অধ্যায়ঃ 9
প্ৰাণীৰ প্ৰজনন
MAIN CONTENT
অনুশীলনীত থকা প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ
১: জীৱৰ প্ৰজননৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে বহলাই লিখা।
উত্তৰ: জীৱৰ বাবে প্ৰজনন এক অপৰিহাৰ্য জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া । এটা প্ৰজাতিৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰজনন প্রক্রিয়া অত্যাবশ্যকীয় । ইয়াৰ গুৰুত্বসমূহ তলত বহলাই আলোচনা কৰা হ’ল:
প্ৰজাতিৰ ধাৰাবাহিকতা: প্ৰজননৰ দ্বাৰা এটা প্ৰজাতিয়ে নিজৰ দৰে নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰি পৃথিৱীত নিজৰ অস্তিত্ব বৰ্তাই ৰাখে । ইয়াৰ অবিহনে এটা প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজাতিটো পৃথিৱীৰ পৰা বিলুপ্ত হৈ যাব।
সংখ্যা বৃদ্ধি: প্ৰজননৰ জৰিয়তে জীৱই নিজৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি কৰে, যিয়ে প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাত সহায় কৰে ।
চৰিত্ৰৰ উত্তৰাধিকাৰ: যৌন প্ৰজননৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা নতুন জীৱটোৱে পিতৃ-মাতৃৰ কিছুমান গুণ বা চৰিত্ৰ উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে লাভ কৰে, যিয়ে প্ৰজাতিটোৰ মাজত সাদৃশ্য আৰু বিচিত্ৰতা দুয়োটা বজাই ৰাখে ।
অস্তিত্ব ৰক্ষা: যদিহে জীৱই বংশবৃদ্ধি নকৰিলেহেঁতেন, তেন্তে পৃথিৱীত জীৱজগতৰ কোনো চিন-চাব নাথাকিলহেঁতেন। সেয়েহে জীৱজগতৰ ধাৰাবাহিকতাৰ বাবে প্ৰজনন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
২: মানুহৰ নিষেচন প্রক্রিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰথম পৰ্যায়টোৱেই হৈছে নিষেচন । মানুহৰ নিষেচন প্ৰক্ৰিয়াটো তলত বৰ্ণনা কৰা হ’ল:
সংযোজন: প্ৰজননৰ সময়ত পুংজনন কোষ বা শুক্ৰাণুবোৰ যেতিয়া এটা স্ত্ৰীজনন কোষ বা ডিম্বাণুৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে, তেতিয়া এটা শুক্ৰাণু ডিম্বাণুৰ লগত সংযোজিত হয় ।
কোষকেন্দ্ৰৰ মিলন: নিষেচনৰ সময়ত শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ কোষকেন্দ্ৰ দুটাৰ মিলন ঘটে আৰু এটা একক কোষকেন্দ্ৰ গঠন কৰে ।
যোজন কোষ গঠন: এই মিলনৰ ফলত এটা নিষেচিত ডিম্বাণু বা যোজন কোষৰ (Zygote) সৃষ্টি হয় । এই যোজন কোষটোৱেই এটা নতুন জীৱৰ আৰম্ভণি কৰে ।
মানুহৰ ক্ষেত্ৰত এই নিষেচন মাতৃদেহৰ ভিতৰত সম্পন্ন হয় বাবে ইয়াক আভ্যন্তৰীণ নিষেচন বোলে । নিষেচনৰ পাছত জৰায়ুত ভ্ৰূণৰ বিকাশ আৰম্ভ হয় ।
৩। শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা।
(ক) আভ্যন্তৰীণ নিষেচন সম্পন্ন হয়—
(i) স্ত্ৰীৰ দেহৰ বাহিৰত
(ii) স্ত্ৰীৰ দেহত
(iii) পুং দেহত
(iv) পুং দেহৰ বাহিৰত
উত্তৰ:(ii) স্ত্ৰীৰ দেহত ।
(খ) এটা লালুকী প্রাপ্তবয়স্ক ভেকুলী এটালৈ বিকশিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো হৈছে—
(i) নিষেচন
(ii) কায়ান্তৰণ
(iii) সংস্থাপন
(iv) মুকুলন
উত্তৰ: (ii) কায়ান্তৰণ ।
৪। শুদ্ধ (শু) নে অশুদ্ধ (অ) চিহ্নিত কৰা।
(ক) ডিম্বজ প্রাণীয়ে পোৱালি জন্ম দিয়ে। —
উত্তৰ: অশুদ্ধ (অ) (কাৰণ ডিম্বজ প্রাণীয়ে কণী পাৰে) ।
(খ) শুক্ৰাণু এটা একক কোষ। —
উত্তৰ: শুদ্ধ (শু)।
(গ) ভেকুলীত বাহ্যিক নিষেচন সম্পন্ন হয়। —
উত্তৰ:শুদ্ধ (শু)।
(ঘ) যোজন কোষৰপৰা মানুহৰ বিকাশ হয়। —
উত্তৰ: শুদ্ধ (শু)।
(ঙ) নিষেচনৰ ফলত যোজন কোষৰ গঠন হয়। —
উত্তৰ: শুদ্ধ (শু)।
৫। যোজন কোষ আৰু গৰ্ভভ্ৰূণৰ দুটা পার্থক্য লিখা।
উত্তৰ: যোজন কোষ আৰু গৰ্ভভ্ৰূণৰ পাৰ্থক্য তলৰ তালিকাত দিয়া হ’ল:
| যোজন কোষ (Zygote) | গৰ্ভভ্ৰূণ (Foetus) |
শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ নিষেচনৰ ফলত গঠিত এটা একক কোষ । | ভ্ৰূণৰ যিটো দশাত দেহৰ অংশবোৰ চিনাক্ত কৰিব পৰা হয় । |
ই নতুন জীৱ এটাৰ প্ৰথম পৰ্যায় । | ই ভ্ৰূণৰ এক বিকশিত অৱস্থা য'ত হাত, ভৰি আদি স্পষ্ট হয় । |
৬। অযৌন প্ৰজননৰ সংজ্ঞা লিখা। প্ৰাণীৰ দুটা অযৌন প্ৰজননৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: যিবোৰ প্ৰজননত মাত্ৰ এটা জনক (parent) জড়িত হৈ থাকে তাক অযৌন প্রজনন বোলে । প্ৰাণীৰ দুটা পদ্ধতি হ’ল:
মুকুলন (Budding): হাইদ্ৰাৰ দেহত এটা বা ততোধিক টেমুনা বা মুকুল ওলায় আৰু তাৰ পৰাই নতুন জীৱটো বিকশিত হয় ।
দ্বি-বিভাজন (Binary Fission): এমিবাৰ দৰে এককোষী জীৱৰ কোষকেন্দ্ৰটো প্ৰথমে দুভাগত বিভক্ত হয় আৰু পিছত দেহটোও দুভাগত বিভক্ত হৈ দুটা অপত্য এমিবাৰ সৃষ্টি কৰে ।
৭। কোনটো স্ত্ৰীজনন অংগত ভ্ৰূণ সংস্থাপিত হয়?
উত্তৰ: স্ত্ৰীজনন অংগ জৰায়ুৰ (Uterus) বেৰত ভ্ৰূণ সংস্থাপিত হয় ।
৮। কায়ান্তৰণ কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কিছুমান প্ৰাণীৰ পলু অৱস্থাৰ পৰা প্ৰাপ্তবয়স্ক অৱস্থালৈ হোৱা অতিশয় পৰিৱৰ্তন বা জটিল ৰূপান্তৰক কায়ান্তৰণ (Metamorphosis) বোলে ।
উদাহৰণ: ভেকুলীৰ লালুকীৰ পৰা প্ৰাপ্তবয়স্ক ভেকুলীলৈ পৰিৱৰ্তন ।
৯। আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক নিষেচনৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
আভ্যন্তৰীণ নিষেচন: যি নিষেচন স্ত্ৰীদেহৰ ভিতৰত সম্পন্ন হয় । উদাহৰণ— মানুহ, গৰু, কুকুৰা ।
বাহ্যিক নিষেচন: যি নিষেচন স্ত্ৰীদেহৰ বাহিৰত (সাধাৰণতে পানীত) সম্পন্ন হয় । উদাহৰণ— ভেকুলী, মাছ, তৰামাছ ।
১০। খালী ঠাই পূৰ কৰা।
(ক) এটা প্ৰজাতিৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰিবলৈ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক _______ বোলে।
উত্তৰ: এটা প্ৰজাতিৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰিবলৈ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰজনন বোলে ।
(খ) এমিবাই _______ দ্বাৰা প্ৰজনন কৰে।
উত্তৰ: এমিবাই দ্বি-বিভাজনৰ দ্বাৰা প্ৰজনন কৰে ।
(গ) হাইড্ৰাই _______ দ্বাৰা প্ৰজনন কৰে।
উত্তৰ: হাইড্ৰাই মুকুলনৰ দ্বাৰা প্ৰজনন কৰে ।
(ঘ) পোৱালি জন্ম দিয়া প্ৰাণীক _______ বোলে।
উত্তৰ: পোৱালি জন্ম দিয়া প্ৰাণীক জৰায়ুজ বোলে ।
(ঙ) ডিম্বাণু আৰু শুক্ৰাণুৰ সংযোজনক _______ বোলে।
উত্তৰ: ডিম্বাণু আৰু শুক্ৰাণুৰ সংযোজনক নিষেচন বোলে ।