অধ্যায়ঃ ১৬
প্রাকৃতিক সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা
MAIN CONTENT
প্ৰশ্নাৱলী :
১. পৰিবেশ হিতৈষী হ'বলৈ তোমাৰ কি কি অভ্যাসৰ পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰা?
উত্তৰ: পৰিবেশ হিতৈষী হ'বলৈ আমি তলত দিয়া অভ্যাসৰ পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰোঁ:
অনাৱশ্যকভাৱে চলি থকা লাইট আৰু ফেনৰ চুইটচ্ অফ কৰি বিদ্যুৎ শক্তি ৰাহি কৰা ।
পানীৰ টেপ বা পাইপৰ ফুটা মেৰামতি কৰি পানীৰ অপচয় ৰোধ কৰা ।
প্লাষ্টিক, কাগজ আৰু কাঁচৰ সামগ্ৰীবোৰ পেলাই নিদি পুনৰ ব্যৱহাৰ (Reuse) বা পুনঃচক্ৰীয়কৰণ (Recycle) কৰা ।
খাদ্যবস্তু অপচয় নকৰা ।
পলিথিন মোনাৰ সলনি কাপোৰৰ মোনা ব্যৱহাৰ কৰা ।
২. ক্ষন্তেকীয়া উদ্দেশ্যেৰে সম্পদ আহৰণ কৰাৰ সুবিধা কি হ'ব পাৰে?
উত্তৰ: ক্ষন্তেকীয়া উদ্দেশ্যেৰে সম্পদ আহৰণ কৰাৰ সুবিধাটো হ’ল ই বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা অতি কম সময়ৰ ভিতৰত পূৰণ কৰিব পাৰে । ইয়াৰ ফলত বৰ্তমানৰ অৰ্থনৈতিক চাহিদা দ্ৰুতগতিত পূৰণ হয় আৰু উদ্যোগসমূহৰ বাবে কেঁচা সামগ্ৰী সহজলভ্য হৈ পৰে ।
৩. সম্পদৰ এনেধৰণৰ সুবিধাৰ পৰা দীৰ্ঘম্যাদী ব্যৱহাৰৰ সুবিধাবোৰ কেনেকৈ পাৰ্থক্য কৰিবা?
উত্তৰ: ক্ষন্তেকীয়া উদ্দেশ্যেৰে সম্পদ আহৰণ কৰিলে কেৱল বৰ্তমানৰ লাভৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, যাৰ ফলত সম্পদবোৰ অতি সোনকালে নিঃশেষ হৈ যাব পাৰে । আনহাতে, দীৰ্ঘম্যাদী বা বহনক্ষম ব্যৱহাৰৰ উদ্দেশ্য হ’ল সম্পদসমূহ এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰা যাতে ই বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবেও সংৰক্ষিত হৈ থাকে । দীৰ্ঘম্যাদী ব্যৱস্থাই পৰিবেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে ।
৪. সম্পদসমূহৰ সমভাৱে বিতৰণ হ'ব লাগে বুলি কিয় ভাবা? আমাৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ সমবিতৰণৰ বিৰুদ্ধে কি শক্তিয়ে কাম কৰি আছে?
উত্তৰ: সম্পদসমূহ সমভাৱে বিতৰণ হ’ব লাগে যাতে কেৱল চহকী আৰু ক্ষমতাশালী লোকসকলেই ইয়াৰ সুবিধা ভোগ নকৰি সমস্ত মানৱ জাতিয়েই ইয়াৰ দ্বাৰা লাভান্বিত হ'ব পাৰে । আমাৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ সমবিতৰণৰ বিৰুদ্ধে চহকী আৰু ক্ষমতাশালী ব্যক্তি তথা একাংশ উদ্যোগপতিয়ে কাম কৰি আছে । তেওঁলোকে নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাবে সম্পদসমূহ কম মূল্যত কুক্ষিগত কৰে আৰু সাধাৰণ জনসাধাৰণক ইয়াৰ পৰা বঞ্চিত কৰে ।
প্ৰশ্নাৱলী :
১. বন আৰু বন্যপ্ৰাণীসমূহ কিয় সংৰক্ষণ কৰিব লাগে?
উত্তৰ: বন আৰু বন্যপ্ৰাণীসমূহ সংৰক্ষণ কৰাৰ মূল কাৰণবোৰ হ’ল:
প্ৰকৃতিৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য (Biodiversity) ৰক্ষা কৰা ।
প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য অটুট ৰখা, কাৰণ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ বিনাশে পৰিবেশৰ ক্ষতি কৰে ।
মানুহৰ জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সম্পদ যেনে- খাদ্য, ঔষধ, খৰি, কাঠ আদিৰ নিৰন্তৰ যোগান নিশ্চিত কৰা ।
২. বনাঞ্চল সংৰক্ষণ সম্পৰ্কে মতামত আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: বনাঞ্চল সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত স্থানীয় বাসিন্দা বা অংশীদাৰসকলৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ অতি প্ৰয়োজনীয় । চৰকাৰী বন বিভাগে স্থানীয় লোকক আঁতৰাই ৰখাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকৰ জ্ঞান আৰু সহযোগিতাক কামত লগাব লাগে, যেনেকৈ 'আৰাবাৰী'ৰ শাল বনাঞ্চল পুনৰুদ্ধাৰৰ ক্ষেত্ৰত কৰা হৈছিল । লগতে, বন ধ্বংসকাৰী কাৰ্য যেনে- অসীমিত উদ্যোগীকৰণ আৰু বৃহৎ প্ৰকল্পসমূহৰ ওপৰত সঠিক নিয়ন্ত্ৰণ থাকিব লাগে ।
প্ৰশ্নাৱলী :
১. তোমালোকৰ অঞ্চলত থকা পৰম্পৰাগত পানী সঞ্চয়ন পদ্ধতি বা ব্যৱস্থাপনাবোৰ বিচাৰি উলিওৱা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ বিভিন্ন ঠাইত বিভিন্ন পৰম্পৰাগত পানী সঞ্চয়ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়, যেনে— ৰাজস্থানৰ 'খাদিন' (Khadins), হিমাচল প্ৰদেশৰ 'কুল' (Kulh), মহাৰাষ্ট্ৰৰ 'বান্ধাৰাছ' (Bandharas), বিহাৰৰ 'এহাৰ' আৰু 'পাইনেজ' আদি । (উত্তৰটো ছাত্ৰজনে নিজৰ অঞ্চলৰ পুখুৰী বা নাদ আদিৰ কথা উল্লেখ কৰি লিখিব পাৰে)।
২. পাহাৰীয়া অঞ্চল বা সমতল অঞ্চল বা মালভূমি অঞ্চলৰ পৰম্পৰাগত পানী সঞ্চয়ন পদ্ধতিবোৰৰ মাজত তুলনা কৰা।
উত্তৰ: পাহাৰীয়া অঞ্চলত সাধাৰণতে বৈ যোৱা নদীৰ পানী নলা খন্দি (যেনে: কুল) তললৈ বোৱাই অনা হয় । আনহাতে, সমতল অঞ্চলত মাটিৰ বান্ধ দি বা পুখুৰী খান্দি বৰষুণৰ পানী ধৰি ৰখা হয় (যেনে: খাদিন বা চেক ডাম) । মালভূমি অঞ্চলত শিল আৰু মাটিৰে পাৰ বান্ধি পানী সংৰক্ষণ কৰা হয় ।
৩. তোমালোকৰ স্থানীয় অঞ্চলৰ পানীৰ উৎসবোৰ বিচাৰি উলিওৱা। সকলো মানুহ বাস কৰা সেই অঞ্চলত পানী প্ৰচুৰ পৰিমাণে পাইনে?
উত্তৰ: স্থানীয় পানীৰ উৎসবোৰ হ’ল— নদী, পুখুৰী, হ্ৰদ, নাদ আৰু চৰকাৰী যোগান ধৰা পানী । সকলো মানুহে পানী প্ৰচুৰ পৰিমাণে নাপাবও পাৰে । বিশেষকৈ যিবোৰ ঠাইত পানীৰ অপব্যৱস্থাপনা হয় বা ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ কমি যায়, তেনে ঠাইৰ মানুহে পানীৰ সংকটত ভোগে ।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. পৰিবেশৰ ক্ষমতা ৰক্ষাৰ কাৰণে ঘৰখনত কেনেধৰণৰ পৰিবৰ্তনৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াবা?
উত্তৰ: পৰিবেশৰ ক্ষমতা ৰক্ষাৰ বাবে ঘৰত নিম্নলিখিত পৰিবৰ্তনবোৰ কৰিব পাৰি:
প্ৰয়োজন নহ’লে লাইট, ফেন আদিৰ চুইচ বন্ধ কৰি বিদ্যুৎ শক্তি ৰাহি কৰা।
পানীৰ টেপ বা পাইপৰ ফুটা থাকিলে সেয়া মেৰামতি কৰি পানীৰ অপচয় ৰোধ কৰা।
খাদ্যবস্তুৰ অপচয় নকৰা।
প্লাষ্টিকৰ বটল বা টেমা আদি পেলাই নিদি সেইবোৰত দাইল, নিমখ বা আন পাকঘৰৰ সামগ্ৰী ৰাখি পুনঃব্যৱহাৰ কৰা।
আবৰ্জনাবোৰ পৃথক কৰা যাতে পুনঃচক্ৰীয়কৰণ কৰিব পৰা বস্তুবোৰ সহজে বাছি ল’ব পাৰি।
২. পৰিবেশৰ ক্ষমতা ৰক্ষাৰ কাৰণে তোমালোকৰ বিদ্যালয়ত কেনেধৰণৰ পৰিবৰ্তনৰ পৰামৰ্শ দিবা?
উত্তৰ: বিদ্যালয়ত আমি তলত দিয়া পদক্ষেপবোৰ ল’ব পাৰোঁ:
শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰা ওলাই যাওঁতে বিজুলী চাকি আৰু ফেনৰ চুইচ বন্ধ কৰাটো নিশ্চিত কৰা।
বিদ্যালয়ৰ চৌহদত পৰি থকা কাগজ, প্লাষ্টিক আদি পৃথককৈ সংগ্ৰহ কৰি পুনঃচক্ৰীয়কৰণৰ বাবে পঠোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
খোৱাপানীৰ উৎস বা টেপবোৰ যাতে অনৰ্থক চলি নাথাকে তাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰখা।
বিদ্যালয়ৰ খালী থকা ঠাইত বৃক্ষৰোপণ কৰি জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি কৰা।
৩. এই অধ্যায়ত আমি দেখিলো বন আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰধানকৈ চাৰিটা অংশীদাৰ (Stake holders) আছে। এইবোৰৰ ভিতৰত কোনটো অংশীদাৰৰ বনসম্পদৰ ব্যৱস্থাপনাৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত ল'ব পৰা কর্তৃত্ব থাকিব লাগে? তুমি কিয় তেনেকৈ ভাবা?
উত্তৰ: মোৰ মতে, বনসম্পদৰ ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত অৰণ্যৰ স্থানীয় বাসিন্দা বা বাসিন্দাসকলৰ অংশগ্ৰহণ আৰু কৰ্তৃত্ব অধিক থাকিব লাগে। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:
তেওঁলোকে বহু শতিকাজুৰি অৰণ্যত বাস কৰি আহিছে আৰু তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত জ্ঞান সম্পদৰ সুপৰিকল্পিত ব্যৱহাৰত সহায় কৰে।
অৰণ্যৰ স্থানীয় বাসিন্দাসকলৰ জীৱন আৰু জীৱিকা অৰণ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, সেয়েহে তেওঁলোকে অৰণ্যখন ধ্বংস হোৱাটো নিবিচাৰে।
আৰাবাৰি বনাঞ্চলৰ উদাহৰণৰ পৰা দেখা গৈছে যে স্থানীয় ৰাইজৰ সক্ৰিয় সহযোগিতাতহে ধ্বংসপ্ৰাপ্ত বনাঞ্চল পুনৰুদ্ধাৰ কৰা সম্ভৱ হৈছিল।
৪. তলৰ সম্পদসমূহৰ ওপৰত এজন সাধাৰণ ব্যক্তি হিচাপে কেনেধৰণৰ ব্যৱস্থাপনাৰ দায়িত্ব ল'বা-
(a) বন আৰু বন্যপ্রাণী
উত্তৰ: এজন সাধাৰণ ব্যক্তি হিচাপে মই জধে-মধে গছ কটা কাৰ্যত বাধা দিম আৰু বৃক্ষৰোপণত গুৰুত্ব দিম। বন্যপ্ৰাণীৰ আৱাসস্থলী নষ্ট নকৰাকৈ তেওঁলোকৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিম। বনাঞ্চলৰ ওপৰত মানুহৰ পৰম্পৰাগত নিৰ্ভৰশীলতা আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে সমাজত সজাগতা বৃদ্ধি কৰি প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিম।
(b) জলসম্পদ
উত্তৰ: পানীৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিবলৈ মই সদায় টেপ বা পাইপৰ ফুটা মেৰামতি কৰিম। বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ বা 'পানী সঞ্চয়ন' (Water Harvesting) পদ্ধতিৰ জৰিয়তে ভূগৰ্ভৰ জলস্তৰ বৃদ্ধি কৰিবলৈ লোকক উৎসাহিত কৰিম। নদী, পুখুৰী বা আন জলভাগ যাতে আৱৰ্জনাৰ দ্বাৰা প্ৰদূষিত নহয়, তাৰ প্ৰতি সজাগ দৃষ্টি ৰাখিম।
(c) কয়লা আৰু পেট্রলিয়াম
উত্তৰ: এই জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ সংৰক্ষণৰ বাবে মই ব্যক্তিগত বাহনৰ সলনি ৰাজহুৱা বাছ, চাইকেল বা খোজ কঢ়া অভ্যাস কৰিম। ঘৰত বিদ্যুৎ ৰাহি কৰিবলৈ LED বাল্ব ব্যৱহাৰ কৰিম আৰু প্ৰয়োজন নহ’লে চুইচ বন্ধ ৰাখিম। ইন্ধনৰ দহন কম কৰি গোলকীয় উষ্ণতা ৰোধ কৰাত আৰু পৰিবেশ হিতৈষী বিকল্প বাছি লোৱাত গুৰুত্ব দিম।
৫. তুমি এজন সাধাৰণ ব্যক্তি হিচাপে বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদবোৰৰ ব্যৱহাৰ কম কৰিবলৈ কি কৰিবা?
উত্তৰ: আমি 'Reduce' বা হ্ৰাসকৰণ নীতিটো মানি চলিব লাগিব। ইয়াৰ বাবে:
বিনা কাৰণত লাইট-ফেন চলাই নাৰাখি বিদ্যুৎ শক্তি ৰাহি কৰিম।
প্ৰয়োজন অনুসৰিহে পানী খৰচ কৰিম।
প্লাষ্টিকৰ মোনাৰ সলনি কাপোৰৰ মোনা ব্যৱহাৰ কৰি প্লাষ্টিকৰ চাহিদা কমাম।
কাগজৰ অপচয় নকৰাকৈ লিখা-পঢ়া কৰিম, যাতে নতুন কাগজৰ বাবে গছ কটাৰ পৰিমাণ কমে।
৬. যোৱা এটা সপ্তাহ ধৰি তুমি কেনেধৰণৰ কাৰ্যপন্থা হাতত লৈছা তাৰ এটা তালিকা প্রস্তুত কৰা (পাঁচটাকৈ)-
উত্তৰ:
(a) আমাৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণ:
১. দিনৰ ভাগত লাইট জ্বলাই থোৱা নাই।
২. গা ধোওঁতে বাল্টি ব্যৱহাৰ কৰি কম পানীত কাম চলাইছোঁ।
৩. কিতাপৰ খালী থকা পৃষ্ঠা বা পুৰণি কাগজত হিচাপ-পত্ৰ কৰিছোঁ।
৪. ঘৰৰ দাঁতিত থকা খালী ঠাইত দুজোপা গছ ৰুইছোঁ।
৫. খোজ কাঢ়ি বজাৰলৈ গৈছোঁ।
(b) আমাৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত হেঁচা বৃদ্ধি:
১. কোনোবা দিনা হয়তো মোবাইলটো প্ৰয়োজনতকৈ বেছি সময় চাৰ্জ দি থৈছোঁ।
২. অতিৰিক্তভাৱে কিছু কাগজ নষ্ট কৰিছোঁ।
৩. ভাত খাওঁতে সামান্য খাদ্য হয়তো এৰি দিছোঁ।
৪. কাপোৰ ধোওঁতে হয়তো অলপ বেছি পানী খৰচ হৈছে।
৫. ৰাতি বহু সময়লৈ লাইট জ্বলাই ৰাখিছোঁ।
৭. এই পাঠত উত্থাপন হোৱা সমস্যাৰ ভিত্তিত আমাৰ প্রাকৃতিক সম্পদসমূহৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰৰ কাৰণে তোমালোকৰ জীৱন শৈলীৰ কি পৰিবৰ্তন কৰিবা?
উত্তৰ: বহনক্ষম বিকাশৰ বাবে মই মোৰ জীৱনশৈলীত নিম্নলিখিত পৰিবৰ্তনসমূহ আনিম:
মই '৩টা R' অৰ্থাৎ Reduce, Recycle আৰু Reuse-ৰ নীতি নিষ্ঠাৰে মানি চলিম।
পৰিবেশ-অনুকূল সামগ্ৰী বাছনি কৰিম যিয়ে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত সুদূৰপ্ৰসাৰী কু-প্ৰভাৱ নেপেলায়।
বিদ্যুৎ আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ (কয়লা-পেট্ৰলিয়াম) ব্যৱহাৰ নূন্যতম কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিম।
প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰি ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সেইবোৰ সংৰক্ষণ কৰাত গুৰুত্ব দিম।