ্বনীকৰণ।
১২/ পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহক প্ৰধানকৈ কি দুটা ভাগত ভগাব পাৰি?
উত্তৰ: জৈৱিক (Biotic) আৰু অজৈৱিক (Abiotic) উপাদান।
১৩/ 'গ্ৰীভ হাউচ প্ৰভাৱ' (Greenhouse Effect) ৰোধ কৰিবলৈ আমাৰ প্ৰধান কৰ্তব্য কি?
উত্তৰ: ব্যাপক হাৰত বৃক্ষৰোপণ কৰা আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা।
১৪/ শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ গঢ়ি তোলাৰ এটা কাৰ্যকৰী উপায় কি?
উত্তৰ: বিদ্যালয়সমূহত ব্যৱহাৰিক পৰিৱেশ শিক্ষা আৰু ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়নৰ (Field Study) ব্যৱস্থা কৰা।
১৫/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্যসমূহ কেতিয়াৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ কৰাৰ সময়সীমা ধাৰ্য কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ২০৩০ বৰ্ষৰ ভিতৰত (Agenda 2030)।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কেনেধৰণৰ?
উত্তৰ: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰই মানুহক কেৱল স্বাৰ্থপৰভাৱে জীয়াই থকাৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাশীল হ’বলৈ শিকায়। মানৱীয় মূল্যবোধ যেতিয়া প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষাৰ সৈতে একাকাৰ হৈ পৰে, তেতিয়াই সমাজত পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ প্ৰতিফলন ঘটে।
২/ আধুনিক সমাজত পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় মূল্যবোধ অৱক্ষয় হোৱাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল—
ক্ৰমবৰ্ধমান জনসংখ্যাৰ চাপৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত হোৱা অত্যাধিক শোষণ।
প্ৰযুক্তিৰ অপব্যৱহাৰ আৰু চহৰীকৰণৰ ফলত মানুহ প্ৰকৃতিৰ পৰা ক্ৰমাৎ আঁতৰি যোৱাটো।
৩/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য বা নীতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বৈশিষ্ট দুটা হ’ল—
ই অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ মাজত এক সুন্দৰ সমতা ৰক্ষা কৰে।
ই বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যত— দুয়োটা প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদৰ সম-বিতৰণত বিশ্বাস কৰে।
৪/ শিক্ষাৰ জৰিয়তে বহনক্ষম উন্নয়ন কেনেকৈ সম্ভৱ কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: পৰিৱেশ শিক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰিবলৈ আৰু প্ৰকৃতি-অনুকূল জীৱনশৈলী গ্ৰহণ কৰিবলৈ উদ্বুদ্ধ কৰে। এই সজাগতাই দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে বহনক্ষম উন্নয়ন প্ৰাপ্তিত সহায় কৰে।
৫/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য-৭ (Goal 7) অনুসৰি ‘নিকা শক্তি’ (Clean Energy) ব্যৱহাৰৰ দুটা লাভালাভ লিখা।
উত্তৰ: লাভালাভ দুটা হ’ল—
ই বায়ু প্ৰদূষণ আৰু কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰি গোলকীয় উত্তাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
ই পৰিৱেশৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ দীৰ্ঘকাল ধৰি শক্তিৰ নাটনি দূৰ কৰিব পাৰে।
৬/ ‘দায়িত্বশীল ভোগ আৰু উৎপাদন’ (Goal 12) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যৱহাৰ এনেদৰে কৰা যাতে উৎপাদন কাৰ্যই পৰিৱেশ বিনষ্ট নকৰে আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ অপচয় কম হয়। অৰ্থাৎ, প্ৰয়োজন অনুসৰিহে বস্তু ব্যৱহাৰ কৰাৰ অভ্যাস গঢ়া।
৭/ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য-১৩ (Goal 13) ৰ অধীনত ল’বলগীয়া দুটা জৰুৰী পদক্ষেপ কি কি?
উত্তৰ: পদক্ষেপ দুটা হ’ল—
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি আৰু পৰিকল্পনা মজবুত কৰা।
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত সৃষ্টি হ’ব পৰা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ মুখামুখি হ’বলৈ জনসাধাৰণক সজাগ আৰু সষ্টম কৰা।
৮) পৰিৱেশ শিক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনোভাৱ কেনেকৈ সলনি কৰিব পাৰে?
উত্তৰ: পৰিৱেশ শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক কেৱল কিতাপৰ জ্ঞান নিদিয়াকৈ প্ৰকৃতিৰ ব্যৱহাৰিক সংকটসমূহ বুজাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ মনত প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি থকা উদাসীনতা আঁতৰি এক সংৰক্ষণমুখী সক্ৰিয় মনোভাৱ গঢ়ি উঠে।
৯/ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য (Biodiversity) ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰই শিকায় যে পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো ক্ষুদ্ৰ জীৱৰে জীয়াই থকাৰ সমান অধিকাৰ আছে। ই মানুহক জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদ জগতৰ ওপৰত কৰা অত্যাচাৰ বন্ধ কৰি জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা কৰিবলৈ নৈতিকভাৱে বাধ্য কৰে।
১০/ গোলকীয় জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ (Climate Change) দুটা ভয়াৱহ পৰিণতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: পৰিণতি দুটা হ’ল—
মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলি সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পোৱা, যাৰ ফলত উপকূলীয় অঞ্চল জলমগ্ন হোৱাৰ সম্ভাৱনা বাঢ়ে।
ঋতুচক্ৰৰ খেলিমেলি আৰু চৰম বতৰ যেনে— অতিবৃষ্টি, অনাবৃষ্টি বা খৰাঙৰ সৃষ্টি হোৱা।
১১/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্যসমূহ (SDGs) সাফল্যমণ্ডিত কৰাত গোলকীয় সহযোগিতাৰ কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: জলবায়ু পৰিৱৰ্তন বা পৰিৱেশ প্ৰদূষণ কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট দেশৰ একক সমস্যা নহয়। ই এক গোলকীয় সংকট, গতিকে ইয়াৰ স্থায়ী সমাধানৰ বাবে বিশ্বৰ আটাইকেইখন দেশৰে কাৰিকৰী আৰু নীতিগত সহযোগিতাৰ অপৰিহাৰ্য প্ৰয়োজন।
১২/ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ‘দায়িত্বশীল ভোগ’ (Responsible Consumption) ৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: দুটা উদাহৰণ হ’ল—
ঘৰত প্লাষ্টিকৰ সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ বৰ্জন কৰি পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য বস্ত ব্যৱহাৰ কৰা।
খাদ্য আৰু খোৱাপানীৰ অপচয় সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰা।
১৩/ পৰিৱেশ মূল্যবোধ অবক্ষয়ৰ ফলত মানৱ সমাজে কেনেধৰণৰ সংকটৰ সন্মুখীন হৈছে?
উত্তৰ: ইয়াৰ ফলত মানৱ সমাজে ভয়াৱহ প্ৰদূষণজনিত স্বাস্থ্য সমস্যা (যেনে— উশাহ-নিশাহৰ ৰোগ) আৰু বিশুদ্ধ খোৱাপানী তথা প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ চৰম নাটনিৰ দৰে জটিল সংকটৰ সন্মুখীন হৈছে।
১৪/ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ধাৰণা জনপ্ৰিয় কৰিবলৈ বিদ্যালয়ত কি কি কাৰ্যসূচী ল’ব পাৰি?
উত্তৰ: বিদ্যালয়সমূহত ‘ইকো-ক্লাব’ (Eco-Club) গঠন কৰি বৃক্ষৰোপণ অভিযান চলাব পাৰি আৰু আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা (যেনে— আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণ) সম্পৰ্কে সজাগতা সভা অনুষ্ঠিত কৰিব পাৰি।
১৫/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ মূলমন্ত্ৰ "কাৰোকেই পিছপৰি থাকিবলৈ দিয়া নহ’ব" (Leave no one behind)— এই উক্তিৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল যে উন্নয়নৰ সুফলসমূহ কেৱল ধনী বা বিকশিত দেশবোৰে ভোগ কৰিলে নহ’ব; পৃথিৱীৰ প্ৰতিগৰাকী দৰিদ্ৰ, প্ৰান্তীয় আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোককো সমভাৱে সামৰি লৈ এক সমতাপূৰ্ণ সমাজ গঢ়িব লাগিব।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ (Environmental Ethics) কি? মানৱ সমাজত ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা বা গুৰুত্ব সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ ধাৰণা: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ হ’ল দৰ্শন আৰু শিক্ষাবিজ্ঞানৰ এটা ব্যৱহাৰিক শাখা, যিয়ে মানুহ আৰু তেওঁলোকৰ চৌপাশৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজৰ নৈতিক সম্পৰ্কটোক সংজ্ঞায়িত কৰে। ই আমাক শিকায় যে পৃথিৱীৰ অকল মানুহেই শ্ৰেষ্ঠ নহয়, বৰঞ্চ প্ৰকৃতিৰ বুকুত থকা প্ৰতিটো জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উপাদানৰে নিজস্ব মূল্য আৰু জীয়াই থকাৰ অধিকাৰ আছে।
মানৱ সমাজত ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা:
প্ৰকৃতিৰ কেন্দ্ৰিক মনোভাৱ গঠন: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰই মানুহৰ মাজত গঢ়ি উঠা ‘মানৱ-কেন্দ্ৰিক’ (Anthropocentric) অহংকাৰী ভাৱ আঁতৰাই ‘প্ৰকৃতি-কেন্দ্ৰিক’ (Biocentric) উদাৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ বৈজ্ঞানিক ব্যৱহাৰ: ই মানুহক সম্পদৰ অবিবেচক ধ্বংসলীলাৰ পৰা বিৰত ৰাখি পৰিমিত আৰু প্ৰয়োজন সাপেক্ষেহে সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ নৈতিক শিক্ষা প্ৰদান কৰে।
জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ: বৰ্তমান সময়ত বিলুপ্তপ্ৰায় বন্যপ্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ জগতক সুৰক্ষা দিবলৈ হ’লে কেৱল আইন জাপি দিলেই নহ’ব, মানুহৰ অন্তৰত নৈতিক চেতনা জাগিব লাগিব। সেই চেতনা পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰই প্ৰদান কৰে।
গোলকীয় সংকটৰ সমাধান: গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি বা জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে চৰম সংকটসমূহ কেৱল বিজ্ঞানৰ দ্বাৰা নহয়, বৰঞ্চ মানুহৰ পৰিৱেশ অনুকূল আচৰণৰ দ্বাৰাহে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা যায়।
ভৱিষ্যত সুৰক্ষা: ই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে পৃথিৱীখন কেৱল আমাৰ বৰ্তমান ভোগৰ বাবে নহয়, ইয়াক ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবেও সুৰক্ষিত কৰি থৈ যোৱাটো আমাৰ এক অন্যতম নৈতিক কৰ্তব্য।
২/ আধুনিক মানুহৰ মাজত পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় মূল্যবোধ হ্ৰাস বা অৱক্ষয় হোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ ফঁতিয়াই লিখা।
উত্তৰ: বৰ্তমান সময়ত বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ অভূতপূৰ্ব উন্নয়ন ঘটিছে যদিও মানুহৰ অন্তৰৰ পৰা পৰিৱেশীয় মূল্যবোধ আৰু প্ৰকৃতিপ্ৰেম ক্ৰমাৎ হেৰাই গৈছে। এই অৱক্ষয়ৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
অত্যধিক ভোগবাদ আৰু গ্ৰাহকবাদী মানসিকতা (Consumerism): আধুনিক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাই মানুহক অধিক সামগ্ৰী ক্ৰয় আৰু ভোগ কৰিবলৈ প্ৰৰোচিত কৰে। সুখৰ সংজ্ঞা কেৱল যান্ত্ৰিক ভোগ-বিলাসৰ মাজতে সীমাবদ্ধ হৈ পৰাৰ বাবে মানুহে প্ৰকৃতিৰ ক্ষতি কৰি হ’লেও নিজৰ ইচ্ছা পূৰণ কৰিব বিচাৰে।
দ্ৰুত চহৰীকৰণ আৰু ঔদ্যোগিক প্ৰসাৰ: নগৰীকৰণৰ নামত ব্যাপক হাৰত অৰণ্য ধ্বংস কৰি ডাঙৰ ডাঙৰ অট্টালিকা, কল-কাৰখানা নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত মানুহ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ স্পৰ্শৰ পৰা আঁতৰি পকী দেৱালৰ মাজত আৱদ্ধ হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি থকা দায়বদ্ধতাও হ্ৰাস পাইছে।
প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত অতি-নিৰ্ভৰশীলতা: আধুনিক প্ৰযুক্তিয়ে আমাক প্ৰকৃতিৰ ওপৰত এক কৃত্ৰিম নিয়ন্ত্ৰণ দিছে। মানুহে ভাবিবলৈ লৈছে যে বিজ্ঞানে সকলো সমাধান কৰিব পাৰিব, যাৰ ফলত প্ৰকৃতিৰ স্বাভাৱিক নিয়মসমূহৰ প্ৰতি থকা শ্ৰদ্ধা নাইকিয়া হৈ পৰিছে।
জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণ: ক্ৰমবৰ্ধমান জনসংখ্যাৰ প্ৰয়োজন পূৰাবলৈ গৈ প্ৰাকৃতিক আৱাসস্থলসমূহ বেদখল কৰা হৈছে। জীৱন সংগ্ৰাম ইমান তীব্ৰ হৈ পৰিছে যে মানুহে পৰিৱেশ মূল্যবোধৰ কথা চিন্তা কৰাৰ আহৰি পোৱা নাই।
মূল্যবোধভিত্তিক শিক্ষাৰ অভাৱ: বৰ্তমানৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা বহু পৰিমাণে কেৰিয়াৰকেন্দ্ৰিক বা অৰ্থ সৰ্বস্ব। বিদ্যালয় বা মহাবিদ্যালয়সমূহত পৰিৱেশ সুৰক্ষাক কেৱল পৰীক্ষা পাছ কৰাৰ এটা মাধ্যম হিচাপে লোৱা হয়, তাক ব্যক্তিগত চৰিত্ৰ বা জীৱনশৈলীৰ অংগ কৰি তোলা নহয়।
৩/ বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) অৰ্জনৰ ক্ষেত্ৰত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ ভূমিকা বা গুৰুত্ব বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়ন কোনো এখন দেশৰ চৰকাৰে কেৱল আইন বা আঁচনি প্ৰস্তুত কৰিলেই সম্ভৱ নহয়, ইয়াৰ বাবে প্ৰতিজন নাগৰিকৰে সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ প্ৰয়োজন। ইয়াতেই পৰিৱেশ শিক্ষাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে। ইয়াৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে বৰ্ণনা কৰিব পাৰি:
সজাগতা আৰু জ্ঞানৰ প্ৰসাৰ: পৰিৱেশ শিক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু সমাজক প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ সীমাবদ্ধতাৰ বিষয়ে স্পষ্ট জ্ঞান দিয়ে। সম্পদৰ অপচয় কৰিলে কেনে ভয়াৱহ পৰিণতি হ’ব পাৰে, সেই বিষয়ে ই সমাজক সচেতন কৰে।
দক্ষতা আৰু সমাধানমুখী চিন্তাৰ বিকাশ: পৰিৱেশ শিক্ষাই কেৱল সমস্যাৰ কথাই নকয়, বৰঞ্চ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সমস্যা সমাধানৰ পথো দেখুৱায়। যেনে— বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰা, আৱৰ্জনা পুনৰাবৰ্তন (Recycling) কৰা আৰু বৈকল্পিক শক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ কৌশল শিক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিকায়।
আচৰণগত পৰিৱৰ্তন (Behavioral Change): এই শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্যই হৈছে মানুহৰ মনোভাৱৰ পৰিৱৰ্তন ঘটোৱা। প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ বৰ্জন কৰা, পানী বা বিদ্যুৎ সংৰক্ষণ কৰা আদি সৰু সৰু অভ্যাসসমূহ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত গঢ়ি তুলি ই বহনক্ষম জীৱনশৈলীৰ ভেটি স্থাপন কৰে।
নীতি-নিৰ্ধাৰণত অংশগ্ৰহণ: পৰিৱেশ শিক্ষাই ছাত্ৰ সমাজক গণতান্ত্ৰিক আৰু সামাজিকভাৱে সক্ৰিয় কৰি তোলে, যাতে তেওঁলোকে পৰিৱেশ বিৰোধী কাৰ্যকলাপৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতিব পাৰে আৰু বহনক্ষম নীতি প্ৰণয়নত ভূমিকা ল’ব পাৰে।
প্ৰকৃতিমুখী মূল্যবোধৰ পুনৰুদ্ধাৰ: এই শিক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত প্ৰকৃতি সুৰক্ষাক এক পবিত্ৰ কৰ্তব্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে, যিটো বহনক্ষম উন্নয়নৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চৰ্ত।
৪/ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্যসমূহৰ (UN SDGs) ‘লক্ষ্য ৭: সুলভ আৰু নিকা শক্তি’ (Affordable and Clean Energy) ধাৰণাটো ইয়াৰ প্ৰত্যাহ্বান আৰু সমাধানৰ সৈতে বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ ৭ নম্বৰ লক্ষ্যটো হৈছে বিশ্বৰ প্ৰতিজন নাগৰিকৰ বাবে সুলভ, নিৰ্ভৰযোগ্য, আধুনিক আৰু নিকা শক্তিৰ ব্যৱস্থা কৰা। বৰ্তমানৰ কয়লা বা পেট্ৰ’লিয়ামৰ দৰে জীৱাশ্ম ইন্ধনে পৰিৱেশৰ ব্যাপক ক্ষতি কৰিছে। সেয়েহে ইয়াৰ বিকল্প হিচাপে নিকা বা সৌৰ আৰু বায়ু শক্তিৰ প্ৰসাৰ কৰাটোৱেই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ:
উচ্চ প্ৰাৰম্ভিক ব্যয়: সৌৰ পেনেল, বায়ু কল বা আধুনিক হাইড্ৰ’পাৱাৰ প্লেণ্ট বহু ব্যয়বহুল। উন্নয়নশীল আৰু পিছপৰা দেশসমূহৰ বাবে এনে কাৰিকৰী আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ কৰাটো বিত্তীয়ভাৱে টান হৈ পৰে।
ভৌগোলিক আৰু প্ৰাকৃতিক সীমাবদ্ধতা: সকলো স্থানতে সৌৰ শক্তি বা বায়ু শক্তি সমভাৱে উপলব্ধ নহয়। তদুপৰি বতৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত ইয়াৰ উৎপাদন বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে।
সজাগতা আৰু কুসংস্কাৰৰ অভাৱ: বিশ্বৰ বহু গ্ৰাম্য বা দুৰ্গম অঞ্চলৰ মানুহ আজিও পৰম্পৰাগত খৰি বা কেৰাচিনৰ ব্যৱহাতেতে অভ্যস্ত। তেওঁলোকৰ মাজত নতুন প্ৰযুক্তিৰ প্ৰতি দ্বিধাবোধ দেখা যায়।
সমাধানৰ উপায়:
চৰকাৰী ৰাজসাহায্য (Subsidy): চৰকাৰে নিকা শক্তিৰ সঁজুলিসমূহৰ ওপৰত কৰ হ্ৰাস কৰি আৰু সস্তাত ঋণ দি সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে ইয়াক ক্ৰয়সাধ্য কৰি তুলিব লাগিব।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা: ধনী আৰু উন্নত দেশসমূহে পিছপৰা দেশবোৰক কম খৰচত নিকা শক্তিৰ কাৰিকৰী জ্ঞান (Technology Transfer) আৰু আৰ্থিক অনুদান আগবঢ়াব লাগিব।
গৱেষণা আৰু উন্নয়ন (R&D): কম খৰচতে যাতে অধিক কাৰ্যক্ষম সৌৰ পেনেল বা বেটাৰী তৈয়াৰ কৰিব পৰা যায়, তাৰ বাবে বৈজ্ঞানিক গৱেষণা তীব্ৰতৰ কৰিব লাগিব।
৫/ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ‘লক্ষ্য ১২: দায়িত্বশীল ভোগ আৰু উৎপাদন’ (Responsible Consumption and Production) আৰু ‘লক্ষ্য ১৩: জলবায়ু কাৰ্যপন্থা’ (Climate Action)-ৰ মাজৰ আন্তঃসম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য ১২ (দায়িত্বশীল ভোগ আৰু উৎপাদন) আৰু লক্ষ্য ১৩ (জলবায়ু কাৰ্যপন্থা) পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক। এটাৰ সফলতা আনটোৰ কাৰ্যকাৰিতাৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ আন্তঃসম্পৰ্ক তলত দিয়া ধৰণে বুজিব পাৰি:
উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া আৰু কাৰ্বন নিৰ্গমন: লক্ষ্য ১২ এ আমাক সম্পদৰ অপচয় নকৰাকৈ পৰিৱেশ-অনুকূল পদ্ধতিৰে সামগ্ৰী উৎপাদন কৰিবলৈ কয়। যেতিয়াই কাৰখানাবোৰে অপৰিকল্পিতভাৱে সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে, তেতিয়াই বায়ুমণ্ডললৈ প্ৰচুৰ পৰিমাণে গ্ৰীণহাউচ গেছ নিৰ্গত হয়। গতিকে উৎপাদন নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে লক্ষ্য ১৩ ৰ অধীনত থকা জলবায়ু পৰিৱৰ্তন ৰোধৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সহজ হৈ পৰে।
ভোগবাদী মানসিকতা আৰু আবৰ্জনাৰ সংকট: বৰ্তমান প্লাষ্টিক আৰু ই-আৱৰ্জনা (E-waste) ৰ পৰিমাণ অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল মানুহৰ অদায়িত্বশীল ভোগ (Consumption)। এই আৱৰ্জনাবোৰ যেতিয়া জ্বলাই দিয়া হয় বা মাটিত পেলাই দিয়া হয়, সি গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিত ইন্ধন যোগায়। গতিকে ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিলে (Reduce, Reuse, Recycle) জলবায়ু সুৰক্ষিত হ’ব।
খাদ্যৰ অপচয় আৰু গোলকীয় উত্তাপ: বিশ্বত উৎপাদিত খাদ্যৰ এক বুজন অংশ অপচয় হয়। এই খাদ্য উৎপাদন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ভূমি, পানী আৰু ইন্ধন— আটাইবোৰ অপচয় হোৱাৰ লগতে গেলি যোৱা খাদ্যই বায়ুমণ্ডলত ক্ষতিকাৰক মিথেন গেছৰ সৃষ্টি কৰে। অৰ্থাৎ, খাদ্য সুৰক্ষা বা সঠিক ভোগৰ দ্বাৰা জলবায়ুৰ বিপৰ্যয় ৰোধ কৰিব পাৰি।
উপসংহাৰ: চমুকৈ ক’বলৈ গ’লে, ‘লক্ষ্য ১২’ হৈছে এটা কৰণীয় কাৰ্য বা অভ্যাস আৰু ‘লক্ষ্য ১৩’ হৈছে তাৰ ফলশ্ৰুতি। আমি যদি আমাৰ ভোগ আৰু উৎপাদনৰ ধৰণ সলনি নকৰোঁ, তেন্তে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বিৰুদ্ধে কৰা কোনো কাৰ্যপন্থা কেতিয়াও সফল হ’ব নোৱাৰে।
Very Short Answer Questions (1 Mark) with Answers
1. What is environmental ethics?
Answer: Environmental ethics is the branch of ethics that studies the moral relationship between humans and the natural environment. It encourages responsible use and protection of natural resources.
2. What are environmental values?
Answer: Environmental values are beliefs and principles that encourage people to respect, protect, and conserve nature for present and future generations.
3. Why are environmental ethics important?
Answer: Environmental ethics helps people use natural resources responsibly, reduce pollution, and conserve biodiversity for sustainable development.
4. Define conservation.
Answer: Conservation means the careful protection, management, and wise use of natural resources to prevent their depletion.
5. What is biodiversity?
Answer: Biodiversity is the variety of living organisms, including plants, animals, and microorganisms, found in a particular ecosystem or on Earth.
6. What is sustainable use of resources?
Answer: Sustainable use means using natural resources in a way that meets present needs without harming the ability of future generations to meet their needs.
7. What is ecological balance?
Answer: Ecological balance is the stable relationship among living organisms and their environment that maintains ecosystem health.
8. What is environmental responsibility?
Answer: Environmental responsibility is the duty of individuals and society to protect and conserve the environment through responsible actions.
9. Name one principle of environmental ethics.
Answer: Respect for nature is one of the basic principles of environmental ethics.
10. What is pollution?
Answer: Pollution is the contamination of air, water, or land by harmful substances that negatively affect living organisms and the environment.
11. Why should forests be protected?
Answer: Forests should be protected because they maintain biodiversity, regulate climate, prevent soil erosion, and provide oxygen.
12. What is environmental awareness?
Answer: Environmental awareness is the understanding of environmental issues and the need to protect natural resources.
13. Who is responsible for environmental protection?
Answer: Every individual, community, government, and organization shares responsibility for protecting the environment.
14. Give one example of environmentally ethical behaviour.
Answer: Planting trees and avoiding plastic waste are examples of environmentally ethical behaviour.
15. What is the main aim of environmental ethics?
Answer: The main aim is to promote harmony between humans and nature through responsible and sustainable actions.
15 Short Answer Questions (2 Marks) with Answers
1. Define environmental ethics.
Answer: Environmental ethics is the study of moral principles that guide human behaviour towards nature. It teaches people to use natural resources wisely, protect biodiversity, and reduce environmental damage for sustainable development.
2. Explain environmental values.
Answer: Environmental values are beliefs and attitudes that encourage people to respect nature and conserve natural resources. They promote responsible behaviour, environmental protection, and sustainable living.
3. State two objectives of environmental ethics.
Answer: The objectives are:
- To protect natural resources and biodiversity.
- To encourage responsible and sustainable use of environmental resources.
4. Why is environmental conservation necessary?
Answer: Environmental conservation is necessary to protect ecosystems, maintain biodiversity, reduce pollution, and ensure that natural resources remain available for future generations.
5. Explain the relationship between humans and nature.
Answer: Humans depend on nature for food, water, air, energy, and shelter. Environmental ethics teaches that humans should protect nature instead of exploiting it excessively.
6. Mention two examples of environmental values in daily life.
Answer: Saving water, planting trees, reducing plastic use, recycling waste, and conserving electricity are common examples of environmental values.
7. What is sustainable development?
Answer: Sustainable development means meeting present needs without reducing the ability of future generations to meet their own needs. It balances economic growth, social welfare, and environmental protection.
8. How does environmental ethics reduce pollution?
Answer: Environmental ethics encourages responsible consumption, waste reduction, recycling, and proper disposal of waste, thereby reducing environmental pollution.
9. Why should biodiversity be protected?
Answer: Biodiversity maintains ecological balance, supports food chains, provides medicines and resources, and ensures the stability of ecosystems.
10. Explain the importance of environmental awareness.
Answer: Environmental awareness helps people understand environmental problems and motivates them to adopt eco-friendly habits that support conservation and sustainable development.
11. What is responsible use of natural resources?
Answer: Responsible use means utilizing resources efficiently without wastage or environmental damage so that they remain available for future generations.
12. How can students promote environmental ethics?
Answer: Students can plant trees, avoid plastic, save electricity and water, keep surroundings clean, and spread awareness about environmental protection.
13. What is the importance of forests?
Answer: Forests provide oxygen, absorb carbon dioxide, conserve biodiversity, regulate climate, and prevent soil erosion, making them essential for life.
14. What is ecological balance and why is it important?
Answer: Ecological balance is the stable interaction among living organisms and their environment. It is important because it supports healthy ecosystems and ensures the survival of all species.
15. Write two benefits of environmental ethics.
Answer: Environmental ethics reduces environmental degradation and promotes sustainable development. It also encourages conservation of natural resources and improves the quality of life.
5 Important Long Questions and Answer :
1. Define Environmental Ethics. Explain its importance in protecting the environment. (5 Marks)
Answer: Environmental ethics is the branch of ethics that studies the moral relationship between humans and the natural environment. It teaches that humans should use natural resources responsibly and protect all forms of life. Environmental ethics encourages people to maintain harmony with nature instead of exploiting it for selfish purposes.
Importance of Environmental Ethics:
- Promotes conservation of forests, wildlife, water, and other natural resources.
- Reduces pollution by encouraging eco-friendly behaviour.
- Protects biodiversity and ecological balance.
- Creates awareness about environmental responsibilities.
- Supports sustainable development for present and future generations.
- Encourages recycling, afforestation, and responsible consumption.
Environmental ethics helps society understand that nature is not only a resource for human use but also has its own value. Following ethical principles ensures environmental protection and improves the quality of life. Therefore, environmental ethics is essential for building a healthy, clean, and sustainable world.
2. Discuss the causes of the decline of environmental values among people. (5 Marks)
Answer: Environmental values are declining due to rapid social, economic, and technological changes. People often give more importance to material comfort than environmental protection.
Major causes include:
- Rapid industrialization causing pollution and resource depletion.
- Urbanization leading to destruction of forests and biodiversity.
- Population growth increasing pressure on natural resources.
- Consumerism and excessive use of plastic and non-renewable resources.
- Lack of environmental education and public awareness.
- Weak enforcement of environmental laws.
- Overexploitation of forests, water, minerals, and wildlife.
- Modern lifestyles encouraging wasteful consumption.
The decline of environmental values results in climate change, pollution, loss of biodiversity, and environmental degradation. Strengthening environmental education, promoting sustainable lifestyles, and increasing public awareness can restore environmental values and encourage responsible behaviour towards nature.
3. Explain the role of Environmental Education in Sustainable Development. (5 Marks)
Answer: Environmental education is the process of developing knowledge, skills, attitudes, and values necessary for protecting the environment. It plays a vital role in achieving sustainable development by making people environmentally responsible.
Role of Environmental Education:
- Creates awareness about environmental problems.
- Develops positive attitudes towards nature.
- Encourages conservation of natural resources.
- Promotes sustainable lifestyles and responsible consumption.
- Helps reduce pollution through eco-friendly practices.
- Encourages community participation in environmental protection.
- Supports biodiversity conservation and climate action.
Environmental education also motivates students to plant trees, save water, reduce plastic use, and conserve energy. It develops informed citizens who can participate in solving environmental problems. Therefore, environmental education is an essential tool for achieving sustainable development and ensuring a better future for coming generations.
4. Explain the objectives and importance of SDG 7 (Affordable and Clean Energy). (5 Marks)
Answer: SDG 7 aims to ensure access to affordable, reliable, sustainable, and modern energy for everyone. It promotes the use of renewable energy such as solar, wind, hydro, and biomass while reducing dependence on fossil fuels.
Objectives:
- Provide affordable and clean energy to all people.
- Increase the use of renewable energy sources.
- Improve energy efficiency.
- Reduce greenhouse gas emissions.
- Support sustainable economic development.
Importance:
- Reduces air pollution and climate change.
- Improves public health.
- Creates employment in renewable energy industries.
- Provides electricity to rural and remote areas.
- Conserves non-renewable energy resources.
Achieving SDG 7 helps ensure energy security, environmental protection, and sustainable development. Clean energy is essential for improving the quality of life and protecting the Earth for future generations.
5. Explain SDG 12 (Responsible Consumption and Production) and SDG 13 (Climate Action). (5 Marks)
Answer: SDG 12 promotes responsible consumption and production by reducing waste, improving resource efficiency, encouraging recycling, and minimizing pollution. It aims to use natural resources wisely and reduce environmental damage.
Objectives of SDG 12:
- Reduce waste generation.
- Promote recycling and reuse.
- Encourage sustainable production.
- Reduce food waste and plastic pollution.
SDG 13 focuses on taking urgent action to combat climate change and its impacts.
Objectives of SDG 13:
- Reduce greenhouse gas emissions.
- Promote climate adaptation.
- Increase awareness about climate change.
- Strengthen disaster risk reduction.
Both goals work together to protect the environment, conserve resources, and ensure sustainable development. Responsible consumption reduces environmental pressure, while climate action helps protect ecosystems and human life from the harmful effects of global warming. Achieving these goals is essential for a sustainable future.