পাঠ্যসূচীৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই গোটটোৱে ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপটত ৰাষ্ট্ৰৰ ৰাজনৈতিক গতিশীলতা অধ্যয়ন কৰে। ইয়াত ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ ক্ৰমবৰ্ধমান পৰিসৰ আৰু সাম্প্ৰতিক ধাৰা বিশ্লেষণ কৰাৰ লগতে ‘ৰাজ্য’, ‘জাতি’ আৰু ‘জাতি-ৰাজ্য’ৰ ভৌগোলিক ধাৰণাসমূহৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা হৈছে। সীমান্ত আৰু সীমাৰেখাৰ বৈশিষ্ট্য আৰু ‘বাফাৰ জ’ন’ৰ কৌশলগত গুৰুত্ব ইয়াত আলোচনা কৰা হৈছে। ভূ-ৰাজনীতিৰ অন্তৰ্গত মেকিণ্ডাৰৰ ‘হাৰ্টলেণ্ড’ আৰু স্পাইকমেনৰ ‘ৰিমলেণ্ড’ তত্ত্বই গোলকীয় শক্তি নিয়ন্ত্ৰণৰ কৌশলগত দিশবোৰ দেখুৱাই দিয়ে। ইয়াৰোপৰি, উপনিৱেশবাদ আৰু অৰ্থনৈতিক ঋণৰ জালযুক্ত নব্য-উপনিৱেশবাদৰ কু-প্ৰভাৱৰ লগতে ভৌগোলিক সীমা অস্পষ্টতাৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা ভাৰত-পাকিস্তান, ভাৰত-চীন আৰু ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইনৰ সাম্প্ৰতিক ভূ-ৰাজনৈতিক সংঘাতসমূহ ইয়াত থুলমূল we আলোচনা কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ অধ্যয়নত 'কাৰ্য্যকৰী দৃষ্টিভংগী' (Functional Approach)ৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰ: এখন ৰাষ্ট্ৰই এটা অংগ বা ব্যৱস্থা হিচাপে কেনেকৈ আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিকভাৱে কাৰ্য্য সম্পাদন কৰে, সেই প্ৰক্ৰিয়াটো ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপটত বিশ্লেষণ কৰাই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।

২. 'জাতি-ৰাজ্য' (Nation-State) ধাৰণাটোৰ মূল আধাৰ কি?

উত্তৰ: এটা সুনিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ ভিতৰত বাস কৰা এক সমজাতীয় সাংস্কৃতিক, ভাষিক বা ঐতিহাসিকভাৱে একত্ৰিত গোটৰ ৰাজনৈতিক সাৰ্বভৌমত্বই হৈছে জাতি-ৰাজ্যৰ মূল আধাৰ।

৩. আধুনিক ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ ভেটি স্থাপন কৰা জাৰ্মান ভৌগোলিকগৰাকী কোন আছিল?

উত্তৰ: ফ্ৰেডৰিক ৰাটজেল (Friedrich Ratzel)।

৪. 'লেবেন্সৰাম' (Lebensraum) শব্দটোৱে ভৌগোলিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা কি সূচায়?

উত্তৰ: ইয়াৰ দ্বাৰা কোনো এটা জীৱ বা সমাজৰ সৰ্বাঙ্গীন বিকাশ আৰু অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় 'ভৌগোলিক বাসস্থান বা স্থান' (Living Space)ক বুজোৱা হয়।

৫. ভূ-ৰাজনীতি বা 'জিজ'পলিটিক্স' (Geopolitics) শব্দটো পোনপ্ৰথমে কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: চুইডিছ ৰাজনীতি বিজ্ঞানী ৰুডলফ ক জেলেন (Rudolf Kjellén)।

৬. মেকিণ্ডাৰৰ হাৰ্টলেণ্ড তত্ত্বত 'বিশ্ব-দ্বীপ' (World-Island) বুলিলে কোনখন ভূখণ্ডক বুজোৱা হৈছিল?

উত্তৰ: এছিয়া, ইউৰোপ আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশক একেলগে 'বিশ্ব-দ্বীপ' বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল।

৭. নিকোলাছ জন স্পাইকমেনে আগবঢ়োৱা গোলকীয় কৌশলগত অঞ্চলটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: ৰিমলেণ্ড (Rimland)।

৮. বাফাৰ জ'ন (Buffer Zone) বা মধ্যৱৰ্তী অঞ্চলৰ এটা প্ৰধান ভূ-ৰাজনৈতিক কাৰ্য্য কি?

উত্তৰ: দুখন বৃহৎ আৰু পৰস্পৰ প্ৰতিদ্বন্দী শক্তিৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ সামৰিক বা ৰাজনৈতিক সংঘাত প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ এক ভৌগোলিক ব্যৱধানৰ সৃষ্টি কৰা।

৯. ভাৰত আৰু চীনৰ মাজৰ পূব খণ্ডৰ সীমাৰেখাডাল কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: মেকমোহন ৰেখা (McMahon Line)।

১০. ১৯৪৭ চনত ব্ৰিটিছ ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত টনা সীমান্ত ৰেখাডালৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: ৰেডক্লিফ ৰেখা (Radcliffe Line)।

১১. নব্য-উপনিৱেশবাদ (Neo-colonialism)ৰ মূল আহিলা বা কৌশলটো কি?

উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ সামৰিক শাসন অবিহনে কেৱল অৰ্থনৈতিক, বাণিজ্যিক আৰু বিত্তীয় চাপৰ জৰিয়তে কোনো উন্নয়নশীল দেশৰ সাৰ্বভৌমত্বক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

১২. ৰাষ্ট্ৰ বা ৰাজ্যৰ চাৰিটা মূল ভৌগোলিক উপদানৰ ভিতৰত আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য উপাদানটো কি?

উত্তৰ: এক সুনিৰ্দিষ্ট আৰু সাৰ্বভৌম ভূখণ্ড (Definite Territory)।

১৩. 'সীমান্ত' (Frontier) আৰু 'সীমাৰেখা' (Boundary)ৰ ভিতৰত কোনটো ধাৰণা প্ৰকৃতিগতভাৱে গতিশীল আৰু বহল অঞ্চলভিত্তিক?

উত্তৰ: সীমান্ত (Frontier)।

১৪. ২০২২ চনৰ পৰা চলি থকা ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইন সংঘাতৰ এটা প্ৰধান কৌশলগত কাৰণ কি?

উত্তৰ: ইউক্ৰেইনৰ নাটো (NATO) সামৰিক মিত্ৰজোঁটত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ প্ৰয়াস আৰু ইয়াৰ ফলত ৰাছিয়াৰ পশ্চিম সীমান্তত সৃষ্টি হোৱা সুৰক্ষাজনিত উদ্বেগ।

১৫. ৰাষ্ট্ৰক এটা জীৱন্ত অংগ বা কোষৰ সৈতে তুলনা কৰা মতবাদটোক কি বোলা হয়?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰৰ জৈৱিক ধাৰণা (Organic Theory of State)।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ সাম্প্ৰতিক ধাৰা বা নতুন প্ৰৱণতাসমূহৰ দুটা দিশ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: (ক) গোলকীয়কৰণৰ প্ৰেক্ষাপটত ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্বৰ পৰিৱৰ্তন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে সৃষ্টি কৰা নতুন ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ অধ্যয়ন।

(খ) সম্পদৰ ৰাজনীতি, সামুদ্ৰিক সুৰক্ষা আৰু মহাকাশ ভিত্তিক ভূ-ৰাজনীতিৰ ওপৰত ক্ৰমবৰ্ধমান গুৰুত্ব।

২. ৰাজ্য (State) আৰু জাতি (Nation)ৰ মাজৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: (ক) ৰাজ্য এখনৰ বাবে সাৰ্বভৌমত্ব আৰু এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক পৰিসীমা থকাটো বাধ্যতামূলক, কিন্তু জাতি এটাৰ বাবে ভৌগোলিক অৱস্থান বা ৰাজনৈতিক ক্ষমতা বাধ্যতামূলক নহয়।

(খ) ৰাজ্য হৈছে এক আইনগত আৰু প্ৰশাসনিক গাথঁনি, আনহাতে জাতি হৈছে মানুহৰ মনৰ ভিতৰত থকা এক সাংস্কৃতিক আৰু মনস্তাত্বিক একতাৰ ভাৱ।

৩. সীমাৰেখা (Boundary)ৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: (ক) সীমাৰেখা হৈছে এখন আইনী দলিল বা চুক্তিৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত এক সুনিৰ্দিষ্ট ৰেখা, ইয়াৰ কোনো প্ৰস্থ বা বহল ভৌগোলিক অঞ্চল নাথাকে।

(খ) ই সদায় মানৱ-নিৰ্মিত আৰু ই দুখন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ কাৰ্য্যক্ষেত্ৰ বা সাৰ্বভৌমত্বৰ শেষ সীমা সূচায়।

৪. বাফাৰ জ'ন (Buffer zone) ৰ এটা ঐতিহাসিক উদাহৰণসহ ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজাই লিখা।

উত্তৰ: বাফাৰ জ'নে দুখন বৃহৎ শক্তিৰ মাজত এক নিৰপেক্ষ অঞ্চলৰ সৃষ্টি কৰি যুদ্ধৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, বিংশ শতিকাৰ প্ৰথমভাগত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰত আৰু ছাৰ্জিষ্ট ৰাছিয়া বা চীন সাম্ৰাজ্যৰ মাজত 'তিব্বত' দেশে এক শক্তিশালী ঐতিহাসিক বাফাৰ জ'নৰ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

৫. মেকিণ্ডাৰৰ হাৰ্টলেণ্ড তত্ত্বৰ মূল মন্তব্য বা বিখ্যাত সূত্ৰটো উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: মেকিণ্ডাৰৰ বিখ্যাত ভূ-ৰাজনৈতিক সূত্ৰটো আছিল—

• "যিয়ে পূব ইউৰোপ শাসন কৰিব, তেৱেঁই হাৰ্টলেণ্ড নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব;"

• "যিয়ে হাৰ্টলেণ্ড নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব, তেৱেঁই বিশ্ব-দ্বীপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব;"

• "যিয়ে বিশ্ব-দ্বীপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব, তেৱেঁই সমগ্ৰ পৃথিৱী নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব।"

৬. স্পাইকমেনৰ ৰিমলেণ্ড (Rimland) ধাৰণাটো মেকিণ্ডাৰৰ তত্ত্বৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক?

উত্তৰ: মেকিণ্ডাৰে ইউৰেছিয়াৰ অভ্যন্তৰীণ অভেদ্য অংশক (হাৰ্টলেণ্ড) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী অংশ বুলি গণ্য কৰিছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে, স্পাইকমেনে যুক্তি দিছিল যে হাৰ্টলেণ্ডৰ চাৰিওফালে থকা উপকূলীয় আৰু অৰ্ধ-বৃত্তাকাৰ প্ৰান্তীয় অঞ্চলটো (ৰিমলেণ্ড) হে গোলকীয় শক্তি নিয়ন্ত্ৰণৰ আচল চাবিকাঠী।

৭. উপনিৱেশবাদ (Colonialism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: যেতিয়া এখন শক্তিশালী দেশ বা ৰাষ্ট্ৰই নিজৰ সীমাৰ বাহিৰৰ অন্য এক দুৰ্বল দেশ বা অঞ্চল সামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক শক্তিৰে অধিকাৰ কৰে আৰু সেই অঞ্চলৰ অৰ্থনীতি, সমাজ আৰু সম্পদসমূহ নিজৰ ৰাষ্ট্ৰীয় লাভৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে, তাক উপনিৱেশবাদ বোলা হয়।

৮. নব্য-উপনিৱেশবাদে উন্নয়নশীল দেশসমূহক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?

উত্তৰ: নব্য-উপনিৱেশবাদত কোনো প্ৰত্যক্ষ বিদেশী সামৰিক শাসন নাথাকে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে উন্নত ৰাষ্ট্ৰ বা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ঋণৰ জাল, বৈষম্যমূলক বাণিজ্যিক নীতি আৰু বহুজাতিক কোম্পানীৰ মাধ্যমেৰে উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ সম্পদ পৰোক্ষভাৱে লুণ্ঠন কৰে আৰু তেওঁলোকৰ নীতি নিৰ্ধাৰণত হস্তক্ষেপ কৰে।

৯. ভাৰত আৰু চীনৰ মাজৰ সীমা বিবাদৰ দুটা প্ৰধান ভৌগোলিক কাৰণ কি কি?

উত্তৰ: (ক) ব্ৰিটিছ যুগত নিৰ্ধাৰিত সীমান্তৰ অস্পষ্টতা আৰু মেকমোহন ৰেখাক চীনে আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি নিদিয়া।

(খ) লাডাখৰ 'আকছাই চীন' অঞ্চল আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ বৃহৎ ভূখণ্ডৰ ওপৰত চীনে কৰা ঐতিহাসিক তথা অবৈধ আঞ্চলিক দাবী।

১০. ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ সংঘাতৰ ক্ষেত্ৰত 'সিন্ধু জল চুক্তি' (Indus Waters Treaty)ৰ ভৌগোলিক গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: সিন্ধু নদী আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহ ভাৰতৰ মাজেৰে বৈ পাকিস্তানলৈ গৈছে, যিখন পাকিস্তানৰ কৃষি আৰু অৰ্থনীতিৰ প্ৰাণস্বৰূপ। এই নদীসমূহৰ পানীৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বান্ধ নিৰ্মাণক লৈ দুয়োখন দেশৰ মাজত এক স্থায়ী ভৌগোলিক আৰু কৌশলগত উত্তেজনা বিৰাজ কৰে।

১১. ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইন সংঘাতত 'কৃষ্ণ সাগৰ' (Black Sea)ৰ ভূ-ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: কৃষ্ণ সাগৰ হৈছে ৰাছিয়াৰ বাবে গোটেই বছৰটো বৰফমুক্ত হৈ থকা একমাত্ৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যিক আৰু সামৰিক পথ। ইউক্ৰেইনৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুৱালে কৃষ্ণ সাগৰত ৰাছিয়াৰ সামুদ্ৰিক আধিপত্য তথা ক্ৰিমিয়া উপদ্বীপৰ নিৰাপত্তা পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে বিপন্ন হৈ পৰিব।

১২. সীমাৰেখাৰ জেনেটিক বা উৎপত্তিভিত্তিক শ্ৰেণীবিভাজনৰ দুটা ভাগ কি কি?

উত্তৰ: (ক) পূৰ্বৱৰ্তী সীমাৰেখা (Antecedent Boundary): কোনো অঞ্চলত জনবসতি বা সাংস্কৃতিক দৃশ্যপট গঢ়ি উঠাৰ আগতেই যি সীমাৰেখা প্ৰাকৃতিক উপাদানৰ ভিত্তিত টনা হয়।

(খ) পৰৱৰ্তী সীমাৰেখা (Subsequent Boundary): কোনো অঞ্চলত সাংস্কৃতিক গোট বা ভাষা-ধৰ্মৰ বিস্তাৰ হোৱাৰ পিছত সেই ভিন্নতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা সীমাৰেখা।

১৩. ৰাজনৈতিক ভূগোল অধ্যয়নৰ 'আঞ্চলিক পদ্ধতি' (Regional Approach) মানে কি?

উত্তৰ: এই পদ্ধতিত সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক একো একোটা সুকীয়া ৰাজনৈতিক অঞ্চল বা ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ভাগ কৰি লোৱা হয়। তাৰ পিছত সেই নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলটোৰ আভ্যন্তৰীণ ভৌগোলিক উপাদান, সম্পদৰ বিতৰণ, জনসংখ্যা আৰু ইয়াৰ ৰাজনৈতিক স্থিৰতাৰ সম্পৰ্ক বিশদভাৱে পৰ্যালোচনা কৰা হয়।

১৪. হিটলাৰৰ শাসনকালত 'লেবেন্সৰাম' (Lebensraum) ধাৰণাটো কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: জাৰ্মান ভৌগোলিক ফ্ৰেডৰিক ৰাটজেলে আগবঢ়োৱা এই বৈজ্ঞানিক ধাৰণাটোক নাজী হিটলাৰে নিজৰ উগ্ৰ সাম্ৰাজ্যবাদী নীতিৰ সপক্ষে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। জাৰ্মান জাতিৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে আৰু তেওঁলোকৰ সুৰক্ষিত ভৱিষ্যতৰ বাবে পূব ইউৰোপৰ আন দেশসমূহ অধিকাৰ কৰি ভৌগোলিক স্থান সম্প্ৰসাৰণ কৰাটো অনিবাৰ্য বুলি হিটলাৰে ইয়াৰ জৰিয়তে যুক্তি দৰ্শাইছিল।

১৫. এখন ৰাষ্ট্ৰৰ শক্তি নিৰূপণত ইয়াৰ 'ভৌগোলিক অৱস্থান' (Geographical Location) ই কিদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ ভৌগোলিক অৱস্থানেই নিৰ্ধাৰণ কৰে যে দেশখনে সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ কিমান সুবিধা পাব (যেনে— দ্বীপ ৰাষ্ট্ৰ বা ভূ-বেষ্টিত ৰাষ্ট্ৰ)। ইয়াৰ উপৰি ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ শক্তি আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি দেশখনৰ প্ৰতিৰক্ষা নীতি আৰু বৈদেশিক সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

১. ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ সংজ্ঞা দিয়া। ইয়াৰ পৰিসৰ (Scope) আৰু সাম্প্ৰতিক ধাৰা চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ৰাজনৈতিক ভূগোল হৈছে মানৱ ভূগোলৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা, যিয়ে গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰতিষ্ঠান আৰু মানুহৰ ৰাজনৈতিক আচৰণৰ সৈতে ভৌগোলিক পৰিৱেশ তথা স্থানৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে অধ্যয়ন কৰে।

পৰিসৰ (Scope): ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক। পৰম্পৰাগতভাৱে ইয়াৰ পৰিসৰে ৰাষ্ট্ৰ বা ৰাজ্যৰ উৎপত্তি, বিকাশ, ভৌগোলিক গঠন, অৱস্থান আৰু ইয়াৰ উপাদানসমূহ সাঙুৰি লয়। ইয়াৰ উপৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমান্ত আৰু সীমাৰেখাৰ নিৰ্ধাৰণ, বাফাৰ জ'ন বা মধ্যৱৰ্তী অঞ্চলৰ ভূমিকা, আৰু সম্পদৰ ভৌগোলিক বিতৰণে ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তিত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়, সেই সকলোবোৰ ইয়াৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

সাম্প্ৰতিক ধাৰা (Recent Trends): বিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালৰ পৰা একবিংশ শতিকাৰ সাম্প্ৰতিক সময়ত ৰাজনৈতিক ভূগোলৰ অধ্যয়নত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন আহিছে। বৰ্তমান ই কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসীমাৰ মাজতে আৱদ্ধ হৈ থকা নাই। ইয়াৰ সাম্প্ৰতিক প্ৰৱণতাসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য দিশবোৰ হৈছে:

• গোলকীয়কৰণ আৰু সাৰ্বভৌমত্ব: গোলকীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰসাৰৰ ফলত পৰম্পৰাগত ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্বৰ কেনে পৰিৱৰ্তন ঘটিছে, তাৰ বিশ্লেষণ।

• পৰিৱেশীয় ভূ-ৰাজনীতি: জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে সৃষ্টি কৰা সম্পদৰ নাটনি (যেনে— পানী আৰু উৰ্বৰ ভূমিৰ সংকট) আৰু ইয়াৰ ফলত উদ্ভৱ হ'ব পৰা নতুন আঞ্চলিক সংঘাতৰ অধ্যয়ন।

• সামুদ্ৰিক আৰু মহাকাশ ভিত্তিক ৰাজনীতি: সাগৰীয় একচেটিয়া অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (EEZ) ৰ সুৰক্ষা আৰু মহাকাশীয় প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰৰ নতুন প্ৰতিযোগিতা।

২. সীমান্ত (Frontiers) আৰু সীমাৰেখা (Boundaries)ৰ ধাৰণাটো বিশ্লেষণ কৰি ইহঁতৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: ৰাজনৈতিক ভূগোলত 'সীমান্ত' আৰু 'সীমাৰেখা' শব্দ দুটাক বহল অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰথম অৱস্থাত এই দুয়োটাকে একে বুলি ভবা হৈছিল যদিও ভৌগোলিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা ইহঁতৰ মাজত গুণগত আৰু প্ৰকৃতিগত পাৰ্থক্য আছে।

• সীমান্ত (Frontier): সীমান্ত হৈছে এক বিস্তৃত ভৌগোলিক অঞ্চল বা এক প্ৰকাৰৰ অন্তৱৰ্তীকালীন এলেকা (Transition Zone), যি দুখন পৃথক ৰাষ্ট্ৰ বা সাংস্কৃতিক গোটক পৃথক কৰে। ই স্বাভাৱিকতে এক প্ৰাকৃতিক বা সাংস্কৃতিক অঞ্চল, যাৰ কোনো সুনিৰ্দিষ্ট বা তিলমানো আইনী আঁচ নাই।

• সীমাৰেখা (Boundary): সীমাৰেখা হৈছে এখন চুক্তি বা আইনী দলিলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মানুহে মেপত অংকন কৰা এক সুনিৰ্দিষ্ট ৰেখা, যিয়ে দুখন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ কাৰ্য্যক্ষেত্ৰৰ শেষ প্ৰান্তক সূচায়। ইয়াৰ কোনো প্ৰস্থ নাথাকে, ই কেৱল এটা গাণিতিক ৰেখা।

ইহঁতৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত দাঙি ধৰা হ’ল:

৩. হেলফ'ৰ্ড জন মেকিণ্ডাৰৰ 'হাৰ্টলেণ্ড তত্ত্ব' (Heartland Theory) ৰ এক ভৌগোলিক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ ভৌগোলিক ছাৰ হেলফ'ৰ্ড জন মেকিণ্ডাৰে ১৯০৪ চনত "The Geographical Pivot of History" শীৰ্ষক গৱেষণা পত্ৰৰ জৰিয়তে গোলকীয় কৌশলগত ৰাজনীতিৰ আধাৰত 'পিভট এৰিয়া' বা 'হাৰ্টলেণ্ড' তত্ত্বটো আগবঢ়াইছিল। তেওঁ সমগ্ৰ ইউৰেছিয়া (ইউৰোপ আৰু এছিয়া) ভূখণ্ডক বিশ্বৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী সামৰিক আৰু অৰ্থনৈতিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গণ্য কৰিছিল।

তত্ত্বটোৰ মূল সাৰাংশ:

মেকিণ্ডাৰৰ মতে, ইউৰেছিয়াৰ অভ্যন্তৰত অৱস্থিত বিশাল সমভূমি আৰু নদী উপত্যকাৰ অঞ্চলটোক (যিটো উত্তৰে হিমবাহ, পূবে আৰু দক্ষিণে দুৰ্গম পৰ্বতমালাই আগুৰি ৰাখিছে) সামুদ্ৰিক শক্তিৰ দ্বাৰা কেতিয়াও আক্ৰমণ কৰিব নোৱাৰি। এই অভেদ্য অঞ্চলটোকে তেওঁ পিছলৈ 'হাৰ্টলেণ্ড' (Heartland) বুলি নামাকৰণ কৰে। তেওঁৰ মতে, স্থলীয় শক্তিৰ উন্নয়নে (যেনে— ৰেলপথৰ সম্প্ৰসাৰণ) সামুদ্ৰিক আধিপত্যক প্ৰত্যাহ্বান জনাব পাৰে।

ভৌগোলিক মূল্যায়ন আৰু সমালোচনা:

মেকিণ্ডাৰৰ এই তত্ত্বটোৱে প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ইউৰোপৰ সামৰিক ৰণনীতিত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। বিশেষকৈ পূব ইউৰোপৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰাৰ যি প্ৰতিযোগিতা চলিছিল, সি মেকিণ্ডাৰৰ সূত্ৰকে প্ৰমাণ কৰিছিল।

তথাপিও, সাম্প্ৰতিক গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত এই তত্ত্বটোৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা দেখা যায়:

• বায়ু আৰু মহাকাশ শক্তিৰ অৱহেলা: মেকিণ্ডাৰে কেৱল স্থলপথ আৰু জলপথৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। কিন্তু আধুনিক যুদ্ধক্ষেত্ৰত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ মিছাইল, বিমান বাহিনী আৰু উপগ্ৰহ প্ৰযুক্তিয়ে হাৰ্টলেণ্ডৰ "অভেদ্য সুৰক্ষা"ৰ ধাৰণাটোক অৰ্থহীন কৰি তুলিলে।

• প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অত্যধিক মূল্যায়ন: তেওঁ হাৰ্টলেণ্ডৰ ভৌগোলিক অৱস্থানক যিমান গুৰুত্ব দিছিল, সেই তুলনাত আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু অৰ্থনৈতিক শক্তিৰ কেন্দ্ৰসমূহ (যেনে— উত্তৰ আমেৰিকা বা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল) ক কিছু পৰিমাণে অৱহেলা কৰিছিল।

৪. উপনিৱেশবাদ (Colonialism) আৰু নব্য-উপনিৱেশবাদ (Neo-colonialism)ৰ মাজৰ ধাৰণাগত পাৰ্থক্য উপযুক্ত উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: উপনিৱেশবাদ আৰু নব্য-উপনিৱেশবাদ হৈছে এখন শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰই আন এখন তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰাৰ দুটা ভিন্ন ঐতিহাসিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া।

উপনিৱেশবাদ (Colonialism):

এই ব্যৱস্থাত এখন শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰই আন এখন দেশৰ ভূখণ্ড প্ৰত্যক্ষ সামৰিক শক্তিৰে অধিকাৰ কৰে, তাত নিজৰ প্ৰশাসনিক শাসন ব্যৱস্থা জাপি দিয়ে আৰু সেই দেশখনৰ সাৰ্বভৌমত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে কাঢ়ি লয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰা আৰু নিজৰ দেশৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বাবে বজাৰ দখল কৰা।

• উদাহৰণ: ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যই ভাৰতবৰ্ষৰ ওপৰত চলোৱা প্ৰায় দুশ বছৰীয়া প্ৰত্যক্ষ শাসন আছিল উপনিৱেশবাদৰ এক ধ্ৰুপদী উদাহৰণ।

নব্য-উপনিৱেশবাদ (Neo-colonialism):

দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত যেতিয়া পুৰণি উপনিৱেশসমূহ স্বাধীন হ’ল, তেতিয়া আধিপত্য বিস্তাৰৰ এক নতুন আৰু সূক্ষ্ম কৌশলে জন্ম ল’লে, যাক ফৰাচী দাৰ্শনিক তথা ঘানাৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি কুৱামে নক্ৰুমাই 'নব্য-উপনিৱেশবাদ' বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াত কোনো প্ৰত্যক্ষ সামৰিক আক্ৰমণ বা ৰাজনৈতিক শাসন নাথাকে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে উন্নত দেশ বা বহুজাতিক কোম্পানীসমূহে অৰ্থনৈতিক ঋণ, বিত্তীয় চাপ (যেনে— আই.এম.এফ বা বিশ্ব বেংকৰ চৰ্তসমূহ) আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱৰ জৰিয়তে স্বাধীন দেশসমূহৰ অৰ্থনীতি আৰু সম্পদ পৰোক্ষভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

• উদাহৰণ: বৰ্তমান সময়ত চীন দেশে বিভিন্ন আফ্ৰিকীয় আৰু এছীয় ৰাষ্ট্ৰক (যেনে— শ্ৰীলংকা বা পাকিস্তান) আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ নামত যি বৃহৎ পৰিমাণৰ ঋণ প্ৰদান কৰিছে (Debt-trap diplomacy) আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ বন্দৰ বা কৌশলগত স্থানসমূহ নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনিছে, তাক নব্য-উপনিৱেশবাদৰ এক আধুনিক ৰূপ বুলিব পাৰি।

৫. ভূগোল আৰু সংঘাতৰ প্ৰেক্ষাপটত ভাৰত-চীন সীমান্ত বিবাদৰ মূল ভৌগোলিক কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ভাৰত আৰু চীন— এই দুয়োখন এছীয় মহাশক্তিৰ মাজত থকা সুদীৰ্ঘ সীমান্ত অঞ্চলটো ভৌগোলিক আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা অত্যন্ত স্পৰ্শকাতৰ। এই সীমান্ত বিবাদক মূলতঃ তিনিটা ভৌগোলিক খণ্ডত ভাগ কৰি আলোচনা কৰিব পাৰি:

১. পশ্চিম খণ্ড (Western Sector - লাডাখ অঞ্চল):

এই খণ্ডত থকা 'আকছাই চীন' (Aksai Chin) নামৰ মালভূমি অঞ্চলটোক লৈ দুয়োখন দেশৰ মাজত মূল বিবাদ। ১৯৫২ চনৰ আশে-পাশে চীনে ভাৰতক নজনোৱাকৈয়ে আকছাই চীনৰ মাজেৰে তিব্বত আৰু ছিঞ্জিয়াং প্ৰদেশক সংযোগ কৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সামৰিক ঘাইপথ নিৰ্মাণ কৰিছিল। ভৌগোলিকভাৱে এই অঞ্চলটো অত্যন্ত দুৰ্গম হ’লেও সামৰিক আৰু কৌশলগতভাৱে চীনৰ বাবে ই অতি অপৰিহাৰ্য, যিটো ভাৰতে নিজৰ ভূখণ্ড বুলি দাবী কৰে।

২. মধ্য খণ্ড (Middle Sector - হিমাচল আৰু উত্তৰাখণ্ড):

এই খণ্ডত বিবাদ তুলনামূলকভাৱে কম। কিন্তু ইয়াত থকা কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ পাহাৰীয়া গিৰিপথ (Passes) আৰু জলবিভাজিকা (Water-divide)ৰ সঠিক সীমা নিৰ্ধাৰণক লৈ সময়ে সময়ে দুই পক্ষৰ মাজত মতভেদ দেখা যায়।

৩. পূব খণ্ড (Eastern Sector - অৰুণাচল প্ৰদেশ):

পূব খণ্ডৰ বিবাদৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে ১৯১৪ চনৰ চিমলা চুক্তিত ব্ৰিটিছ ভাৰত আৰু তিব্বতৰ প্ৰতিনিধিৰ মাজত নিৰ্ধাৰণ কৰা 'মেকমোহন ৰেখা' (McMahon Line)। চীনে এই ৰেখাডালক ঐতিহাসিকভাৱে অবৈধ বুলি গণ্য কৰে আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশক 'দক্ষিণ তিব্বত' (South Tibet) বুলি দাবী কৰি আহিছে। অৰুণাচলৰ টাৱাং (Tawang) অঞ্চলৰ তিব্বতী বৌদ্ধ ধৰ্মীয় সাংস্কৃতিক সংযোগ আৰু ইয়াৰ কৌশলগত ভৌগোলিক উচ্চতাই চীনক সদায় আকৰ্ষিত কৰে।

উপসংহাৰ:

ভৌগোলিক তথ্য অনুসৰি, দুই দেশৰ মাজত কোনো সুনিৰ্দিষ্ট আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে মানি লোৱা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰেখা নাই। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল এক অস্থায়ী 'প্ৰকৃত নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখা' (Line of Actual Control - LAC) হে আছে। হিমালয়ৰ এই দুৰ্গম আৰু ঠাণ্ডা মৰুভূমি সদৃশ পৰিৱেশত স্থলীয় সীমান্তৰ অস্পষ্টতাই হৈছে ভাৰত-চীন সংঘাতৰ মূল ভৌগোলিক কাৰণ।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

Q1. What is Political Geography?

Answer: Political Geography is the branch of geography that studies the relationship between political processes and geographical space.

Q2. What is the main focus of Political Geography?

Answer: It examines how political power, territory, boundaries, and governments interact with geographical factors.

Q3. Who is regarded as the founder of modern Political Geography?

Answer: Friedrich Ratzel is regarded as one of the founders of modern Political Geography.

Q4. What is meant by territory?

Answer: Territory is a defined geographical area under the control and jurisdiction of a state.

Q5. What is meant by sovereignty?

Answer: Sovereignty is the supreme authority of a state to govern its territory without external interference.

Q6. What is an approach in Political Geography?

Answer: An approach is a particular method or perspective used to study political and geographical issues.

Q7. Name one traditional approach to Political Geography.

Answer: The descriptive approach is one traditional approach.

Q8. Name one modern approach to Political Geography.

Answer: The behavioural approach is a modern approach.

Q9. What is the environmental approach?

Answer: It explains political activities by considering the influence of the physical environment.

Q10. What is the systems approach?

Answer: It studies political systems as interconnected parts that interact with each other and their environment.

Q11. What is the importance of Political Geography?

Answer: It helps explain political boundaries, territorial disputes, governance, and international relations.

Q12. What is a political region?

Answer: A political region is an area defined by political boundaries or administrative control.

Q13. Mention one recent trend in Political Geography.

Answer: The study of globalization and its political impacts is an important recent trend.

Q14. What is geopolitics?

Answer: Geopolitics studies how geographical factors influence political power and international relations.

Q15. Why is Political Geography important for policy-making?

Answer: It provides geographical knowledge that helps governments make informed political and developmental decisions.

Part B – Short Answer Questions (2 Marks)

Q1. Define Political Geography.

Answer: Political Geography is the branch of human geography that examines the relationship between political institutions, territorial organization, and geographical space. It studies states, boundaries, political power, and international relations from a spatial perspective.

Q2. Explain the nature of Political Geography.

Answer: Political Geography is both descriptive and analytical. It studies political phenomena in relation to space, territory, boundaries, resources, and human activities. It is dynamic because political conditions change over time.

Q3. Describe the scope of Political Geography.

Answer: The scope of Political Geography includes the study of states, nations, boundaries, electoral geography, geopolitics, territorial disputes, international relations, political regions, and the impact of globalization on political systems.

Q4. Why is Political Geography important?

Answer: Political Geography helps explain the geographical basis of political decisions, border disputes, resource management, and international cooperation. It also assists governments in planning and policy-making.

Q5. What is the traditional approach to Political Geography?

Answer: The traditional approach mainly focuses on describing states, boundaries, capitals, and political regions. It emphasizes the influence of geographical conditions on political organization.

Q6. Explain the behavioural approach.

Answer: The behavioural approach studies how individuals and groups make political decisions. It considers voting behaviour, political attitudes, and public opinion in different geographical areas.

Q7. What is the systems approach in Political Geography?

Answer: The systems approach views political organizations as systems whose different components interact with one another and respond to internal and external influences.

Q8. What is the environmental approach?

Answer: The environmental approach explains political development by considering the role of physical factors such as climate, mountains, rivers, and natural resources in shaping political activities.

Q9. Explain the welfare approach.

Answer: The welfare approach focuses on equitable distribution of resources, regional development, and reducing social and spatial inequalities through political planning.

Q10. What are the recent trends in Political Geography?

Answer: Recent trends include the study of globalization, regional integration, environmental politics, border security, migration, identity politics, and the political impacts of technological development.

Q11. Differentiate between Political Geography and Geopolitics.

Answer: Political Geography studies the spatial aspects of political processes, whereas Geopolitics focuses on how geographical factors influence a state's power and foreign policy.

Q12. Explain the relationship between geography and politics.

Answer: Geography influences political boundaries, resource distribution, strategic locations, and security. Political decisions also shape land use, regional development, and territorial organization.

Q13. Why has Political Geography become more important today?

Answer: Increasing globalization, border disputes, climate change, migration, and international conflicts have made Political Geography essential for understanding modern political issues.

Q14. Mention two objectives of studying Political Geography.

Answer: The objectives are to understand the relationship between politics and geographical space and to analyse how geographical factors influence political organization and international relations.

Q15. Explain the interdisciplinary nature of Political Geography.

Answer: Political Geography combines concepts from geography, political science, economics, history, sociology, and international relations. This interdisciplinary approach provides a comprehensive understanding of political processes and their spatial dimensions.

Important 5 Marks Questions with Answers :

Q1. Define Political Geography. Discuss its nature and scope. (5 Marks)

Answer: Political Geography is a branch of Human Geography that examines the relationship between political processes and geographical space. It studies how political institutions, governments, states, boundaries, and international relations are influenced by geographical factors.

The nature of Political Geography is dynamic and interdisciplinary. It combines concepts from geography, political science, history, economics, and sociology. It analyses how physical and human environments influence political organization and how political decisions affect geographical regions.

The scope of Political Geography is broad. It includes the study of states, nations, boundaries, frontiers, geopolitics, electoral geography, political regions, territorial disputes, international organizations, and resource management. It also examines the impact of globalization, environmental issues, migration, and regional cooperation on political systems.

Today, Political Geography is important for understanding border disputes, national security, international conflicts, regional planning, and global political changes. It helps governments formulate effective policies and promotes better understanding of political relationships at local, national, and international levels.

Q2. Explain the major approaches to the study of Political Geography. (5 Marks)

Answer: Political Geography has developed through several approaches, each providing a different perspective.

The Traditional Approach mainly describes political units such as states, capitals, boundaries, and administrative divisions.

The Environmental Approach explains how physical factors like climate, mountains, rivers, and natural resources influence political development.

The Behavioural Approach focuses on political behaviour, voting patterns, decision-making, and public opinion.

The Systems Approach considers political systems as interconnected structures where different institutions interact with each other and with the environment.

The Welfare Approach emphasizes equitable distribution of resources, balanced regional development, and reduction of socio-economic inequalities.

Modern Political Geography often combines these approaches to understand complex political issues such as globalization, migration, environmental conflicts, and regional integration. Each approach contributes to a comprehensive understanding of political processes and their geographical dimensions.

Q3. Discuss the recent trends in Political Geography. (5 Marks)

Answer: Political Geography has expanded significantly in recent decades due to changing global political and economic conditions.

One major trend is the study of globalization, which examines how increasing economic and political integration affects national sovereignty and international relations.

Another important trend is environmental politics, focusing on climate change, resource conflicts, and sustainable development.

Political geographers also study migration, refugee movements, border security, and transnational identities. The growing importance of regional organizations such as the European Union and ASEAN has also become an important area of research.

Modern Political Geography increasingly uses Geographic Information Systems (GIS), satellite imagery, and spatial analysis to examine electoral patterns, border management, and conflict zones.

The discipline now pays greater attention to terrorism, cyber security, water disputes, and human rights issues. These developments make Political Geography highly relevant for understanding contemporary global political challenges.

Q4. Explain the relationship between Geography and Politics. (5 Marks)

Answer: Geography and politics are closely interconnected because geographical conditions influence political decisions, while political actions shape geographical space.

Physical features such as mountains, rivers, deserts, and coastlines often determine national boundaries, defence strategies, transportation, and settlement patterns. Natural resources influence economic strength and international relations.

Political decisions affect land use, urban development, environmental conservation, infrastructure, and regional planning. Governments establish administrative boundaries, develop border policies, and manage natural resources based on geographical conditions.

International conflicts over territory, water resources, and maritime boundaries also demonstrate the close relationship between geography and politics.

In the modern world, globalization, climate change, migration, and technological development have strengthened this relationship. Understanding geographical factors enables governments to formulate better policies for national development, security, and international cooperation.

Q5. Why is Political Geography important in the modern world? Explain. (5 Marks)

Answer: Political Geography plays a vital role in understanding the interaction between political systems and geographical space. It helps explain how location, resources, boundaries, and environmental conditions influence political decisions.

The subject is essential for studying international relations, border disputes, regional conflicts, electoral geography, and geopolitical strategies. It assists governments in planning administrative divisions, managing natural resources, and maintaining national security.

Political Geography also helps analyse contemporary issues such as globalization, migration, environmental challenges, climate change, terrorism, and regional cooperation. It supports disaster management, infrastructure planning, and sustainable development by providing spatial perspectives.

Furthermore, it promotes peaceful conflict resolution by improving understanding of territorial claims and international negotiations. Therefore, Political Geography is an indispensable discipline for policymakers, researchers, and students seeking to understand modern political and geographical challenges.