অধ্যায় - 14
প্রাকৃতিক সম্পদ
MAIN CONTENT
এতিয়া উত্তৰ দিয়া
১. কাৰ্যকলাপ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় দুয়োটাৰ ক্ষেত্ৰত উষ্ণতাৰ পৰিমাণ কোনটোৰ বেছি (i) নে (ii)?
উত্তৰ: কাৰ্যকলাপ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয়ৰ ভিতৰত (ii) অৰ্থাৎ মাটি নতুবা বালিৰে পৰিপূৰ্ণ বিকাৰটোৰ উষ্ণতাৰ পৰিমাণ বেছি হ'ব।
২. ওপৰৰ ফলাফলৰ পৰা তোমালোকে কোৱাচোন মাটিভাগ সোনকালে গৰম হয় নে সাগৰৰ পানী?
উত্তৰ: ওপৰৰ ফলাফলৰ পৰা ক'ব পাৰি যে পানীৰ তুলনাত মাটিভাগ সোনকালে গৰম হয়।
৩. ছাঁত ৰাখি পৰীক্ষাটো কৰোতে থাৰ্মমিটাৰৰ উষ্ণতা বালি বা পানীত একে নেকি? তোমালোকে ইয়াৰ কাৰণ কি বুলি ভাবা?
উত্তৰ: ছাঁত ৰাখি পৰীক্ষাটো কৰিলে বালি আৰু পানীৰ উষ্ণতা একে নহয়। ইয়াৰ কাৰণ হ'ল বালি আৰু পানীৰ তাপ শোষণ কৰা আৰু তাপ এৰি দিয়াৰ (ঠাণ্ডা হোৱাৰ) হাৰ বেলেগ বেলেগ। বালি বা মাটি পানীৰ তুলনাত সোনকালে গৰম হয় আৰু সোনকালে ঠাণ্ডাও হয়।
৪. বন্ধ কাঁচৰ পাত্ৰৰ বায়ুৰ উষ্ণতা আৰু মুক্ত বায়ুৰ উষ্ণতা একে পালা নেকি?
উত্তৰ: নাই, বন্ধ কাঁচৰ পাত্ৰৰ ভিতৰৰ বায়ুৰ উষ্ণতা আৰু মুক্ত বায়ুৰ উষ্ণতা একে নহয়।
(ক) ইয়াৰ কাৰণ কি বুলি ভাবা?
উত্তৰ: ইয়াৰ কাৰণ হ'ল 'সেউজগৃহ প্ৰভাৱ' (Greenhouse Effect)। কাঁচৰ আবৰণৰ মাজেৰে সূৰ্যৰ তাপ ভিতৰলৈ সোমাই যায় কিন্তু ভিতৰৰ তাপখিনি সহজে বাহিৰলৈ ওলাই আহিব নোৱাৰে। ফলত পাত্ৰটোৰ ভিতৰৰ উষ্ণতা বাহিৰৰ মুক্ত বায়ুৰ উষ্ণতাতকৈ বহুত বেছি হয়।
(খ) আমি দৈনন্দিন জীৱনত এনে পৰিঘটনাৰ সম্মুখীন হওঁ নেকি?
উত্তৰ: হয়, আমি দৈনন্দিন জীৱনত এনে পৰিঘটনাৰ সম্মুখীন হওঁ। উদাহৰণস্বৰূপে, ৰ'দত ৰাখি থোৱা এখন বন্ধ গাড়ীৰ ভিতৰভাগ বাহিৰৰ পৰিৱেশতকৈ বহু বেছি গৰম হৈ থাকে।
এতিয়া উত্তৰ দিয়া
১. বটলৰ ভিতৰৰ বায়ুখিনি ধুঁৱলী-কুঁৱলী কেতিয়া দেখিলা?
উত্তৰ: যেতিয়া দুই হাতেৰে বটলটোত দিয়া হেঁচা বা চাপ হঠাৎ এৰি দিয়া হয়, তেতিয়া বটলৰ ভিতৰৰ বায়ুখিনি ধুঁৱলী-কুঁৱলী দেখি।
২. এনেকৈ সৃষ্টি হোৱা ধুৱলী কেতিয়া নোহোৱা হ'ল?
উত্তৰ: যেতিয়া বটলটো পুনৰ দুই হাতেৰে টানকৈ হেঁচা মাৰি ধৰা হয়, তেতিয়া সেই ধুঁৱলী-কুঁৱলী ভাৱটো নোহোৱা হৈ যায়।
৩. কেতিয়া বটলৰ ভিতৰত চাপ বেছি হৈছিল?
উত্তৰ: যেতিয়া বটলটো দুই হাতেৰে জোৰকৈ হেঁচা মাৰি ধৰা হৈছিল, তেতিয়া বটলৰ ভিতৰত চাপ বেছি হৈছিল।
৪. বটলৰ ভিতৰত খুব বেছি বা কম চাপ হোৱাৰ সময়ত বটলটো ধুঁৱলী কুঁৱলী দেখিছিলা নেকি?
উত্তৰ: বটলটোৰ ভিতৰত চাপ কমি যোৱাৰ সময়ত (অর্থাৎ হেঁচা এৰি দিলে) বটলটো ধুঁৱলী-কুঁৱলী দেখা গৈছিল। বটলৰ ভিতৰত চাপ বেছি হ'লে কুঁৱলীৰ সৃষ্টি নহয়।
৫. এই পৰীক্ষাটো কৰোতে বটলৰ ধোঁৱা সৃষ্টিৰ বাবে কি প্রয়োজন হৈছিল?
উত্তৰ: এই পৰীক্ষাটোত বটলৰ ভিতৰত ধুঁৱলী বা কুঁৱলী সদৃশ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিবলৈ জলীয় বাষ্পক কেন্দ্ৰীভূত হ'বলৈ এটা মাধ্যমৰ প্রয়োজন হৈছিল, যিটো ধূপকাঠিৰ 'ধোঁৱা'ৰ পৰা পোৱা গৈছিল।
৬. ধূপকাঠিৰ ধোঁৱাৰ অবিহনে এই পৰীক্ষাটো কৰিলে কি হ'ব পাৰে? পৰীক্ষাটো কৰিবলৈ চেষ্টা কৰাচোন। ধোঁৱাৰ অবিহনে পৰীক্ষাটো কৰোতে কি দেখিবলৈ পালা?
উত্তৰ: ধূপকাঠিৰ ধোঁৱাৰ অবিহনে এই পৰীক্ষাটো কৰিলে বটলৰ ভিতৰত ধুঁৱলী-কুঁৱলীৰ সৃষ্টি নহয়। ইয়াৰ কাৰণ হ'ল, ধোঁৱাৰ কণিকা অবিহনে জলীয় বাষ্পবোৰ ঘনীভূত হৈ কণিকাত পৰিণত হ'বলৈ কোনো কেন্দ্ৰ বিচাৰি নাপায়।
প্ৰশ্নাৱলী
১. আমাৰ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল আৰু শুক্ৰ আৰু মংগল গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডলৰ মাজত পাৰ্থক্য কেনে ধৰণৰ?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ'জেন, অক্সিজেন, কাৰ্বনডাই অক্সাইড আৰু জলীয় বাষ্পৰ মিশ্ৰণ থাকে যি জীৱ বৰ্তী থকাৰ বাবে অনুকূল। আনহাতে, শুক্ৰ আৰু মংগল গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বনডাই অক্সাইডৰ পৰিমাণ অতি বেছি (প্ৰায় ৯৫-৯৭ শতাংশ), যাৰ বাবে এই গ্ৰহবোৰত জীৱ থকাটো সম্ভৱ হোৱা নাই।
২. বায়ুমণ্ডলে এখন কম্বলৰ দৰে কেনেকৈ কাম কৰে?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলে পৃথিৱীখনক এখন কম্বলৰ দৰে আৱৰি ৰাখি জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয়। বায়ু তাপৰ কু-পৰিবাহী হোৱাৰ বাবে ই সূৰ্যৰ পৰা পোৱা তাপ ধৰি ৰাখি পৃথিৱীখনক এক সুস্থিৰ উষ্ণতাত ৰাখে। দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ পোনপতীয়া তাপত পৃথিৱীখন হঠাত বেছিকৈ গৰম হৈ যোৱাত বাধা দিয়ে আৰু ৰাতিৰ ভাগত তাপ বাহিৰলৈ ওলাই যোৱাত বাধা দি পৃথিৱীখনক অতিমাত্ৰা ঠাণ্ডা হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
৩. বতাহে কি সৃষ্টি কৰে?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বায়ুমণ্ডল অসমভাৱে উত্তাপিত হোৱাৰ বাবে বায়ুৰ চলাচল ঘটে আৰু ইয়েই বতাহৰ সৃষ্টি কৰে। দিনৰ ভাগত স্থলভাগ জলভাগতকৈ সোনকালে গৰম হোৱাৰ বাবে স্থলভাগৰ ওপৰৰ বায়ু ওপৰলৈ উঠি যায় আৰু সেই খালী ঠাই পূৰাবলৈ সাগৰৰ পৰা শীতল বায়ু স্থলভাগলৈ বয়, যাৰ ফলত বতাহৰ সৃষ্টি হয়।
৪. ডাৱৰ কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: সূৰ্যৰ তাপত জলভাগৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ বায়ুমণ্ডললৈ যায়। গৰম বায়ু প্ৰসাৰণ হৈ লাহে লাহে ওপৰলৈ উঠি যায় আৰু ঠাণ্ডা হ'বলৈ ধৰে। ইয়াৰ ফলত বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পবোৰ ধূলি কণিকাক কেন্দ্ৰ কৰি ঘনীভূত হয় আৰু সৰু সৰু পানীৰ টোপাললৈ পৰিৱৰ্তিত হৈ ডাৱৰৰ সৃষ্টি কৰে।
৫. বায়ু প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা যিকোনো তিনিটা কাৰ্যকলাপৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ: বায়ু প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা তিনিটা উল্লেখযোগ্য কাৰ্যকলাপ হ'ল:
জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দহন: কয়লা আৰু পেট্ৰ'লিয়াম জাতীয় পদাৰ্থ দহন কৰিলে বায়ুত নাইট্ৰ'জেন আৰু ছালফাৰৰ অক্সাইড মিহলি হয়।
বনজুই বা বনাঞ্চল ধ্বংস: বনাঞ্চল জ্বলোৱাৰ ফলত বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বনডাই অক্সাইড আৰু বিষাক্ত ধোঁৱাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।
উদ্যোগিক ধোঁৱা: কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱা আৰু ওপঙি থকা কণাময় পদাৰ্থই বায়ুক প্ৰদূষিত কৰে।
এতিয়া উত্তৰ দিয়া
১. কোন ডোখৰ ঠাইত দুয়োবাৰতে একে সংখ্যক জীৱ পালা?
উত্তৰ: সাধাৰণতে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ঠাইত গ্ৰীষ্মকাল আৰু শীতকালত একে সংখ্যক জীৱ পোৱা নাযায়। অৱশ্যে যিবোৰ ঠাইত পানীৰ উৎস আৰু পৰিৱেশৰ অৱস্থা গোটেই বছৰটো সুস্থিৰ হৈ থাকে, তেনে ঠাইত জীৱৰ সংখ্যাৰ মাজত সাদৃশ্য দেখা পোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
২. কোনটো ঋতুত বেছিকৈ ভিন্ন প্ৰকাৰৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী পালা?
উত্তৰ: বৰষুণৰ পাছৰ ঋতুত অৰ্থাৎ গ্ৰীষ্মকালৰ শেষৰ ফালে বা বৰ্ষা ঋতুত বেছিকৈ ভিন্ন প্ৰকাৰৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী পোৱা যায়। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল এই সময়ছোৱাত পানীৰ সহজলভ্যতাই বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱক জীয়াই থকা আৰু বংশবৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।
৩. কোনটো ঋতুত প্ৰতিটো প্ৰজাতিৰ জীৱৰ সংখ্যা বেছি পালা?
উত্তৰ: বৰষুণৰ পাছৰ সময়ছোৱাত বা যিটো ঋতুত পানীৰ প্ৰাচুৰ্য অধিক থাকে, সেই ঋতুত প্ৰতিটো প্ৰজাতিৰ জীৱৰ সংখ্যা বেছি পোৱা যায়। পানীৰ উপৰি বায়ুৰ উষ্ণতা আৰু মাটিৰ গুণাগুণ অনুকূল হৈ থকাৰ বাবে এই সময়ত জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি পায়।
প্ৰশ্নাৱলী
১. জীৱসমূহক পানীৰ কিয় প্রয়োজন হয়?
উত্তৰ: জীৱসমূহক পানীৰ প্ৰয়োজন হোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল:
- সকলোবিলাক কোষীয় প্ৰক্ৰিয়া পানীৰ দ্বাৰাই সংঘটিত হয়।
- আমাৰ দেহৰ ভিতৰত সংঘটিত সকলোবিলাক জৈৱ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত ভাগ লোৱা পদাৰ্থসমূহ কোষৰ ভিতৰত পানীত দ্ৰবীভূত হৈ থাকে।
- দ্ৰবীভূত অৱস্থাতেই সকলোবিলাক পদাৰ্থৰ দেহৰ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ পৰিবহন হয়।
- জীৱসমূহে দেহত পানীৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিহে জীয়াই থকা সম্ভৱ হয়।
২. নগৰ, মহানগৰ, গাঁও অঞ্চলৰ নিৰ্মল পানীৰ উৎস কি? তুমি ক'ত বাস কৰা?
উত্তৰ: নগৰ, মহানগৰ আৰু গাঁও অঞ্চলৰ নিৰ্মল পানীৰ প্ৰধান উৎসসমূহ হ'ল— নদী, হ্ৰদ, পুখুৰী আৰু ভূ-গৰ্ভৰ পানী। নগৰীয়া অঞ্চলত পৌৰ নিগমে উন্নত পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰি পানী আহৰণ আৰু যোগান ধৰে।(টোকা: প্ৰশ্নটোৰ দ্বিতীয় অংশ "তুমি ক'ত বাস কৰা?"-ৰ উত্তৰত তুমি যিহেতু অসমৰ গুৱাহাটীত বাস কৰা এজন কলেজীয়া ছাত্ৰ, গতিকে তলত দিয়া ধৰণে লিখিব পাৰা) মই অসমৰ গুৱাহাটী মহানগৰীত বাস কৰোঁ। আমাৰ ইয়াত নিৰ্মল পানীৰ বাবে প্ৰধানকৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী আৰু ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা হয়।
৩. কি কি কাৰ্যকলাপৰ বাবে পানী প্ৰদূষণ হ'ব পাৰে?
উত্তৰ: পানী প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা কাৰ্যকলাপসমূহ হ’ল:
- শস্য পথাৰত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দৰৱৰ ব্যৱহাৰ।
- চহৰ বা নগৰৰ ঘৰুৱা আৱৰ্জনাবোৰ নদী বা জলাশয়ত পেলোৱা।
- উদ্যোগ আৰু কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ নদী বা হ্ৰদৰ পানীত নিক্ষেপ কৰা।
- যন্ত্ৰপাতি শীতল কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা গৰম পানী বা জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ পৰা ওলোৱা অতিৰিক্ত পানী নদীত পেলোৱাৰ ফলত হোৱা তাপীয় প্ৰদূষণ।
প্ৰশ্নাৱলী
১. মাটি কেনেকৈ গঠন হয়?
উত্তৰ: মাটি গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো অতি লেহেমীয়া। হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি তলত দিয়া ভৌতিক, ৰাসায়নিক আৰু জৈৱিক পৰিঘটনাৰ ফলত মাটিৰ সৃষ্টি হয়:
সূৰ্য: দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ তাপত শিলাস্তৰ প্ৰসাৰণ আৰু ৰাতি সংকোচন হোৱাৰ ফলত ইয়াত ফাঁকৰ সৃষ্টি হয় আৰু শিলাস্তৰবোৰ সৰু সৰু খণ্ডত বিভক্ত হয়।
পানী: শিলাস্তৰৰ ফাঁকত পানী সোমাই গোট মৰিলে শিলবোৰ ভাঙি যায়। লগতে পানীৰ সোঁতে ডাঙৰ শিলবোৰ বগৰাই আনোতে ঘঁহনি খাই সৰু সৰু কণিকাত পৰিণত হয়।
বতাহ: তীব্ৰ বতাহৰ ফলতো শিলাখণ্ডবোৰ ঘঁহনি খাই বালিলৈ পৰিণত হয় আৰু এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ গৈ জমা হয়।
জীৱ: লাইকেন আৰু মচ্ জাতীয় উদ্ভিদে শিলাস্তৰৰ ওপৰত ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া কৰি আৰু ইয়াৰ শিপাৰ দ্বাৰা শিলবোৰ ভাঙি মাটিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাত সহায় কৰে।
২. মাটি ক্ষয়ীভৱন (soil erosion) কি?
উত্তৰ: বায়ু আৰু পানী আদি প্ৰাকৃতিক কাৰকৰ দ্বাৰা মাটিৰ উপৰিভাগৰ সাৰুৱা স্তৰটো এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ উটি যোৱা বা আঁতৰি যোৱা পৰিঘটনাক মাটি ক্ষয়ীভৱন বোলে।
৩. মাটি ক্ষয়ীভৱনৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কি কি ব্যৱস্থা হাতত ল’বা?
উত্তৰ: মাটি ক্ষয়ীভৱন ৰোধ কৰিবলৈ তলত দিয়া ব্যৱস্থাসমূহ ল’ব পাৰি:
- অধিক পৰিমাণে বৃক্ষৰোপণ কৰিব লাগে, কাৰণ উদ্ভিদৰ শিপাই মাটিক জোৰকৈ খামুচি ধৰি ৰাখে।
- বনাঞ্চল ধ্বংস কাৰ্য বন্ধ কৰিব লাগে।
- পাহাৰীয়া অঞ্চলত খোজ থকা কৃষি পদ্ধতি অৱলম্বন কৰিব লাগে।
- মাটিৰ উপৰিভাগত ঘাঁহ-বন আদিৰ আৱৰণ থকাটো নিশ্চিত কৰিব লাগে।
প্ৰশ্নাৱলী
১. কি কি অৱস্থাত জলচক্ৰত পানী পোৱা যায়?
উত্তৰ: জলচক্ৰত পানী প্ৰধানকৈ তিনিটা অৱস্থাত পোৱা যায়:
গেছীয় অৱস্থা: বায়ুমণ্ডলত জলীয় বাষ্প হিচাপে।
তৰল অৱস্থা: বৰষুণ, নদী, সাগৰ আৰু ভূ-গৰ্ভৰ পানী হিচাপে।
কঠিন অৱস্থা: মেৰু অঞ্চল আৰু পৰ্বতৰ চূড়াত থকা বৰফ হিচাপে।
২. জৈৱিক কাৰণত প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন আৰু নাইট্ৰ'জেনযুক্ত দুটা যৌগৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: জৈৱিক কাৰণত প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন আৰু নাইট্ৰ'জেনযুক্ত দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ যৌগ হ’ল— প্ৰ’টিন আৰু নিউক্লিক এছিড (DNA আৰু RNA)।
৩. বায়ুত 
ৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা মানুহৰ দ্বাৰা সংঘটিত তিনিটা কাৰ্যকলাপ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বায়ুত কাৰ্বনডাই অক্সাইডৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা তিনিটা মানৱ সৃষ্ট কাৰ্যকলাপ হ’ল:
- যাতায়ত আৰু উদ্যোগত জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ (কয়লা, পেট্ৰ'লিয়াম আদি) অত্যাধিক ব্যৱহাৰ।
- বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা বা গছ-গছনি জ্বলাই দিয়া।
- ৰন্ধন কাৰ্যত খৰি বা আন ইন্ধনৰ দহন।
৪. সেউজগৃহ প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত থকা কিছুমান গেছ (যেনে- কাৰ্বনডাই অক্সাইড) বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত এই গেছে সূৰ্যৰ পৰা অহা তাপ ধৰি ৰাখে আৰু পৃথিৱীৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে। এই পৰিঘটনাটোক সেউজগৃহ প্ৰভাৱ বোলে।
৫. বায়ুমণ্ডলত কি কি দুটা অৱস্থাত অক্সিজেন পোৱা যায়?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন প্ৰধানকৈ তলত দিয়া দুটা অৱস্থাত পোৱা যায়:
দ্বি-পাৰমাণবিক অণু 
: এই অৱস্থাত বায়ুমণ্ডলৰ নিম্ন স্তৰত অক্সিজেন গেছ হিচাপে থাকে।
ত্ৰি-পাৰমাণৱিক অণু 
: ইয়াক অ'জন বুলি কোৱা হয় আৰু ই বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰৰ স্তৰত থাকে।
অনুশীলনী
১. জীৱৰ কাৰণে বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰয়োজন কি?
উত্তৰ: জীৱৰ বাবে বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰয়োজনীয়তা অতি ব্যাপক। তলত ইয়াৰ কাৰণসমূহ উল্লেখ কৰা হ’ল:
উশাহ-নিশাহ: বায়ুমণ্ডলত থকা অক্সিজেন ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদে উশাহ-নিশাহ কাৰ্য সম্পাদন কৰে।
তাপমাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ: বায়ুমণ্ডলে পৃথিৱীখনক এখন কম্বলৰ দৰে আৱৰি ৰাখে আৰু সূৰ্যৰ পৰা অহা অতিমাত্ৰা তাপ দিনৰ ভাগত বাধা দি পৃথিৱীৰ উষ্ণতা সুস্থিৰ কৰি ৰাখে।
সালোক সংশ্লেষণ: সেউজীয়া উদ্ভিদে বায়ুমণ্ডলৰ কাৰ্বনডাই অক্সাইড ব্যৱহাৰ কৰি খাদ্য (গ্লুক’জ) প্ৰস্তুত কৰে।
সুৰক্ষা: বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰৰ স্তৰত থকা অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক অতি বেঙুণীয়া ৰশ্মিৰ পৰা জীৱজগতক ৰক্ষা কৰে।
২. পানী জীৱৰ কাৰণে কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰ: পানী জীৱৰ বাবে এটা অপৰিহাৰ্য উপাদান কাৰণ:
কোষীয় প্ৰক্ৰিয়া: সকলোবিলাক কোষীয় প্ৰক্ৰিয়া পানীৰ মাধ্যমতেই সংঘটিত হয়।
পৰিবহণ: জীৱদেহৰ ভিতৰত প্ৰয়োজনীয় পদাৰ্থসমূহ পানীত দ্ৰৱীভূত অৱস্থাতে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ পৰিবহণ হয়।
জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য: কোনো এক অঞ্চলৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সেই অঞ্চলত উপলব্ধ পানীৰ পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
বাসস্থান: বহুতো জলচৰ প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ বাবে পানীয়েই হ’ল একমাত্ৰ বাসস্থান।
৩. কেনেকৈ জীৱই মাটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ থাকে? পানীত বাস কৰা জীৱসমূহ মাটিৰ পৰা সম্পূৰ্ণভাৱে আত্মনিৰ্ভৰশীলনে?
উত্তৰ: জীৱই মাটিৰ ওপৰত তলত দিয়া ধৰণে নিৰ্ভৰ কৰে:
খাদ্য আৰু আশ্ৰয়: উদ্ভিদসমূহ মাটিৰ ওপৰত গজে আৰু ইয়াৰ পৰাই খনিজ লৱণ আৰু পানী সংগ্ৰহ কৰে। প্ৰাণীসমূহে খাদ্যৰ বাবে এই উদ্ভিদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
বাসস্থান: বহুতো অণুজীৱ আৰু সৰু সৰু প্ৰাণীৰ বাবে মাটি হ’ল বাসস্থান।
পানীত বাস কৰা জীৱসমূহ মাটিৰ পৰা সম্পূৰ্ণভাৱে আত্মনিৰ্ভৰশীল নহয়। কাৰণ:
নদী বা জলাশয়ৰ পানীয়ে মাটিৰ পৰা খনিজ পদাৰ্থসমূহ দ্ৰৱীভূত কৰি লৈ যায়, যিবোৰ জলচৰ জীৱসমূহে পুষ্টি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। গতিকে, পৰোক্ষভাৱে জলচৰ জীৱবোৰো মাটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
৪. তোমালোকে নিশ্চয় দূৰদৰ্শন আৰু বাতৰি কাকতত বতৰৰ আগলি বতৰাৰ প্ৰতিবেদন দেখিছা। বতৰৰ আগলি বতৰা কেনেকৈ পাওঁ বুলি ধাৰণা কৰা?
উত্তৰ: বতৰৰ আগলি বতৰা বা জাননীসমূহ মূলতঃ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত পোৱা যায়। ইয়াৰ কাৰকসমূহ হ’ল:
বায়ুৰ চলাচল আৰু চাপ: বায়ুৰ গতিপথ, নিম্নচাপ আৰু উচ্চচাপৰ অধ্যয়ন কৰি বৰষুণ বা ধুমুহাৰ আগজাননী দিয়া হয়।
উপগ্ৰহ চিত্ৰ: মহাকাশত থকা উপগ্ৰহৰ সহায়ত ডাৱৰৰ অৱস্থিতি আৰু ইয়াৰ গতিবিধি লক্ষ্য কৰি বতৰৰ আগজাননী প্ৰস্তুত কৰা হয়।
জলীয় বাষ্প: বায়ুমণ্ডলত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ জোখাৰ জৰিয়তেও বৰষুণৰ সম্ভাৱনা জানিব পাৰি।
৫. মানুহৰ বিভিন্ন কাৰ্যকলাপৰ দ্বাৰা বায়ু, পানী আৰু মাটিভাগত প্ৰদূষণ সৃষ্টি হয়। তোমালোকে ভাবা নেকি যে কোনো নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত এই কাৰ্যকলাপৰ চিনাক্ত কৰিব পাৰিলে প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা কমিব বুলি?
উত্তৰ: হয়, মই ভাবোঁ যে কোনো এটা অঞ্চলত প্ৰদূষণ সৃষ্টিকাৰী কাৰ্যকলাপসমূহ চিনাক্ত কৰিব পাৰিলে প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা বহুখিনি হ্ৰাস পাব।
যদি আমি জানো যে নিৰ্দিষ্ট এটা উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা ধোঁৱা বা আৱৰ্জনাই বায়ু বা পানী প্ৰদূষিত কৰিছে, তেন্তে সেই কাৰখানাটোত উপযুক্ত শোধন যন্ত্ৰ লগাই প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি।
কৃষি পথাৰত অতিমাত্ৰা ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ চিনাক্ত কৰি জৈৱিক সাৰৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিলে মাটি আৰু পানী প্ৰদূষণ ৰোধ কৰিব পৰা যাব।
সচেতনতা বৃদ্ধি কৰি মানুহৰ ক্ষতিকাৰক কাৰ্যকলাপবোৰ বন্ধ কৰিব পাৰিলে প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য পুনৰ ঘূৰাই অনাটো সম্ভৱ হ’ব।
৬. বনাঞ্চলসমূহে বায়ু, মাটি আৰু পানীৰ গুণাগুণৰ ওপৰত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায় এটা টোকা লিখা।
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ ওপৰত বনাঞ্চলৰ প্ৰভাৱ: বনাঞ্চলে আমাৰ পৰিৱেশৰ মূল তিনিটা উপাদান— বায়ু, মাটি আৰু পানীৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়।
বায়ুৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: বনাঞ্চলৰ উদ্ভিদে সালোক সংশ্লেষণৰ জৰিয়তে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা অতিৰিক্ত কাৰ্বনডাই অক্সাইড শোষণ কৰে আৰু অক্সিজেন গেছ এৰি দিয়ে। ইয়াৰ ফলত বায়ু পৰিষ্কাৰ হৈ থাকে আৰু গোলকীয় উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
মাটিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: গছৰ শিপাই মাটিক টানকৈ ধৰি ৰাখে, যাৰ ফলত বৰষুণ বা বতাহে মাটি ক্ষয় কৰিব নোৱাৰে (মাটি ক্ষয়ীভৱন ৰোধ)। ইয়াৰ উপৰি গছৰ শুকান পাত আৰু ডাল পঁচি মাটিত ‘হিউমাচ’ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
পানীৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: বনাঞ্চল থকা ঠাইত বৰষুণ বেছি হয়। উদ্ভিদৰ বাষ্পীভৱন প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বায়ুমণ্ডলত জলীয় বাষ্প বৃদ্ধি পায় যিয়ে মেঘ সৃষ্টিত সহায় কৰে। লগতে গছে বৰষুণৰ পানী ভূ-গৰ্ভলৈ সোমাই যোৱাত সহায় কৰি ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ অটুত ৰাখে।
প্রাকৃতিক সম্পদ অধ্যায়ৰ ১০০ টা MCQ প্ৰশ্ন