উত্তৰ: জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ন্যূনতম মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা— যেনে খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ নাটনি হোৱা অৱস্থাকে দৰিদ্ৰতা বোলে।

উত্তৰ: গিনি গুণাংক হ'ল এখন সমাজৰ আয় বা সম্পত্তিৰ অসমতা পৰিমাপ কৰাৰ এক সংখ্যাত্মক মাপক, যাৰ মান 0 (সম্পূৰ্ণ সমতা)ৰ পৰা 1 (চৰম অসমতা)ৰ ভিতৰত থাকে।

উত্তৰ: ল'ৰেঞ্জ ৰেখা হৈছে জনসংখ্যাৰ পুঞ্জীভূত শতাংশ আৰু তেওঁলোকে লাভ কৰা আয়ৰ পুঞ্জীভূত শতাংশৰ মাজৰ অসমতা চিত্ৰৰূপত প্ৰকাশ কৰা এক বক্ৰৰেখা।

উত্তৰ: এখন দেশৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ভিতৰত দৰিদ্ৰতা সীমাৰেখাৰ তলত বাস কৰা লোকৰ অনুপাতকে হেড কাউণ্ট অনুপাত বোলে।

উত্তৰ: সমাজৰ আন ব্যক্তিসকলৰ জীৱনধাৰণৰ মান বা গড় আয়ৰ তুলনাত কোনো এজন ব্যক্তিৰ আৰ্থিক স্থিতি তলত থকা অৱস্থাকে আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতা বোলে।

উত্তৰ: ন্যূনতম জৈৱিক প্ৰয়োজনীয়তা (মূলতঃ কেলৰিৰ মাত্ৰা) পূৰণ কৰিব নোৱাৰা অৱস্থাক চৰম দৰিদ্ৰতা বোলে।

উত্তৰ: দৰিদ্ৰ ব্যক্তি এজনৰ গড় আয় দৰিদ্ৰতা সীমাৰেখাৰ পৰা কিমান তলত অৱস্থিত, তাৰ জোখ লোৱা সূচকেই হ'ল দৰিদ্ৰতা ব্যৱধান সূচক।

উত্তৰ: অর্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত আয়ৰ অসমতা বৃদ্ধি পায় আৰু পৰৱৰ্তী উন্নত পৰ্যায়ত ই ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায়।

উত্তৰ: ন্যূনতম প্ৰয়োজনীয় খাদ্য আৰু অপৰিহাৰ্য সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিবলৈ এজন ব্যক্তিক দৈনিক বা মাহেকীয়া হিচাপত প্ৰয়োজন হোৱা ন্যূনতম ব্যয়ৰ স্তৰ।

উত্তৰ: দৰিদ্ৰতা সৃষ্টি কৰা আৰু তাক বাহাল ৰখা স্ব-শক্তিশালী কাৰকসমূহৰ এক চক্ৰীয় ব্যৱস্থা, যাৰ ফলত মানুহ বা দেশ এখন দৰিদ্ৰ হৈয়ে থাকে।

উত্তৰ: ২০১০ চনত UNDP আৰু Oxford Poverty and Human Development Initiative (OPHI)-এ যুটীয়াভাৱে প্ৰৱৰ্তন কৰে।

উত্তৰ: অসমতা পৰিমাপক এনে হ'ব লাগে যাতে ব্যক্তিসকলৰ পৰিচয় অপ্ৰাসংগিক হয়, কেৱল তেওঁলোকৰ আয়ৰ স্তৰটোহে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

উত্তৰ: কোনো দেশৰ জনসংখ্যা সমহাৰত প্ৰতিলিপি হ'লে বা বৃদ্ধি পালে আয় বণ্টনৰ মূল অসমতাৰ জোখ অপৰিৱৰ্তিত থাকে।

উত্তৰ: ধনী ব্যক্তিৰ পৰা দুখীয়া ব্যক্তিলৈ আয় হস্তান্তৰ হ'লে অসমতাৰ মান হ্ৰাস পাব লাগে (যদিহে ধনীজন হস্তান্তৰৰ পিছতো অধিক ধনী হৈ থাকে)।

উত্তৰ: দৰিদ্ৰতাৰ ব্যাপ্তি, গভীৰতা আৰু তীব্রতা একেলগে নিৰ্ণয় কৰিব পৰা দৰিদ্ৰতা পৰিমাপৰ এক সাধাৰণীকৃত গাণিতিক সূচক।

উত্তৰ: চৰম দৰিদ্ৰতা হৈছে জৈৱিক অস্তিত্ব বজাই ৰখাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ন্যূনতম খাদ্য বা কেলৰিৰ নাটনি। ই দেশভেদে সলনি নহয়। আনহাতে, আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতা হৈছে সমাজৰ অন্যান্য ব্যক্তিৰ আয়ৰ স্তৰৰ সৈতে তুলনা কৰি নিৰ্ণয় কৰা অসমতা। উন্নয়নশীল দেশত চৰম আৰু উন্নত দেশত সাধাৰণতে আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতা পৰিমাপ কৰা হয়।

উত্তৰ: ৰাগনাৰ নাৰ্কছেৰ মতে, অনুন্নত দেশসমূহ দৰিদ্ৰ কাৰণ সিহঁত দৰিদ্ৰ। কম আয়ৰ ফলত সঞ্চয় কম হয়, যাৰ ফলত মূলধন গঠন আৰু বিনিয়োগ কম হয়। বিনিয়োগ কম হ'লে উৎপাদনশীলতা হ্ৰাস পায় আৰু পুনৰ আয়ৰ স্তৰ তললৈ নামি এক বৃত্তাকাৰ ফান্দৰ সৃষ্টি কৰে।

উত্তৰ:

• ই আয় বণ্টনৰ সম্পূৰ্ণ চিত্ৰ এখন মাত্ৰ সংখ্যাৰ (0 ৰ পৰা 1) জৰিয়তে স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।
• ই 'স্থানান্তৰ নীতি' (Transfer Principle) আৰু 'স্কেল স্বাধীনতা'ৰ (Scale Independence) সকলো স্বীকাৰ্য মানি চলে।

উত্তৰ:

• স্কেল স্বাধীনতা স্বীকাৰ্য (Scale Independence Axiom): সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ আয় যদি আনুপাতিকভাৱে বৃদ্ধি পায়, তেন্তে অসমতাৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়।
• জনসংখ্যাৰ আকাৰ স্বাধীনতা (Population Size Independence): জনসংখ্যা দুগুণ হ'লেও যদি আয়ৰ বিতৰণৰ অনুপাত একে থাকে, অসমতা একেই থাকে।

উত্তৰ: বহুমাত্রিক দৰিদ্ৰতা সূচকৰ তিনিটা মূল মাত্ৰা হ'ল:

• ১/ স্বাস্থ্য (পুষ্টি আৰু শিশু মৃত্যুৰ হাৰ),
• ২/ শিক্ষা (বিদ্যালয়ত অধ্যয়নৰ সময় আৰু উপস্থিতি), আৰু
• ৩/ জীৱন ধাৰণৰ মান (ৰন্ধন গেছ, অনাময়, খোৱাপানী, বিদ্যুৎ, বাসস্থান আৰু সম্পত্তি)।

উত্তৰ:

• ই দৰিদ্ৰতাৰ গভীৰতা জুখিব নোৱাৰে; অৰ্থাৎ দৰিদ্ৰ লোকসকল সীমাৰেখাৰ কিমান তলত আছে তাৰ তথ্য নিদিয়ে।
• দৰিদ্ৰ লোকৰ মাজত হোৱা আয়ৰ পুনঃবিতৰণ বা স্থানান্তৰে এই সূচকক কোনো প্ৰভাৱিত নকৰে।

উত্তৰ: চৰম অসমতাই সমাজৰ বৃহৎ সংখ্যক দুখীয়া লোকক শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত কৰি মানৱ মূলধন গঠনত বাধা দিয়ে। তদুপৰি, ই বজাৰৰ সামগ্ৰিক চাহিদা হ্ৰাস কৰে আৰু সামাজিক অস্থিৰতাৰ সৃষ্টি কৰি বিনিয়োগৰ পৰিৱেশ নষ্ট কৰে।

উত্তৰ: দৰিদ্ৰতা হৈছে সমাজৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অংশই ন্যূনতম প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিব নোৱাৰা এক স্থিতি। আনহাতে, অসমতাই সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰ মাজত মুঠ আয় বা সম্পদৰ বণ্টনৰ তাৰতম্য আৰু বৈষম্যক বুজায়।

উত্তৰ: অমৰ্ত্য সেনে প্ৰৱৰ্তন কৰা এই সূচকে হেড কাউণ্ট অনুপাত (H), দৰিদ্ৰতা ব্যৱধান সূচক (I) আৰু দৰিদ্ৰ লোকসকলৰ মাজৰ আয়ৰ অসমতা (গিনি গুণাংক G)— এই তিনিটাকে একেলগে সামৰি দৰিদ্ৰতাৰ নিখুঁত পৰিমাপ কৰে।

উত্তৰ: চাইমন কুজনেটচে ব্যৱহাৰ কৰা অসমতাৰ এক সহজ জোখ, য'ত সমাজৰ আটাইতকৈ ধনী ২০% জনসংখ্যাৰ মুঠ আয়ক আটাইতকৈ দুখীয়া ৪০% জনসংখ্যাৰ মুঠ আয়ৰ সৈতে তুলনা বা অনুপাত কৰা হয়।

উত্তৰ: বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিয়ে দুখীয়া লোকক আনুষ্ঠানিক বেংক ব্যৱস্থাৰ সঞ্চয়, বীমা আৰু সহজ চৰকাৰী ঋণৰ সুবিধা দিয়ে। ফলত তেওঁলোকে মহাজনৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা পৰে আৰু ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ত বিনিয়োগ কৰি আয় বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।

উত্তৰ: গ্ৰামাঞ্চলত দৈনিক প্ৰতি ব্যক্তিৰ বাবে ২৪০০ কেলৰি আৰু চহৰাঞ্চলত ২১০০ কেলৰিৰ খাদ্য ক্ৰয় কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় নূন্যতম উপাৰ্জন বা ব্যৱহাৰিক ব্যয়ক ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা সীমাৰেখাকে পোষণভিত্তিক সীমাৰেখা বোলে।

উত্তৰ: অমৰ্ত্য সেনৰ মতে, দৰিদ্ৰতা কেৱল আয়ৰ নাটনিয়েই নহয়, বৰঞ্চ এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ মৌলিক সামৰ্থ্য আৰু সম্ভাৱনা যেনে শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক মৰ্যাদা বিকাশ কৰিব নোৱাৰা অৱস্থাক কাৰ্যকৰী ক্ষমতাৰ নাটনি বোলে।

উত্তৰ: গুনাৰ মিৰ্ডালৰ মতে, উন্নয়নৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় অঞ্চলৰ পৰা প্ৰান্তীয় অঞ্চললৈ বিনিয়োগ আৰু চাহিদা সম্প্ৰসাৰিত হোৱাটোৱেই বিস্তাৰ প্ৰভাৱ। আনহাতে, পশ্চাদমুখী প্ৰভাৱে প্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ পৰা সম্পদ আৰু শ্ৰম কেন্দ্ৰীয় অঞ্চললৈ স্থানান্তৰিত কৰি অসমতা বৃদ্ধি কৰে।

উত্তৰ: একে সামাজিক বা ভৌগোলিক পটভূমিৰ ব্যক্তিসকলৰ মাজত হোৱা আয়ৰ পাৰ্থক্য হ'ল উলম্ব অসমতা। আনহাতে, জাতি, ধৰ্ম, লিংগ বা ভৌগোলিক অঞ্চলৰ দৰে সুকীয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সামাজিক-অৰ্থনৈতিক বৈষম্যক অনুভূমিক অসমতা বোলে।

উত্তৰ: দৰিদ্ৰতা এক জটিল সামাজিক-অৰ্থনৈতিক সমস্যা। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ'ল:

• জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ: অধিক জনসংখ্যাই সীমিত সম্পদৰ ওপৰত চাপ সৃষ্টি কৰি জনমূৰি আয় হ্ৰাস কৰে।
• মূলধন গঠনৰ নাটনি: অনুন্নত দেশসমূহত সঞ্চয় আৰু বিনিয়োগ কম হোৱাৰ বাবে উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি নাপায়।
• নিবনুৱা আৰু অৰ্ধ-নিবনুৱা সমস্যা: কৃষিখণ্ডত অতিৰিক্ত ছদ্মবেশী নিবনুৱা আৰু ঔদ্যোগিক খণ্ডত কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ।
• মানৱ মূলধনৰ অভাৱ: উপযুক্ত শিক্ষা, কাৰিকৰী দক্ষতা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ নাটনিয়ে উৎপাদন ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে।

অর্থনৈতিক প্ৰভাৱ:

• বজাৰ চাহিদাৰ অভাৱ: দৰিদ্ৰতাৰ ফলত বৃহৎ সংখ্যক লোকৰ ক্ৰয়ক্ষমতা কম থাকে, যাৰ বাবে সামগ্ৰিক চাহিদা হ্ৰাস পায় আৰু উদ্যোগিক বিনিয়োগ স্থবিৰ হৈ পৰে।
• মানৱ সম্পদৰ অপচয়: পুষ্টি আৰু শিক্ষাৰ অভাৱত নতুন প্ৰজন্মই অৰ্থনীতিলৈ সম্পূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াব নোৱাৰে।
• চৰকাৰী বিত্তীয় চাপ: চৰকাৰে উন্নয়নমূলক আৰু আন্তঃগাঁথনিমূলক কামত ব্যয় কৰাৰ পৰিৱৰ্তে কল্যাণকামী সাহায্যত অধিক ৰাজহ ব্যয় কৰিবলগীয়া হয়।

উত্তৰ: সমাজত সম্পদ আৰু আয়ৰ অসম বণ্টনৰ বাবে তলত দিয়া কাৰকসমূহ প্ৰধানকৈ দায়ী:

• সম্পত্তিৰ কেন্দ্ৰীভূত মালিকীস্বত্ব: ভূমি, উদ্যোগ আৰু বিত্তীয় সম্পত্তিৰ সিংহভাগ সমাজৰ এক ক্ষুদ্ৰ ধনী শ্ৰেণীৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে, যাৰ পৰা তেওঁলোকে স্থিৰ সুদ, লাভ আৰু খাজনা অৰ্জন কৰে।
• দ্বিমুখী শ্ৰম বজাৰ আৰু মজুৰিৰ বৈষম্য: দক্ষ, প্ৰশিক্ষিত আৰু প্ৰযুক্তিবিদসকলৰ আয় অতি উচ্চ, আনহাতে অসংগঠিত খণ্ডৰ অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে নামমাত্ৰ মজুৰি লাভ কৰে।
• শিক্ষাৰ সুযোগৰ অসমতা: মানসম্পন্ন উচ্চশিক্ষা আৰু কাৰিকৰী শিক্ষা ব্যয়বহুল হোৱাৰ বাবে উচ্চ আয়ৰ পথ কেৱল ধনী শ্ৰেণীৰ বাবেহে সুগম হৈ পৰে।
• কৰ ফাঁকি আৰু নীতিগত দুৰ্বলতা: প্ৰত্যক্ষ কৰৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগ আৰু পৰোক্ষ কৰৰ অধিক বোজাই সাধাৰণ মানুহৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি কৰি অসমতা বঢ়ায়।
• আন্তঃগাঁথনিৰ আঞ্চলিক বৈষম্য: চহৰ বা উন্নত অঞ্চলসমূহত সকলো সুবিধা থকাৰ বিপৰীতে গ্ৰামাঞ্চল অৱহেলিত হৈ ৰয়, যিয়ে আঞ্চলিক আয়ৰ ব্যৱধান বৃদ্ধি কৰে।

উত্তৰ: অসমতা পৰিমাপৰ সৰ্বাধিক জনপ্ৰিয় দুটা পদ্ধতি হ'ল ল'ৰেঞ্জ ৰেখা আৰু গিনি গুণাংক:

ল'ৰেঞ্জ ৰেখা (Lorenz Curve): ই এক গ্ৰাফীয় পদ্ধতি। ইয়াত অনুভূমিক অক্ষত (X-অক্ষ) জনসংখ্যাৰ পুঞ্জীভূত শতাংশ আৰু উলম্ব অক্ষত (Y-অক্ষ) আয়ৰ পুঞ্জীভূত শতাংশ লোৱা হয়। 45° কৌণিক ৰেখাডালক 'নিখুঁত সমতা ৰেখা' (Line of Absolute Equality) বোলা হয়। প্ৰকৃত আয় বণ্টন দেখুওৱা বক্ৰৰেখাডাল এই সমতা ৰেখাৰ পৰা যিমানে আঁতৰি যাব বা তললৈ দোঁ খাব, সমাজত অসমতাৰ মাত্ৰা সিমানেই বেছি হয়। গিনি গুণাংক (Gini Coefficient): ই ল'ৰেঞ্জ ৰেখাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি উলিওৱা এক গাণিতিক সূচক। ইয়াৰ মান 0-ৰ পৰা 1-ৰ ভিতৰত থাকে। 0-এ সম্পূৰ্ণ সমতা আৰু 1-এ চৰম অসমতা সূচায়।

উত্তৰ: দৰিদ্ৰতাৰ ফান্দ হৈছে এনে এক স্ব-শক্তিশালী প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা কোনো ব্যক্তি বা দেশ একেৰাহে দৰিদ্ৰ হৈয়ে থাকে আৰু বাহিৰৰ হস্তক্ষেপ নোহোৱাকৈ ওলাই অহাটো অসম্ভৱ হৈ পৰে।

কাৰণসমূহ:

• ১/ পোষণ আৰু স্বাস্থ্যৰ ফান্দ: কম আয়ে দুৰ্বল পুষ্টিৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত শাৰীৰিক কৰ্মক্ষমতা আৰু মজুৰি হ্ৰাস পায়।
• ২/ মূলধন বজাৰৰ বিফলতা: দুখীয়া লোকসকলৰ ওচৰত বন্ধকী দিবলৈ একো নথকাৰ বাবে বেংকৰ পৰা ঋণ নাপায় আৰু উৎপাদনশীল কাৰ্যত বিনিয়োগ কৰিব নোৱাৰে।
• ৩/ প্ৰযুক্তিগত অন্তৰায়: নূন্যতম স্তৰৰ মূলধন নথকাৰ বাবে আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে।

অৰ্থনৈতিক পৰিণতি: ই অৰ্থনীতিক এক নিম্ন-উৎপাদনশীলতাৰ সমতাত আৱদ্ধ কৰি ৰাখে। ইয়াৰ পৰা মুক্ত হ'বলৈ চৰকাৰৰ বৃহৎ পৰিমাণৰ ৰাজহুৱা বিনিয়োগ ('Big Push') আৰু মানৱ মূলধনত বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন হয়।

উত্তৰ: এজন অৰ্থনীতিবিদে অসমতা পৰিমাপক নিৰ্বাচন কৰোঁতে তলৰ চাৰিটা মূল স্বীকাৰ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে:

• ১. এননোনিমিটি স্বীকাৰ্য (Anonymity Axiom): অসমতা নিৰ্ণয়ৰ সময়ত সমাজৰ কোন ব্যক্তি ধনী বা দুখীয়া সেই ব্যক্তিগত পৰিচয় বিবেচনা কৰা নহয়, কেৱল আয়ৰ বিতৰণটোহে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
• ২. জনসংখ্যাৰ স্বাধীনতা স্বীকাৰ্য (Population Independence Axiom): জনসংখ্যাৰ মুঠ সংখ্যা সলনি হ'লেও যদি আয় বণ্টনৰ অনুপাত একে থাকে, অসমতাৰ মান অপৰিৱৰ্তিত থাকে।
• ৩. স্কেল স্বাধীনতা স্বীকাৰ্য (Scale Independence Axiom): সমাজৰ সকলো ব্যক্তিৰ আয় একে অনুপাতত (যেনে দুগুণ) বৃদ্ধি হ'লে অসমতাৰ মান একেই থাকিব লাগিব।
• ৪. পিগু-ডাল্টন স্থানান্তৰ নীতি (Pigou-Dalton Transfer Principle): ধনী ব্যক্তি এজনৰ পৰা দুখীয়া ব্যক্তি এজনলৈ আয় স্থানান্তৰ কৰিলে সমাজত অসমতা হ্ৰাস পাব লাগিব।

উত্তৰ: চাইমন কুজনেটচৰ মতে, অর্থনৈতিক উন্নয়নৰ লগে লগে আয়ৰ অসমতাই এক ওলোটা-U আকৃতি ধাৰণ কৰে। ধাৰণা: প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত যেতিয়া এখন দেশে কৃষিৰ পৰা ঔদ্যোগিক খণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হয়, তেতিয়া চহৰীয়া আৰু উদ্যোগপতি শ্ৰেণীৰ আয় দ্ৰুতগতিত বাঢ়ে, যাৰ ফলত অসমতা বৃদ্ধি পায়। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ, শ্ৰমিক ইউনিয়নৰ মজুৰি বৃদ্ধিৰ দাবী আৰু চৰকাৰৰ কল্যাণমূলক নীতিৰ ফলত অসমতা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে হ্ৰাস পায়।

সমালোচনা:

• পূব এছিয়াৰ দেশসমূহ (যেনে দক্ষিণ কোৰিয়া, টাইৱান) উন্নয়নৰ প্ৰথম অৱস্থাৰ পৰাই কম অসমতাৰ সৈতে বৃদ্ধি পাইছিল, যিয়ে কুজনেটচৰ ধাৰণাক ভুল প্ৰমাণ কৰে।
• বৰ্তমান বহু উন্নত দেশতো (যেনে আমেৰিকা) পুনৰ অসমতা বৃদ্ধি পাইছে।

উত্তৰ: দৰিদ্ৰতা জোখাৰ বাবে অৰ্থনীতিবিদসকলে তলত দিয়া পদ্ধতিসমূহ প্ৰয়োগ কৰে:

• ১. হেড কাউণ্ট অনুপাত (H): মুঠ জনসংখ্যাৰ ভিতৰত দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলত থকা লোকৰ শতকৰা হাৰ। ই সৰল কিন্তু দৰিদ্ৰতাৰ গভীৰতা জুখিব নোৱাৰে।
• ২. দৰিদ্ৰতা ব্যৱধান সূচক (PG): দৰিদ্ৰ লোকসকলৰ গড় আয় আৰু সীমাৰেখাৰ মাজৰ ব্যৱধান জোখে। ই দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূল কৰিবলৈ কিমান সম্পদৰ প্ৰয়োজন তাক দেখুৱায়।
• ৩. বৰ্গীকৃত দৰিদ্ৰতা ব্যৱধান (Squared Poverty Gap / P₂): ই দৰিদ্ৰ লোকসকলৰ মাজৰ আভ্যন্তৰীণ অসমতাকো গুৰুত্ব দিয়ে।
• ৪. বহুমাত্রিক দৰিদ্ৰতা সূচক (MPI): কেৱল আয়ক ভিত্তি নকৰি শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু জীৱনধাৰণৰ মানৰ ১০ টা নিৰ্দেশকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বঞ্চনা পৰিমাপ কৰে।

উত্তৰ: অসমতা আৰু উন্নয়নৰ মাজৰ সম্পৰ্ক দ্বিমুখী:

অসমতাই উন্নয়নত বাধা দিয়ে:

• দুখীয়া লোকসকলে স্বাস্থ্য আৰু উন্নত শিক্ষাত খৰচ কৰিব নোৱাৰাৰ ফলত মানৱ মূলধন গঠন ব্যাহত হয়।
• বজাৰত ভোগ চাহিদা সীমিত হৈ পৰে, ফলত বিনিয়োগ আৰু উৎপাদনৰ গতি মন্থৰ হয়।
• চৰম সামাজিক বৈষম্যই ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰি বিদেশী বিনিয়োগ প্ৰতিহত কৰে।

অন্যান্য দৃষ্টিভংগী:

• পুৰণি ধ্ৰুপদী অৰ্থনীতিবিদসকলৰ মতে, ধনী লোকৰ সঞ্চয়ৰ প্ৰৱণতা অধিক হোৱা বাবে অসমতাই মূলধন গঠনত সহায় কৰিব পাৰে।
• কিন্তু আধুনিক অৰ্থনীতিবিদসকলৰ মতে সমতাভিত্তিক উন্নয়নেহে দেশ এখনক দীৰ্ঘম্যাদী আৰু সুস্থিৰ বিকাশ প্ৰদান কৰিব পাৰে।

উত্তৰ: পৰম্পৰাগতভাৱে আয় বা ব্যয়ৰ ভিত্তিত দৰিদ্ৰতা জোখা হৈছিল যদিও ই প্ৰকৃত জীৱনমান প্ৰতিফলিত নকৰে। সেয়েহে ২০১০ চনত UNDP আৰু OPHI-এ বহুমাত্রিক দৰিদ্ৰতা সূচক (MPI) প্ৰৱৰ্তন কৰে।

গাঁথনি: ই তিনিটা মাত্ৰা আৰু ১০ টা সূচক সামৰি লয়:

• ১/ স্বাস্থ্য (1/3): পুষ্টি আৰু শিশু মৃত্যুৰ হাৰ।
• ২/ শিক্ষা (1/3): বিদ্যালয়ত পঢ়াৰ বছৰ আৰু উপস্থিতি।
• ৩/ জীৱন ধাৰণৰ মান (1/3): ৰন্ধন ইন্ধন, অনাময়, খোৱাপানী, বিদ্যুৎ, বাসস্থান আৰু সম্পত্তি।

গুৰুত্ব:

• কোনো ব্যক্তিয়ে একে সময়তে কি কি মৌলিক সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হৈছে তাক স্পষ্টভাৱে চিনাক্ত কৰে।
• চৰকাৰক লক্ষ্যভিত্তিক কল্যাণমূলক আঁচনি প্ৰস্তুত কৰাত সঠিক তথ্য প্ৰদান কৰে।

উত্তৰ: ভাৰত চৰকাৰে দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূলৰ বাবে বিভিন্ন কৌশল অৱলম্বন কৰিছে:

• কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টি: মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিত আইন (MGNREGA)-ৰ জৰিয়তে ১০০ দিনৰ কামৰ আইনী নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰা হৈছে।
• খাদ্য আৰু সামাজিক সুৰক্ষা: ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা আইন (NFSA) আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী গৰিব কল্যাণ অন্ন যোজনাৰ জৰিয়তে বিনামূলীয়া খাদ্যশস্য বিতৰণ।
• বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি: প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা (PMJDY) আৰু মুদ্ৰা (MUDRA) ঋণৰ জৰিয়তে দুখীয়া আৰু ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ীক বেংকিং সেৱাৰ আওতালৈ অনা।
• মৌলিক আন্তঃগাঁথনি: প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা (গৃহ নিৰ্মাণ), আয়ুষ্মান ভাৰত (স্বাস্থ্য বীমা), আৰু উজ্জ্বলা যোজনা (বিনামূলীয়া ৰন্ধন গেছ সংযোগ)।

Answer: Poverty is a state or condition in which a person or community lacks the financial resources and essentials for a minimum standard of living, such as adequate food, clothing, shelter, clean water, and basic healthcare.

Answer: The Gini coefficient is a statistical measure of income or wealth inequality within a population, ranging from 0 (representing perfect equality) to 1 (representing perfect inequality).

Answer: The Lorenz curve is a graphical representation of income or wealth distribution, plotting the cumulative percentage of the population against the cumulative percentage of total income received.

Answer: The Headcount Ratio is the proportion of a given population that lives below the officially designated poverty line.

Answer: Relative poverty is a condition where an individual's income and resources are significantly less than the average standard of living within their society.

Answer: Absolute poverty is a severe deprivation of basic human needs, defined by a fixed income threshold sufficient to meet basic nutritional and physical survival requirements.

Answer: The Poverty Gap Index measures the depth or intensity of poverty by calculating the average shortfall of the poor population's income from the established poverty line.

Answer: The Kuznets Inverted-U hypothesis posits that as an economy develops, market forces first increase economic inequality, and then, after reaching a critical average income level, inequality begins to decrease.

Answer: A poverty line is a designated minimum monetary threshold of income or expenditure required to purchase the basic basket of essential goods and services necessary for physical subsistence.

Answer: A poverty trap is a self-reinforcing, circular mechanism in which low income leads to low savings and investment, permanently trapping an individual or country in persistent poverty unless broken by external intervention.

Answer: The Multidimensional Poverty Index was introduced in 2010 by the Oxford Poverty and Human Development Initiative (OPHI) in collaboration with the United Nations Development Programme (UNDP).

Answer: The Anonymity Axiom states that the measure of inequality depends only on the distribution of income levels and is entirely independent of which specific individuals earn those incomes.

Answer: The Population Independence Axiom states that a proportional replication or scaling of a population does not alter the underlying level of income inequality.

Answer: The Pigou-Dalton principle states that any income transfer from a richer individual to a poorer individual that does not reverse their relative income ranks must reduce overall measured inequality.

Answer: The FGT index is a generalized class of poverty measures that simultaneously captures the incidence, depth, and severity of poverty using a single mathematical formula.

Answer: Absolute poverty refers to a condition where an individual cannot afford the minimum physical subsistence needs, primarily nutritional intake. It remains fixed across time. Conversely, relative poverty is measured against the prevailing living standards of a given society, reflecting economic disparity rather than biological survival.

Answer: Formulated by Ragnar Nurkse, the vicious circle of poverty describes circular interactions of economic forces. Low income leads to low capacity to save, resulting in low investment, capital deficiency, and low productivity, which ultimately loops back to perpetuate low income levels.

Answer:

• It provides a simple, quantifiable summary metric (0 to 1) for comparing inequality across different countries and time periods.
• It satisfies key analytical properties, including the Pigou-Dalton Transfer Principle and Scale Independence.

Answer:

• Scale Independence Axiom: Multiplying everyone’s income by a positive constant must not alter the measured inequality value.
• Population Independence Axiom: Replicating the entire population with the same income distribution leaves measured inequality unchanged.

Answer: The Multidimensional Poverty Index assesses overlapping deprivations across three equally weighted dimensions:

• Health: Measured by nutrition and child mortality.
• Education: Measured by years of schooling and school attendance.
• Standard of Living: Measured by access to cooking fuel, sanitation, drinking water, electricity, housing, and assets.

Answer:

• It only measures the incidence of poverty without capturing its depth; it treats individuals barely below the poverty line identically to those far below it.
• It is insensitive to transfers among the poor itself, violating the Transfer Axiom.

Answer: Extreme inequality restricts the poor from financing human capital development (education and healthcare), lowering national labor productivity. It also reduces aggregate consumer demand and can trigger political instability, creating an uncertain environment that discourages long-term private investment.

Answer: Poverty focuses strictly on the segments of a population falling below an absolute or relative baseline threshold of subsistence. Inequality, on the other hand, examines the broader distribution of income, wealth, and opportunities across the entire population spectrum.

Answer: Developed by Amartya Sen, this axiomatic index integrates three key aspects of poverty into a single measure: the Headcount Ratio (H), the Income Gap Ratio (I), and the internal inequality among the poor measured by the Gini coefficient (G).

Answer: The Kuznets Ratio is a simple measure of distributional inequality that calculates the ratio of the total income received by the top richest percentage of the population (usually the top 20%) to that received by the poorest percentage (usually the bottom 40%).

Answer: Financial inclusion integrates low-income households into the formal banking system. Access to institutional credit, micro-savings, and insurance protects them from predatory informal moneylenders and enables productive investments in micro-enterprises, education, and resilience against economic shocks.

Answer: A nutritional poverty line is an income threshold determined by the cost of purchasing a minimum daily caloric intake required for physical health and labor (e.g., 2400 calories per capita per day for rural areas and 2100 calories for urban areas in India).

Answer: Sen conceptualizes poverty not merely as an inadequacy of income, but fundamentally as a deprivation of basic capabilities—the substantive freedom of individuals to lead the kinds of lives they have reason to value, including being educated, healthy, and socially integrated.

Answer: Spread effects refer to the positive momentum from a growing economic center to peripheral regions through expanded markets and technology. Backwash effects refer to the adverse drainage of capital, skilled labor, and raw materials from lagging regions to advanced centers, widening regional inequality.

Answer: Vertical inequality measures disparities in income or wealth among distinct individuals across an entire society. Horizontal inequality evaluates disparities between socially defined groups sharing common identities, such as race, ethnicity, religion, or gender.

Answer: Poverty arises from a complex web of structural, demographic, and institutional constraints:

• Demographic Pressure: Rapid population growth increases dependency ratios and strains available public infrastructure and land resources.
• Low Capital Accumulation: Deficiencies in domestic physical and financial capital reduce industrial productivity and depress wage levels.
• Structural Unemployment: Underemployment and disguised unemployment in agriculture fail to absorb labor into productive modern sectors.
• Human Capital Deficits: Inadequate public investment in basic education and healthcare impairs workforce capabilities.

Economic Implications:

• Depressed Aggregate Demand: Low purchasing power among the impoverished majority contracts domestic consumer markets, discouraging private investment.
• Underutilization of Human Capital: Malnutrition and lack of training permanently impair the productive capacity of the workforce.
• Fiscal Burden: National governments must divert substantial shares of limited revenue toward recurring relief transfers rather than capital formation and modern infrastructure projects.

Answer: Economic inequality results from structural imbalances in how income and assets are distributed across an economy:

• Unequal Asset Distribution: Productive assets, such as agricultural land, financial wealth, and corporate equity, remain concentrated in the hands of a small elite, generating continuous unearned income (rents, dividends, and interest) for higher-income brackets.
• Labor Market Segmentation: Rising skill premiums in high-tech and specialized corporate sectors create vast wage gaps compared to the informal and unorganized sectors, where wages remain near subsistence levels.
• Disparities in Human Capital: High costs associated with quality education and healthcare limit upward social mobility, restricting high-earning jobs to affluent households.
• Regressive Fiscal Policies: Reliance on indirect taxation over progressive wealth and income taxes places a disproportionately higher tax burden on low-income earners.
• Regional Disparities: Public and private investment concentrates heavily in urban commercial hubs, leaving rural and isolated areas underdeveloped.

Answer: The Lorenz curve and Gini coefficient provide graphical and mathematical methodologies to measure economic inequality:

The Lorenz Curve: The Lorenz curve plots the cumulative percentage of the population on the horizontal X-axis against the cumulative percentage of national income on the vertical Y-axis. A 45° diagonal line represents the "Line of Absolute Equality," where every segment of the population earns an equivalent proportion of income. The Lorenz curve bows downward below this diagonal line; the greater the convex curvature away from the line of equality, the higher the measured income inequality. The Gini Coefficient: Derived directly from the Lorenz curve, the Gini coefficient mathematically quantifies the degree of inequality: The value ranges from 0 to 1. A value of 0 indicates perfect equality, while a value of 1 indicates complete inequality where a single individual holds all national income.

Answer: A poverty trap is a self-perpetuating economic equilibrium from which an individual, household, or nation cannot escape without external intervention or structural transformation.

Causes:

• Nutrition-Productivity Traps: Inadequate income limits caloric and nutritional intake, which lowers physical stamina, decreases labor productivity, and keeps wages low.
• Credit Market Failures: Due to a lack of physical collateral, the poor are excluded from formal banking systems, preventing them from investing in high-return micro-enterprises or agricultural modernization.
• Demographic Pressures: High fertility rates among the poor dilute household assets and reduce educational investments per child.

Economic Implications: Poverty traps lead to permanent market failures and underdevelopment equilibriums. Breaking these traps requires coordinated state intervention, including substantial public capital investments ("Big Push"), targeted asset transfers, and universal access to basic education and healthcare.

Answer: Modern welfare economics relies on axiomatic criteria to evaluate the analytical validity of inequality indices:

• 1. Anonymity Axiom: The measure must evaluate only income levels and remain entirely independent of the personal identities or social characteristics of income earners.
• 2. Population Independence Axiom: The measured level of inequality should depend only on the relative proportions of the population at various income levels, not on the total population size.
• 3. Scale Independence Axiom: The index must be homogeneous of degree zero; scaling all incomes by a uniform positive multiple (e.g., doubling everyone's income) leaves measured inequality unchanged.
• 4. Pigou-Dalton Transfer Principle: A progressive transfer of income from a richer person to a poorer person—without reversing their relative rankings—must strictly reduce the inequality value.
• 5. Decomposability (Subgroup Consistency): Overall societal inequality should systematically reflect the weighted sum of inequalities within and between subgroups.

Answer: Simon Kuznets proposed that economic growth initially leads to rising income inequality before eventually resulting in greater equality. Theoretical Mechanism: During early industrialization, labor moves from low-productivity agriculture to high-productivity, high-wage urban manufacturing. Initially, urban elites capture the bulk of industrial profits, widening inequality. As the industrial sector expands, higher literacy, democratic pressures, unionization, and social security programs redistribute gains, reducing inequality.

Critical Evaluation:

• Empirical Contradictions: The "East Asian Miracle" economies (e.g., South Korea, Taiwan) achieved rapid industrial growth alongside equitable income distribution, disproving the inevitability of the Kuznets curve.
• Recent Trends: Many advanced economies, including the United States, have seen income inequality rise sharply in recent decades due to globalization and technological displacement, suggesting an N-shaped or irregular trajectory rather than a permanent inverted-U.

Answer: Economists use several complementary methodologies to quantify poverty:

• 1. Headcount Ratio (H): Measures the proportion of the population whose income or consumption falls below the designated poverty line (H = q / N). It is straightforward to calculate but fails to reflect the depth of poverty.
• 2. Poverty Gap Index (PGI): Calculates the average shortfall of the poor from the poverty line expressed as a percentage of that line. It indicates the total financial transfer needed to bring every poor individual up to the poverty threshold.
• 3. Squared Poverty Gap (P₂ / Severity of Poverty): Weights individual poverty gaps by squaring them, giving greater analytical weight to the poorest of the poor to capture inequality among the impoverished.
• 4. Multidimensional Poverty Index (MPI): Evaluates overlapping non-monetary deprivations across health, education, and living standards, providing a comprehensive assessment beyond basic income metrics.

Answer: The relationship between economic inequality and development is complex and bidirectional:

Adverse Effects of Inequality on Development:

• Human Capital Depletion: High inequality prevents marginalized populations from accessing quality education and healthcare, dampening long-term aggregate productivity.
• Constrained Markets: High inequality limits broad-based consumer demand, restricting domestic market expansion to luxury goods rather than mass-market industrial commodities.
• Political Instability: Severe socioeconomic divides breed civil unrest, undermine property rights, and deter private capital investment.

Alternative Perspectives: Classical economic theory argued that higher inequality concentrates resources among the wealthy, who have a higher marginal propensity to save, theoretically boosting national investment rates. However, modern development economics finds that inclusive growth and lower inequality yield more sustainable, resilient, and enduring economic development.

Answer: Introduced in 2010 by UNDP and OPHI, the Multidimensional Poverty Index assesses poverty beyond purely monetary measures.

Structure: The MPI evaluates 10 indicators across three equally weighted dimensions:

• Health (1/3 weight): Nutrition and child mortality.
• Education (1/3 weight): Years of schooling and school attendance.
• Living Standards (1/3 weight): Cooking fuel, sanitation, drinking water, electricity, housing, and assets.

An individual is classified as multidimensionally poor if they are deprived in 33.3% or more of the weighted indicators.

Significance:

• It identifies the specific, intersecting deprivations an individual experiences simultaneously.
• It enables policymakers to design targeted structural interventions—such as direct electrification, clean water access, or specialized nutrition programs—that income measures alone cannot identify.

Answer: India's anti-poverty strategy blends targeted interventions with broader social safety nets:

• Wage Employment Generation: The Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MGNREGA) provides a legal guarantee of 100 days of wage employment annually to rural households, creating rural infrastructure while supplementing incomes.
• Food and Nutritional Security: The National Food Security Act (NFSA) and the PM Garib Kalyan Anna Yojana deliver subsidized and free food grains through the targeted Public Distribution System (PDS).
• Universal Financial Inclusion: The Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana (PMJDY) and the MUDRA scheme bring low-income groups into formal banking and provide accessible credit to micro-enterprises.
• Basic Services and Social Safety Nets: The Pradhan Mantri Awas Yojana (affordable housing), Ayushman Bharat (health insurance coverage), and PM Ujjwala Yojana (subsidized clean cooking gas) expand access to basic living essentials.