অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: প্ৰাচীন ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক ইতিহাসত 'কৌটিল্য'ক আন কি কি নামেৰে জনা যায়? 

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় কূটনীতিৰ বিশাৰদ কৌটিল্যক বুৰঞ্জীত ‘চাণক্য’ আৰু ‘বিষ্ণুগুপ্ত’ নামেৰেও অভিহিত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ২: কৌটিল্যই ৰচনা কৰা বিখ্যাত ৰাজনীতি বিষয়ক গ্ৰন্থখনৰ নাম কি? 

উত্তৰ: কৌটিল্যই ৰচনা কৰা কালজয়ী ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতি বিষয়ক গ্ৰন্থখনৰ নাম হ’ল ‘অৰ্থশাস্ত্ৰ’।

প্ৰশ্ন ৩: মনুৰ দ্বাৰা সংকলিত প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাৰ নীতি-নিৰ্দেশিকা পুথিখন কি নামেৰে পৰিচিত? 

উত্তৰ: মনুৰ দ্বাৰা নিৰূপিত সামাজিক আৰু আইনী নীতি-নিৰ্দেশিকাৰ মূল পুথিখন হ’ল ‘মনুস্মৃতি’ (বা মানৱ ধৰ্মশাস্ত্ৰ)।

প্ৰশ্ন ৪: কৌটিল্যৰ ‘সপ্তাঙ্গ তত্ত্ব’ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বপ্ৰধান অংগ কোনটো? 

উত্তৰ: কৌটিল্যৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গাথঁনিৰ সপ্তাঙ্গ ধাৰণা অনুসৰি ‘স্বামী’ অৰ্থাৎ ৰজাক ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বোচ্চ আৰু সৰ্বপ্ৰধান অংগ বুলি গণ্য কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: মনুস্মৃতিত সামাজিক শৃংখলা ৰক্ষাৰ বাবে থকা বৰ্ণ ব্যৱস্থাত কেইটা বৰ্ণৰ উল্লেখ আছে? 

উত্তৰ: মনুৰ সামাজিক আইন অনুসৰি সমাজখনক মূলতঃ ৪টা বৰ্ণত (ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ) ভাগ কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ৬: কৌটিল্যৰ মতে ৰাষ্ট্ৰৰ ‘কোষ’ (Treasury) বুলিলে কি বুজায়? 

উত্তৰ: কৌটিল্যৰ মতে ‘কোষ’ হ’ল ৰাষ্ট্ৰৰ অৰ্থনৈতিক মেৰুদণ্ড বা ধনভঁৰাল, যি জৰুৰীকালীন অৱস্থাত প্ৰজাক সুৰক্ষা দিবলৈ আৰু সামৰিক বাহিনী পৰিচালনা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: মনুৰ মতে ধৰ্মৰ আটাইতকৈ প্ৰাথমিক উৎস বা ভিত্তি কি? 

উত্তৰ: মনুৰ ধাৰণা অনুসৰি ধৰ্মৰ আটাইতকৈ আদিম আৰু প্ৰধান উৎস হ’ল ‘বেদ’ (Vedas)।

প্ৰশ্ন ৮: কৌটিল্যই প্ৰতিৱেশী ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰক্ষাৰ বাবে আগবঢ়োৱা বৈদেশিক নীতিৰ তত্ত্বটোক কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: বৈদেশিক সম্পৰ্ক আৰু ভূ-ৰাজনীতি পৰিচালনাৰ বাবে কৌটিল্যই আগবঢ়োৱা তত্ত্বটোক ‘মণ্ডল তত্ত্ব’ (Mandala Theory) বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ৯: মনুৰ সামাজিক দৰ্শনত ‘সংস্কাৰ’ৰ গুৰুত্ব কি? 

উত্তৰ: মনুৰ মতে এজন ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু আধ্যাত্মিক পবিত্ৰতা তথা সামাজিক স্থিতি নিৰ্ধাৰণৰ বাবে ‘সংস্কাৰ’ বা পবিত্ৰ ৰীতি-নীতিসমূহ অপৰিহাৰ্য।

প্ৰশ্ন ১০: কৌটিল্যৰ অৰ্থশাস্ত্ৰত সৰ্বমুঠ কেইটা অধ্যায় আছে? 

উত্তৰ: কৌটিল্যৰ সমগ্ৰ শাসনযন্ত্ৰ আৰু নীতি বৰ্ণনা কৰা ‘অৰ্থশাস্ত্ৰ’খনত সৰ্বমুঠ ১৫টা অধ্যায় (Books) আছে।

প্ৰশ্ন ১১: মনুৰ মতে ৰজাৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হৈছিল? 

উত্তৰ: মনুৰ আইনী ধাৰণা অনুসৰি, ধৰা ধামক অৰাজকতাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ঈশ্বৰে নিজৰ ঐশ্বৰিক শক্তিৰে ৰজাৰ সৃষ্টি কৰিছিল (ৰজাৰ ঐশ্বৰিক উৎপত্তিৰ তত্ত্ব)।

প্ৰশ্ন ১২: কৌটিল্যই ৰাষ্ট্ৰৰ অংগস্বৰূপ ‘দুৰ্গ’ শব্দটোৰে কি বুজাইছিল? 

উত্তৰ: ‘দুৰ্গ’ শব্দটোৰে কৌটিল্যই শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰ পৰা ৰাজ্যখনক সুৰক্ষিত কৰিব পৰা সুদৃঢ় সামৰিক দুৰ্গ বা প্ৰতিৰক্ষা প্ৰাচীৰক বুজাইছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: মনুস্মৃতিৰ মতে সমাজৰ আটাইতকৈ উচ্চ আৰু পূজনীয় বৰ্ণ কোনটো? 

উত্তৰ: মনুৰ সামাজিক স্তৰীকৰণৰ নীতি অনুসৰি ‘ব্ৰাহ্মণ’সকলক আটাইতকৈ উচ্চ আৰু জ্ঞানৰ অধিকাৰী হিচাপে পূজনীয় স্থান দিয়া হৈছে।

প্ৰশ্ন ১৪: কৌটিল্যৰ শাসন ব্যৱস্থাত ‘অমাত্য’ শব্দটোৰ অৰ্থ কি? 

উত্তৰ: কৌটিল্যৰ শাসনযন্ত্ৰত ‘অমাত্য’ মানে হ’ল ৰজাক নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু প্ৰশাসন পৰিচালনাত সহায় কৰা মন্ত্ৰী পৰিষদ বা উচ্চপদস্থ ৰাজকৰ্মচাৰীসকল।

প্ৰশ্ন ১৫: মনুৰ মতে ‘দণ্ড’ৰ মূল উদ্দেশ্য কি? 

উত্তৰ: মনুৰ সামাজিক আইনত ‘দণ্ড’ (Punishment) ব্যৱহাৰৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল সমাজত অপৰাধ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু ধৰ্ম তথা ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ : 

প্ৰশ্ন ১: কৌটিল্যৰ ‘সপ্তাঙ্গ তত্ত্ব’ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ অংগসমূহ কি কি? 

উত্তৰ: কৌটিল্যই ৰাষ্ট্ৰক এটা জীৱন্ত মানৱ শৰীৰৰ সৈতে তুলনা কৰি ইয়াৰ সুস্থ পৰিচালনাৰ বাবে ৭টা উপাদানৰ কথা কৈছিল, ইয়াকে সপ্তাঙ্গ তত্ত্ব বোলে। অংগকেইটা হ’ল— স্বামী (ৰজা), অমাত্য (মন্ত্ৰী), জনপদ (ভূমি আৰু জনসংখ্যা), দুৰ্গ (দুৰ্গীকৃত অঞ্চল), কোষ (ধনভঁৰাল), দণ্ড (সেনাবাহিনী), আৰু মিত্ৰ (বন্ধু ৰাষ্ট্ৰ)।

প্ৰশ্ন ২: মনুৰ মতে ‘আশ্ৰম ব্যৱস্থা’ৰ চাৰিটা স্তৰ কি কি? 

উত্তৰ: মনুস্মৃতিত এজন ব্যক্তিৰ জীৱনকালক শৃংখলিত আৰু আধ্যাত্মিকভাৱে পৰিচালনা কৰিবলৈ এশ বছৰ ধৰি চাৰিটা স্তৰত ভাগ কৰা হৈছে। এই চাৰিটা আশ্ৰম হ’ল— ব্ৰহ্মচৰ্য (শিক্ষা গ্ৰহণৰ কাল), গাৰ্হস্থ্য (পাৰিবাৰিক জীৱন), বানপ্ৰস্থ (সংসাৰ ত্যাগৰ প্ৰস্তুতি), আৰু সন্যাস (সম্পূৰ্ণ বৈৰাগ্য)।

প্ৰশ্ন ৩: কৌটিল্যৰ ‘ষাড়গুণ্য নীতি’ (Six-fold Policy) ৰ ধাৰণাটো সংক্ষেপে বুজাই লিখা। 

উত্তৰ: আন ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন বা বৈদেশিক নীতি সফল কৰিবলৈ কৌটিল্যই ৬টা কৌশলৰ কথা কৈছিল। সেইবোৰ হ’ল— সন্ধি (মিত্ৰতা), বিগ্ৰহ (যুদ্ধ), যান (আক্ৰমণৰ প্ৰস্তুতি), আসন (নিৰপেক্ষতা), দ্বৈধীভাৱ (দুমুখীয়া নীতি), আৰু সংস্ৰয় (বলৱান ৰজাৰ আশ্ৰয় লোৱা)।

প্ৰশ্ন ৪: মনুৰ সামাজিক আইনত ‘ধৰ্ম’ ধাৰণাটোৱে কি প্ৰতিফলিত কৰে? 

উত্তৰ: মনুৰ মতে ধৰ্ম কেৱল কোনো উপাসনা পদ্ধতি নহয়; ই হ’ল সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ বৰ্ণ আৰু আশ্ৰম অনুসৰি পালন কৰিবলগীয়া পবিত্ৰ কৰ্তব্য, নৈতিকতা আৰু সদাচৰণ, যিয়ে সমাজখনক ধ্বংসৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: কৌটিল্যই ৰাষ্ট্ৰৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে উল্লেখ কৰা ‘গুপ্তচৰ ব্যৱস্থা’ৰ গুৰুত্ব কি আছিল? 

উত্তৰ: কৌটিল্যই ৰাষ্ট্ৰৰ অভ্যন্তৰীণ বিদ্ৰোহ দমন আৰু বহিঃশত্ৰুৰ ষড়যন্ত্ৰ আগতীয়াকৈ জানিবলৈ এক শক্তিশালী গুপ্তচৰ বাহিনীৰ পোষকতা কৰিছিল। তেওঁ গুপ্তচৰসকলক ৰজাৰ ‘চকু’ বুলি অভিহিত কৰিছিল, যাৰ অবিহনে কুশল শাসন সম্ভৱ নহয়।

প্ৰশ্ন ৬: মনুৰ মতে ৰজাৰ ওপৰত থকা আইনী তথা নৈতিক নিয়ন্ত্ৰণসমূহ কি কি? 

উত্তৰ: মনুৰ মতে ৰজা যদিও ঐশ্বৰিক শক্তিৰ প্ৰতীক, তথাপিও তেওঁ স্বেচ্ছাচাৰী হ’ব নোৱাৰে। ৰজাজন সদায় ‘ধৰ্ম’ (পবিত্ৰ আইন) আৰু শাস্ত্ৰৰ অধীন হ’ব লাগিব। যদি ৰজাই অধৰ্ম কৰে, তেন্তে ‘দণ্ড’ই স্বয়ং ৰজাকো ধ্বংস কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৭: কৌটিল্যৰ মতে ‘জনপদ’ৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: কৌটিল্যৰ মতে ৰাষ্ট্ৰৰ অস্তিত্বৰ বাবে ‘জনপদ’ অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল— প্ৰথমতে, ইয়াৰ ভূখণ্ড কৃষি, খনিজ সম্পদ আৰু অৰণ্যৰে চহকী হ’ব লাগিব আৰু দ্বিতীয়তে, ইয়াৰ অধিবাসীসকল পৰিশ্ৰমী, ৰজাৰ প্ৰতি আনুগত্যশীল আৰু আইন মানি চলা হ’ব লাগিব।

প্ৰশ্ন ৮: মনুস্মৃতিত নাৰীৰ সামাজিক স্থিতি সম্পৰ্কে কেনেধৰণৰ মিশ্ৰিত ধাৰণা পোৱা যায়? 

উত্তৰ: মনুস্মৃতিত নাৰীৰ স্থিতি দ্বিধাগ্ৰস্ত। এফালে কোৱা হৈছে যে য’ত নাৰীক পূজা বা সন্মান কৰা হয়, তাত দেৱতাই বাস কৰে (‘যত্র নার্যস্তু পূজ্যন্তে...’)। আনহাতে, সামাজিক সুৰক্ষাৰ দোহাই দি নাৰীক জীৱনৰ কোনো স্তৰতে (বাল্যকালত পিতৃ, যৌৱনত স্বামী আৰু বাৰ্ধক্যত পুত্ৰৰ অবিহনে) সম্পৰ্কহীন বা স্বাধীন হৈ থকাটো সমৰ্থন কৰা নাই।

প্ৰশ্ন ৯: কৌটিল্যৰ ‘উপায়’ (Four Upayas) কেইটা কি কি আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োগ কিয় কৰা হয়? 

উত্তৰ: শত্ৰু বা মিত্ৰক নিজৰ অধীনলৈ আনিবলৈ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে কৌটিল্যই ৪টা উপায়ৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। সেইকেইটা হ’ল— সাম (বুজাপৰা), দান (আৰ্থিক ৰেহাই বা উপহাৰ), ভেদ (শত্ৰুৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা), আৰু দণ্ড (সামৰিক শক্তি বা শাস্তি প্ৰয়োগ)।

প্ৰশ্ন ১০: মনুৰ মতে ‘বৰ্ণসংকৰ’ (Varnasamkara) কি? ই সমাজৰ বাবে কিয় ক্ষতিকাৰক? 

উত্তৰ: মনুৰ মতে যেতিয়া সমাজত বিভিন্ন বৰ্ণৰ মাজত শাস্ত্ৰবিৰোধী বা নিষিদ্ধ বিবাহ (অনুলোম আৰু প্ৰতিলোম) সম্পন্ন হয়, তেতিয়া মিশ্ৰিত বা নতুন উপ-জাতিৰ জন্ম হয়, ইয়াকে ‘বৰ্ণসংকৰ’ বোলে। ই সমাজৰ পৰম্পৰাগত বিশুদ্ধতা আৰু স্থিৰতা নষ্ট কৰে বুলি মনুৱে বিশ্বাস কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১১: কৌটিল্যই বৰ্ণনা কৰা ‘ধৰ্মস্থীয়’ আৰু ‘কণ্টকশোধন’ আদালতৰ পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: কৌটিল্যই ন্যায়িক ব্যৱস্থাক দুভাগত ভগাইছিল। ‘ধৰ্মস্থীয়’ আদালতসমূহে সাধাৰণ দেৱানী গোচৰ যেনে— মাটি-সম্পত্তিৰ বিবাদ, বিবাহ আদিৰ মীমাংসা কৰিছিল। আনহাতে, ‘কণ্টকশোধন’ আদালতসমূহে ফৌজদাৰী অপৰাধ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ বিৰুদ্ধে যোৱা সমাজবিৰোধী উপাদান বা অপৰাধীক কঠোৰ শাস্তি প্ৰদান কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: মনুস্মৃতিৰ মতে ‘মনু’ কোন আৰু তেওঁ কেনেকৈ সামাজিক আইনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল? 

উত্তৰ: ভাৰতীয় ধৰ্মীয় আখ্যান আৰু ইতিহাস অনুসৰি মনু হ’ল মানৱ জাতিৰ আদি পিতা তথা প্ৰথম আইন প্ৰণেতা। সৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মাই সমাজখনক সুচাৰুৰূপে পৰিচালনা কৰিবলৈ মনুক যি ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক বিধি-বিধানৰ জ্ঞান দিছিল, তাকেই তেওঁ মানৱ সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে আইন হিচাপে প্ৰণয়ন কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: কৌটিল্যৰ মতে এজন আদৰ্শ ৰজাৰ ‘ব্যক্তিগত গুণাৱলী’ কেনে হ’ব লাগে? 

উত্তৰ: কৌটিল্যৰ মতে এজন ৰজা ইন্দ্ৰিয় জয় কৰা (জিতেন্দ্ৰিয়) হ’ব লাগিব। তেওঁ কাম, ক্ৰোধ, লোভ, মোহ আৰু অহংকাৰৰ পৰা মুক্ত থাকি উচ্চ শিক্ষিত, নীতিবান আৰু প্ৰজাৰ সুখকে নিজৰ সুখ বুলি গণ্য কৰা ব্যক্তিত্বৰ অধিকাৰী হ’ব লাগিব।

প্ৰশ্ন ১৪: মনুৰ দণ্ডনীতিত ‘অপৰাধ আৰু শাস্তি’ নিৰ্ধাৰণৰ মূল ভিত্তি কি আছিল? 

উত্তৰ: মনুৰ সামাজিক আইনত শাস্তি বা দণ্ড ব্যৱস্থাটো সমতাপূৰ্ণ নাছিল। অপৰাধীৰ সামাজিক বৰ্ণ (Caste status) ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শাস্তি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। উচ্চ বৰ্ণৰ লোকে নিম্ন বৰ্ণৰ প্ৰতি কৰা অপৰাধৰ শাস্তি যিমান লঘু আছিল, নিম্ন বৰ্ণৰ লোকে উচ্চ বৰ্ণৰ প্ৰতি কৰা একেই অপৰাধৰ শাস্তি আছিল অতি ভয়ংকৰ আৰু কঠোৰ।

প্ৰশ্ন ১৫: কৌটিল্যৰ ৰাষ্ট্ৰীয় চিন্তাত ‘প্ৰজা কল্যাণ’ (Welfare State) ৰ ধাৰণাটো কেনে আছিল? 

উত্তৰ: কৌটিল্যই কেৱল সামৰিক শক্তি প্ৰদৰ্শনকাৰী ৰাষ্ট্ৰ বিচৰা নাছিল। তেওঁৰ মতে, "প্ৰজাৰ সুখতেই ৰজাৰ সুখ আৰু প্ৰজাৰ কল্যাণতেই ৰজাৰ কল্যাণ নিহিত থাকে।" ৰাষ্ট্ৰই অনাথ, বৃদ্ধ, দৰিদ্ৰ আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সময়ত প্ৰজাক সৰ্বতোপ্ৰকাৰে সহায় কৰাটো ৰজাৰ ধৰ্ম বুলি তেওঁ উল্লেখ কৰিছিল।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: কৌটিল্যৰ ‘সপ্তাঙ্গ তত্ত্ব’ (Saptanga Theory) ৰ মূল ধাৰণাটো ইয়াৰ উপাদানসমূহৰ সৈতে বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ অনন্য পণ্ডিত কৌটিল্যই তেওঁৰ কালজয়ী গ্ৰন্থ 'অৰ্থশাস্ত্ৰ'ত ৰাষ্ট্ৰৰ গঠন আৰু প্ৰকৃতি ব্যাখ্যা কৰিবলৈ ‘সপ্তাঙ্গ তত্ত্ব’ আগবঢ়াইছিল। কৌটিল্যই ৰাষ্ট্ৰক এটা জড় বস্তু হিচাপে চোৱাৰ পৰিৱেৰ্তে ইয়াক এটা জীৱন্ত মানৱ শৰীৰ (Organic Entity) হিচাপে কল্পনা কৰিছিল, যাৰ সুস্থ স্থিতিৰ বাবে সাতটা পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীল অংগ অপৰিহাৰ্য। এই অংগসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১. স্বামী (ৰজা): ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বোচ্চ অংগ বা মূৰস্বৰূপ। এজন জিতেন্দ্ৰিয়, সৰ্বগুণসম্পন্ন আৰু প্ৰজাহিতৈষী ৰজাইহে ৰাষ্ট্ৰক সঠিক দিশত পৰিচালনা কৰিব পাৰে। 

২. অমাত্য (মন্ত্ৰী পৰিষদ): ৰাষ্ট্ৰৰ চকুস্বৰূপ। প্ৰশাসনৰ চকা সচল ৰাখিবলৈ ৰজাক সৎ, বুদ্ধিমান আৰু দক্ষ অমাত্য বা উচ্চপদস্থ আমোলাসকলে নীতি নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে। 

৩. জনপদ (ভূখণ্ড আৰু জনসংখ্যা): ৰাষ্ট্ৰৰ ভৰি দুখনৰ দৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক পৰিসীমা আৰু তাত বাস কৰা পৰিশ্ৰমী তথা অনুগত প্ৰজাক বুজোৱা হয়, যি ৰাষ্ট্ৰৰ ভৌতিক ভিত্তি। 

৪. দুৰ্গ (প্ৰতিৰক্ষা প্ৰাচীৰ): ৰাষ্ট্ৰৰ বাহু বা হাতস্বৰূপ। শত্ৰুৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিবলৈ ৰাজ্যৰ চাৰিওফালে সুদৃঢ় সামৰিক দুৰ্গ বা প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা থকাটো জৰুৰী। 

৫. কোষ (ধনভঁৰাল): ৰাষ্ট্ৰৰ মুখস্বৰূপ। অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী হ’বলৈ ন্যায়সংগত কৰ সংগ্ৰহেৰে এক বিশাল ৰাজকোষ গঢ়ি তোলাটো প্ৰশাসন আৰু সামৰিক ব্যয়ৰ বাবে আৱশ্যক। 

৬. দণ্ড (সেনাবাহিনী): ৰাষ্ট্ৰৰ মগজু বা শক্তিৰ প্ৰতীক। অভ্যন্তৰীণ শান্তি-শৃংখলা ৰক্ষা আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰ বাবে এক অনুশাসিত আৰু শক্তিশালী সামৰিক বাহিনী অপৰিহাৰ্য। 

৭. মিত্ৰ (বন্ধু ৰাষ্ট্ৰ): ৰাষ্ট্ৰৰ কাণস্বৰূপ। সংকটৰ সময়ত নিঃস্বাৰ্থভাৱে সহায় কৰিব পৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বন্ধু বা মিত্ৰ শক্তি থকাটো কূটনৈতিক সফলতাৰ পৰিচায়ক।

উপসংহাৰত ক’ব পাৰি যে, মানৱ শৰীৰৰ কোনো এটা অংগ বিকল হ’লে যেনেকৈ জীৱন বিপন্ন হয়, ঠিক তেনেকৈ কৌটিল্যৰ মতে এই সাতটা উপাদানৰ ভাৰসাম্য অবিহনে এখন শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰৰ অস্তিত্ব কল্পনা কৰিব নোৱাৰি।

প্ৰশ্ন ২: মনুস্মৃতিৰ আধাৰত প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজত প্ৰচলিত ‘বৰ্ণ ব্যৱস্থা’ (Varna System) আৰু ইয়াৰ সামাজিক আইনসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ সামাজিক আৰু আইনী ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দলিল হ’ল ‘মনুস্মৃতি’ বা ‘মানৱ ধৰ্মশাস্ত্ৰ’। সামাজিক আইনৰ প্ৰৱৰ্তক মনুৱে সমাজত স্থিৰতা, শৃংখলা আৰু কৰ্তব্যবোধ বজাই ৰাখিবলৈ গুণ আৰু কৰ্মৰ বৈষম্যৰ ভিত্তিত সমাজখনক চাৰিটা প্ৰধান বৰ্ণত বিভক্ত কৰিছিল। মনুৰ সামাজিক আইন অনুসৰি এই চাৰিটা বৰ্ণৰ স্থিতি আৰু দায়িত্বসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ আছিল:

১. ব্ৰাহ্মণ: মনুৰ সামাজিক স্তৰীকৰণত ব্ৰাহ্মণসকল আটাইতকৈ উচ্চ আৰু পূজনীয় স্থানত আছিল। তেওঁলোকৰ প্ৰধান কৰ্তব্য আছিল বেদ অধ্যয়ন কৰা, শিক্ষাদান কৰা, ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান আৰু যজ্ঞ পৰিচালনা কৰা। সমাজৰ বৌদ্ধিক আৰু আধ্যাত্মিক নেতৃত্ব তেওঁলোকেই বহন কৰিছিল। 

২. ক্ষত্ৰিয়: সমাজৰ দ্বিতীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ বৰ্ণ আছিল ক্ষত্ৰিয়। ৰাষ্ট্ৰৰ সুৰক্ষা, প্ৰশাসন পৰিচালনা, যুদ্ধক্ষেত্ৰত শত্ৰুক পৰাভূত কৰা আৰু প্ৰজাক ন্যায় প্ৰদান কৰাটো তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় তথা সামাজিক কৰ্তব্য আছিল। 

৩. বৈশ্য: অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ মূল চালিকাশক্তি আছিল বৈশ্যসকল। কৃষি কাৰ্য, পশুপালন, বাণিজ্য আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ জৰিয়তে ৰাষ্ট্ৰৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাটো তেওঁলোকৰ ওপৰত ন্যস্ত আছিল। 

৪. শূদ্ৰ: মনুৰ বিধি অনুসৰি সামাজিক পিৰামিডৰ আটাইতকৈ তলৰ স্তৰত শূদ্ৰসকলৰ স্থান আছিল। তেওঁলোকৰ একমাত্ৰ সামাজিক দায়িত্ব আছিল ওপৰৰ তিনিওটা বৰ্ণৰ (ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্য) সেৱা কৰা। ধৰ্মীয় ক্ৰিয়াকলাপ বা বেদ অধ্যয়নৰ পৰা তেওঁলোকক বঞ্চিত কৰা হৈছিল।

মনুৰ এই সামাজিক আইন আছিল অত্যন্ত কঠোৰ। বৰ্ণৰ পবিত্ৰতা ৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁ ভিন্ন বৰ্ণৰ মাজত বিবাহ (যাক তেওঁ ‘বৰ্ণসংকৰ’ বুলি ক্ষতিকাৰক আখ্যা দিছিল) নিষিদ্ধ কৰিছিল। তদুপৰি, মনুৰ আইনত শাস্তিৰ বিধানো বৰ্ণভেদে বেলেগ আছিল; উচ্চ বৰ্ণৰ লোকৰ বাবে শাস্তি লঘু আৰু নিম্ন বৰ্ণৰ লোকৰ বাবে শাস্তি অত্যন্ত ভয়ংকৰ আছিল। সমালোচনা সত্ত্বেও প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ গাঁথনি বুজিবলৈ মনুৰ এই বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ অধ্যয়ন অপৰিহাৰ্য।

প্ৰশ্ন ৩: বৈদেশিক সম্পৰ্ক পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰত কৌটিল্যৰ ‘মণ্ডল তত্ত্ব’ (Mandala Theory) ৰ প্ৰাসংগিকতা পৰীক্ষা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন কালতেই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনীতি আৰু ভূ-ৰাজনীতিৰ এক অতীব বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ আগবঢ়াইছিল কৌটিল্যই। তেওঁৰ ‘মণ্ডল তত্ত্ব’ হ’ল চুবুৰীয়া ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সৈতে স্থাপন কৰিবলগীয়া সম্পৰ্ক আৰু মিত্ৰতাৰ এক জটিল জ্যামিতিক তথা ৰাজনৈতিক সজ্জা। ‘মণ্ডল’ শব্দৰ অৰ্থ হ’ল ‘বৃত্ত’ (Circle)। কৌটিল্যই ১২ খন ৰাষ্ট্ৰৰ এক কাল্পনিক বৃত্তৰ জৰিয়তে এই তত্ত্বটো প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, যাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল ‘বিজিগীষু’ (অৰ্থাৎ জিকাৰ বা সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ আকাংক্ষা থকা মধ্যৱৰ্তী ৰজা)।

এই তত্ত্বৰ মূল ভিত্তিটো এটা সৰল মনস্তাত্ত্বিক সত্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত— “শত্ৰুৰ চুবুৰীয়া শত্ৰু, কিন্তু শত্ৰুৰ শত্ৰুজন আপোনাৰ মিত্ৰ।” এই বৃত্তটোৰ প্ৰধান গাঁথনিটো এনেধৰণৰ:

১. কেন্দ্ৰীয় ৰজা (বিজিগীষু): যিজনে নিজৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰিব খোজে। 

২. অৰি (শত্ৰু): বিজিগীষু ৰজাৰ সীমান্ত সংলগ্ন চুবুৰীয়া ৰাজ্যখন স্বাভাৱিকভাৱেই তেওঁৰ প্ৰথম শত্ৰু। 

৩. মিত্ৰ: শত্ৰু ৰাষ্ট্ৰখনৰ সিপাৰে থকা ৰাজ্যখন, যিহেতু ই শত্ৰুৰ চুবুৰীয়া, গতিকে ই স্বাভাৱিকভাৱেই কেন্দ্ৰীয় ৰজাৰ বন্ধু বা মিত্ৰ হয়। 

৪. অৰিমিত্ৰ: মিত্ৰ ৰাষ্ট্ৰৰ পিছৰ ৰাজ্যখন, যি শত্ৰুৰ বন্ধু।

এইদৰে আগফালে ৫ খন আৰু পিছফালে ৪ খন ৰাষ্ট্ৰৰ স্থিতি বৰ্ণনা কৰাৰ উপৰি কৌটিল্যই ‘মধ্যম’ (মধ্যৱৰ্তী শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰ) আৰু ‘উদাসীন’ (নিৰপেক্ষ আৰু আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰ) ৰাষ্ট্ৰৰ ধাৰণা দিছে।

আধুনিক প্ৰাসংগিকতা: প্ৰাচীন কালৰ মগধ বা মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পটভূমিত ৰচিত হ’লেও বৰ্তমানৰ গোলকীয় ৰাজনীতিটো কৌটিল্যৰ মণ্ডল তত্ত্ব প্ৰতিফলিত হোৱা দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপ, ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ সীমান্তৰ বৈৰীতা, আৰু ইফালে ভাৰতৰ সৈতে আফগানিস্তানৰ মিত্ৰতাপূৰ্ণ সম্পৰ্কক কৌটিল্যৰ “শত্ৰুৰ শত্ৰু আমাৰ মিত্ৰ” নীতিৰেই এক আধুনিক ৰূপ বুলিব পাৰি। গতিকে, গোলকীয় ভাৰসাম্য আৰু কূটনীতি বুজিবলৈ আজিও এই তত্ত্ব অত্যন্ত প্ৰাসংগিক।

প্ৰশ্ন ৪: মনুৰ ৰাজধৰ্ম বা ৰজাৰ উৎপত্তিসম্পৰ্কীয় ‘ঐশ্বৰিক তত্ত্ব’ (Divine Origin Theory) আৰু ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মনুস্মৃতিৰ সপ্তম অধ্যায়ত ৰাষ্ট্ৰৰ উৎপত্তি আৰু ৰজাৰ কৰ্তব্য বা ৰাজধৰ্মৰ বিস্তৃত আলোচনা পোৱা যায়। মনুৰ মতে, যেতিয়া এই পৃথিৱীত কোনো ৰাষ্ট্ৰ বা ৰজা নাছিল, তেতিয়া চাৰিওফালে অৰাজকতা আৰু ‘মাৎস্যন্যায়’ (য’ত ডাঙৰ মাছে সৰু মাছক গিলি পেলোৱাৰ দৰে শক্তিশালী মানুহে দুৰ্বলক অত্যাচাৰ কৰে) চলিছিল। এই ভয়ংকৰ পৰিস্থিতিৰ পৰা সৃষ্টিভঞ্জন ৰক্ষা কৰিবলৈ ঈশ্বৰে স্বয়ং নিজৰ ঐশ্বৰিক শক্তিৰে ‘ৰজা’ৰ সৃষ্টি কৰিলে।

ঐশ্বৰিক উৎপত্তিৰ স্বৰূপ: মনুৰ মতে ৰজা কোনো সাধাৰণ মানুহ নহয়। তেওঁ ইন্দ্ৰ, বায়ু, যম, সূৰ্য, অগ্নি, বৰুণ, চন্দ্ৰ আৰু কুবেৰ— এই আঠগৰাকী প্ৰধান দেৱতাৰ চিৰন্তন অংশৰে নিৰ্মিত এক মহৎ ঐশ্বৰিক সত্তা। গতিকে ৰজা শিশু হ’লেও বা সাধাৰণ যেন লাগিলেও তেওঁক অবজ্ঞা কৰাটো পাপ, কিয়নো তেওঁৰ ৰূপত স্বয়ং ঈশ্বৰেহে শাসন চলায়।

ৰাজধৰ্ম আৰু ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা (নৈতিক নিয়ন্ত্ৰণ): মনুৱে ৰজাক অপৰিসীম ক্ষমতা দিছে যদিও তেওঁক সম্পূৰ্ণ স্বেচ্ছাচাৰী হ’বলৈ দিয়া নাই। ইয়াত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰা হৈছে:

• ধৰ্মৰ শাসন: ৰজা নিয়ন্ত্ৰণহীন নহয়, তেওঁ পবিত্ৰ ‘ধৰ্ম’ (আইন) আৰু শাস্ত্ৰৰ নিয়ম মানি চলিবলৈ বাধ্য। ধৰ্ম হ’ল ৰজাতকৈও ওপৰত।

• দণ্ডৰ ভয়: মনুৰ মতে ‘দণ্ড’ (শাস্তি প্ৰদানৰ ক্ষমতা) স্বয়ং ঈশ্বৰৰ আন এটা ৰূপ। যদি কোনো ৰজাই ক্ৰোধ বা লোভৰ বশৱৰ্তী হৈ অন্যায়ভাৱে দণ্ড প্ৰয়োগ কৰে, তেন্তে সেই দণ্ডই স্বয়ং ৰজাক সপৰিয়ালে ধ্বংস কৰিব পাৰে।

• প্ৰজা পালন: ধৰ্ম অনুসৰি প্ৰজাক পিতৃৰ দৰে সুৰক্ষা দিয়া আৰু সমাজৰ বৰ্ণ ব্যৱস্থা অটুট ৰখাটোৱেই ৰজাৰ সৰ্বপ্ৰধান ধৰ্ম।

এইদৰে, মনুৱে ৰজাক ধৰ্মীয় পবিত্ৰতা প্ৰদান কৰাৰ লগতে নৈতিকতা আৰু দণ্ডৰ ভয় দেখুৱাই এক নিয়ন্ত্ৰিত শাসন ব্যৱস্থাৰ পোষকতা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: কৌটিল্যৰ ‘দণ্ডনীতি’ আৰু এখন কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ (Welfare State) গঠনত ইয়াৰ ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: কৌটিল্যৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এটা কেন্দ্ৰীয় স্তম্ভ হ’ল ‘দণ্ডনীতি’। ইয়াত ‘দণ্ড’ মানে কেৱল শাৰীৰিক শাস্তি বা সেনাবাহিনী নহয়; ইয়াৰ বহল অৰ্থ হ’ল ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌম ক্ষমতা, শাসনযন্ত্ৰ আৰু আইন প্ৰণয়নৰ সঁজুলি। কৌটিল্যৰ মতে, য’ত দণ্ডনীতি সঠিকভাৱে প্ৰয়োগ হয়, তাত অৰাজকতা দূৰ হয় আৰু সমাজত ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম— এই ত্ৰিবৰ্গৰ প্ৰতিষ্ঠা হয়।

এখন আদৰ্শ বা কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ গঠনত কৌটিল্যৰ দণ্ডনীতি আৰু প্ৰশাসনৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

১. প্ৰজা কল্যাণেই ৰজাৰ ব্ৰত: কৌটিল্যই স্পষ্টকৈ ঘোষণা কৰিছিল— "প্ৰজাসুখে সুখং ৰাজ্ঞঃ প্ৰজানাং চ হিতে হিতম..." অৰ্থাৎ প্ৰজাৰ সুখতেই ৰজাৰ সুখ আৰু প্ৰজাৰ মংগলতেই ৰজাৰ মংগল নিহিত থাকে। ৰজাৰ নিজা বুলি কোনো স্বাৰ্থ থাকিব নোৱাৰে। 

২. দুৰ্বলৰ সুৰক্ষা: দণ্ডনীতিৰ মূল লক্ষ্য আছিল সমাজৰ পৰা অৰাজকতা দূৰ কৰি সবলৰ অত্যাচাৰৰ পৰা দুৰ্বলক ৰক্ষা কৰা। 

৩. অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক দায়িত্ব: কৌটিল্যৰ ৰাষ্ট্ৰখনে কেৱল টেক্স সংগ্ৰহ কৰাই নাছিল, বৰং ই আছিল কল্যাণকামী। ৰাষ্ট্ৰই কৃষকসকলক জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰি দিছিল, দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত ৰাজকোষৰ পৰা খাদ্যশস্য যোগান ধৰিছিল আৰু অনাথ, বৃদ্ধ, বিধবা তথা প্ৰতিবন্ধীসকলক আৰ্থিক সাহায্য প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। 

৪. সুশৃংখল ন্যায় ব্যৱস্থা: সমাজত অপৰাধমুক্ত পৰিৱেশ গঢ়িবলৈ কৌটিল্যই ‘ধৰ্মস্থীয়’ (Civil) আৰু ‘কণ্টকশোধন’ (Criminal) আদালতৰ জৰিয়তে এক খৰতকীয়া আৰু নিৰপেক্ষ ন্যায়িক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল।