১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. লোক-প্ৰশাসনৰ পিতৃ হিচাপে কাক গণ্য কৰা হয়? [GU 2024, 2025] 

উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰাক্তন ৰাষ্ট্ৰপতি উড্ৰ' উইলচনক (Woodrow Wilson) লোক-প্ৰশাসনৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।

২. 'Promotion' (পদোন্নতি) শব্দটো কোনটো লেটিন শব্দৰ পৰা আহিছে? [GU 2024, 2025] 

উত্তৰ: 'Promovere' (প্ৰোমোভাৰ) শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে 'আগলৈ বৃদ্ধি পোৱা' বা 'আগলৈ লৈ যোৱা'।

৩. ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদত লোকসেৱা আয়োগ (Public Service Commission) গঠনৰ ব্যৱস্থা আছে? [GU 2024] 

উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৩১৫ নং অনুচ্ছেদত।

৪. ভাৰতত প্ৰথম লোকসেৱা আয়োগ কেতিয়া গঠন কৰা হৈছিল? [GU 2025] 

উত্তৰ: ১৯২৬ চনৰ ১ অক্টোবৰত (Lee Commission-ৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি)।

৫. লোক-ব্যৱস্থাপনাত '3E'এ কি বুজায়? [GU 2024] 

উত্তৰ: Economy (মিতব্যয়িতা), Efficiency (দক্ষতা) আৰু Effectiveness (ফলপ্ৰসূতা)।

৬. 'New Public Management' (নতুন লোক-ব্যৱস্থাপনা) শব্দটো প্ৰথম কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল? [GU 2025] 

উত্তৰ: ক্ৰিষ্টোফাৰ হুড (Christopher Hood)-এ ১৯৯১ চনত।

৭. 'Scientific Management' (বৈজ্ঞানিক পৰিচালনা) শব্দটো কোনে পোনপ্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল? [GU 2024] 

উত্তৰ: লুইচ ব্ৰেণ্ডিচ (Louis Brandeis)-এ ১৯১০ চনত (পাছত এফ. ডব্লিউ. টেইলৰে ইয়াৰ তাত্ত্বিক বিকাশ ঘটায়)।

৮. ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সেৱাৰ প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠানটোৰ নাম কি? [GU 2025] 

উত্তৰ: লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰী ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশাসন একাডেমী (LBSNAA, Mussoorie)।

৯. কৰ্মচাৰী প্ৰশাসনত 'লুণ্ঠন ব্যৱস্থা' বা 'পদ পুৰস্কাৰ ব্যৱস্থা' (Spoils System) প্ৰধানকৈ কোনখন দেশত প্ৰচলিত আছিল?

উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত (United States of America)।

১০. প্ৰত্যক্ষ নিযুক্তি বা প্ৰৱেশন (Direct Recruitment) আন কি নামেৰে জনাজাত?

উত্তৰ: মুকলি প্ৰতিযোগিতামূলক নিযুক্তি (Open Competition / External Recruitment)।

১১. পদোন্নতিৰ দুটা মূল ভিত্তি কি কি?

উত্তৰ: জ্যেষ্ঠতা নীতি (Principle of Seniority) আৰু মেধা নীতি (Principle of Merit)।

১২. "Women have been hidden from history"— এই বিখ্যাত উক্তিটো কাৰ? [GU 2024] 

উত্তৰ: চেইলা ৰোবথাম (Sheila Rowbotham)।

১৩. প্ৰশাসনিক বিষয়াসকলৰ ৰাজনৈতিক নিৰপেক্ষতাৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: দলীয় ৰাজনীতিৰ পৰা মুক্ত থাকি সংবিধান আৰু আইন অনুসৰি পক্ষপাতহীনভাৱে দায়িত্ব পালন কৰা।

১৪. কেন্দ্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগৰ (UPSC) সদস্যসকলক কোনে নিযুক্তি দিয়ে?

উত্তৰ: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে।

১৫. UPSC-ৰ সভাপতি আৰু সদস্যসকলৰ কাৰ্যকাল কিমান বছৰ?

উত্তৰ: ৬ বছৰ অথবা ৬৫ বছৰ বয়স হোৱালৈকে (যিটো আগতে হয়)।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. অসামৰিক সেৱাত ৰাজনৈতিক নিৰপেক্ষতাৰ দুটা সুফল লিখা। [GU 2025] 

উত্তৰ:

• চৰকাৰ সলনি হ'লেও প্ৰশাসনিক স্থিৰতা আৰু ধাৰাবাহিকতা অক্ষুণ্ণ থাকে।

• প্ৰশাসনিক বিষয়াসকলে দলীয় আনুগত্যৰ সলনি সংবিধান আৰু জনস্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দি কাম কৰাৰ সুযোগ পায়।

২. পদোন্নতিৰ জ্যেষ্ঠতা নীতিৰ দুটা গুণ উল্লেখ কৰা। [GU 2024] 

উত্তৰ:

• ই সম্পূৰ্ণ বস্তুনিষ্ঠ আৰু স্পষ্ট; ইয়াত পক্ষপাতিত্ব, ব্যক্তিগত স্বজনতোষণ বা দুৰ্নীতিৰ কোনো থল নাথাকে।

• অভিজ্ঞতালৈ স্বীকৃতি দিয়াৰ ফলত কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত চাকৰিৰ সুৰক্ষা আৰু মানসিক সন্তুষ্টি বৃদ্ধি পায়।

৩. কৰ্মচাৰী নিযুক্তিৰ মেধা ব্যৱস্থাৰ দুটা আসোঁৱাহ লিখা। [GU 2025] 

উত্তৰ:

• কেৱল লিখিত বা মৌখিক পৰীক্ষাৰ নম্বৰে এজন প্ৰাৰ্থীৰ নৈতিক চৰিত্ৰ, সততা আৰু ব্যৱহাৰিক নেতৃত্বগুণ নিখুঁতভাৱে জুখিব নোৱাৰে।

• কেতিয়াবা কেৱল কিতাপভিত্তিক মুখস্থ বিদ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অযোগ্য লোকো উচ্চ পদত বাছনি হোৱাৰ আশংকা থাকে।

৪. কৰ্মচাৰী প্ৰশাসনৰ দুটা প্ৰধান সমস্যা উল্লেখ কৰা। [GU 2024] 

উত্তৰ:

• যোগ্য আৰু উপযুক্ত ব্যক্তিক সঠিক স্থানত নিযুক্তি তথা পদোন্নতি দিয়াৰ ত্ৰুটিপূৰ্ণ মূল্যাংকন ব্যৱস্থা।

• উপযুক্ত আধুনিক প্ৰশিক্ষণৰ অভাৱ আৰু সময়মতে পদোন্নতি নোপোৱাৰ বাবে কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা কৰ্মস্পৃহাৰ অভাৱ।

৫. ভাৰতৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠানৰ নাম লিখা। [GU 2025] 

উত্তৰ:

• লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰী ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশাসন একাডেমী (LBSNAA), মুচৌৰী।

• চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল ৰাষ্ট্ৰীয় আৰক্ষী একাডেমী (SVPNPA), হায়দৰাবাদ।

৬. পদোন্নতি ব্যৱস্থাৰ দুটা অত্যাৱশ্যকীয় বৈশিষ্ট্য লিখা। [GU 2025] 

উত্তৰ:

• পদোন্নতিৰ ফলত কৰ্মচাৰীৰ পদমৰ্যাদা, দায়িত্ব আৰু কৰ্তব্যৰ পৰিধি বৃদ্ধি পায়।

• ইয়াৰ লগে লগে কৰ্মচাৰীজনৰ দৰমহা, ভাট্টা আৰু সুযোগ-সুবিধাসমূহ উন্নত হয়।

৭. 'লুণ্ঠন ব্যৱস্থা' বা স্পইলছ চিষ্টেম (Spoils System) বুলিলে কি বুজা? [GU 2025] 

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো এটা ৰাজনৈতিক দল নিৰ্বাচনত জয়ী হৈ শাসনলৈ আহে আৰু দলৰ সমৰ্থক, বন্ধু-বান্ধৱ বা আত্মীয়ক অসামৰিক প্ৰশাসনিক পদসমূহত পুৰস্কাৰ হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে, তাকে লুণ্ঠন ব্যৱস্থা বোলে।

৮. কৰ্মচাৰী প্ৰশাসনত সেৱাকালীন প্ৰশিক্ষণ কি?

উত্তৰ: কৰ্মচাৰী এজনে চাকৰিত যোগদান কৰাৰ পাছত তেওঁৰ কৰ্মক্ষমতা বৃদ্ধি, নতুন প্ৰযুক্তিৰ সৈতে চিনাকি কৰোৱা আৰু নীতি-নিয়মৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগত খাপ খোৱাবলৈ কাৰ্যকালৰ ভিতৰত যি প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়, সেয়াই সেৱাকালীন প্ৰশিক্ষণ।

৯. ৰাজনীতি-প্ৰশাসনৰ দ্বি-বিভাজন কি? [GU 2024, 2025] 

উত্তৰ: উড্ৰ' উইলচনৰ মতে ৰাজনীতিৰ কাম হ'ল ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু লক্ষ্য নিৰ্ণয় কৰা; আনহাতে লোক-প্ৰশাসনৰ কাম হ'ল সেই নীতিক দল-মত নিৰ্বিশেষে নিখুঁত আৰু কাৰ্যকৰীভাৱে ৰূপায়ণ কৰা। এই পাৰ্থক্যকে দ্বি-বিভাজন বোলে।

১০. ভাৰতত কেন্দ্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগৰ (UPSC) স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰাৰ দুটা ব্যৱস্থা লিখা।

উত্তৰ:

• সদস্যসকলৰ কাৰ্যকালৰ নিৰাপত্তা সংবিধানদ্বাৰা সুৰক্ষিত; কেৱল উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ তদন্তৰ ভিত্তিতহে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে তেওঁলোকক অপসাৰণ কৰিব পাৰে।

• সদস্যসকলৰ দৰমহা আৰু ভাট্টা ভাৰতৰ সঞ্চিত পুঁজিৰ (Consolidated Fund of India) পৰা দিয়া হয়, যাৰ ওপৰত সংসদত ভোটদান নহয়।

১১. কৰ্মচাৰী প্ৰশাসনত 'প্ৰৱেশন' বা নিযুক্তি (Recruitment) বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: প্ৰশাসনৰ বিভিন্ন খালী পদসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ উপযুক্ত অৰ্হতা আৰু দক্ষতা সম্পন্ন প্ৰাৰ্থীক আকৰ্ষিত কৰা, বাছনি কৰা আৰু সেৱাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোকে নিযুক্তি বা প্ৰৱেশন বোলা হয়।

১২. পদোন্নতিৰ মেধা নীতিৰ দুটা গুণ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• যোগ্য, দক্ষ আৰু প্ৰতিভাৱান কৰ্মচাৰীক উপযুক্ত পুৰস্কাৰ প্ৰদান কৰি কামৰ প্ৰতি উৎসাহ বৃদ্ধি কৰে।

• দক্ষ যুৱ প্ৰজন্মক প্ৰশাসনলৈ আকৰ্ষিত কৰে আৰু অদক্ষতা হ্ৰাস কৰে।

১৩. নতুন লোক-প্ৰশাসনৰ (NPA) দুটা মূল বৈশিষ্ট্য লিখা। [GU 2025] উত্তৰ:

• মূল্যবোধ আৰু সমাজৰ প্ৰতি প্ৰশাসনৰ দায়বদ্ধতা (Values and Relevance)।

• সামাজিক সমতা স্থাপন আৰু জনসাধাৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা (Social Equity & Change)।

১৪. প্ৰশাসনত প্ৰশিক্ষণৰ দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• নৱ-নিযুক্ত কৰ্মচাৰীসকলক তেওঁলোকৰ নিৰ্দিষ্ট দায়িত্ব আৰু চৰকাৰী কাৰ্যপদ্ধতি সম্পৰ্কে জ্ঞান দিয়া।

• কৰ্মচাৰীসকলৰ দৃষ্টিভংগী সলনি কৰি জনকল্যাণমূলক আৰু গণতান্ত্ৰিক মনোভাৱ গঢ়ি তোলা।

১৫. লোক-প্ৰশাসন আৰু ব্যক্তিগত প্ৰশাসনৰ মাজৰ দুটা সাদৃশ্য লিখা। [GU 2024] 

উত্তৰ:

• দুয়োটা ব্যৱস্থাতেই সংগঠন পৰিচালনাৰ বাবে পৰিকল্পনা, সংগঠন, সমন্বয় আৰু কৰ্মচাৰী ব্যৱস্থাপনাৰ দৰে মৌলিক নীতিসমূহ প্ৰযোজ্য।

• দুয়ো প্ৰশাসনতেই উপযুক্ত নথিপত্ৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ, হিচাপ পৰীক্ষণ (Audit) আৰু হিচাপ সংৰক্ষণ সমানে প্ৰয়োজনীয়।

৫ নম্বৰীয়া চমু প্ৰবন্ধ / প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. লোকসেৱাত ৰাজনৈতিক নিৰপেক্ষতা  [GU 2024, 2025] 

উত্তৰ: গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থাত অসামৰিক সেৱাৰ ৰাজনৈতিক নিৰপেক্ষতা এক অপৰিহাৰ্য স্তম্ভ। ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল প্ৰশাসনিক বিষয়াসকলে কোনো নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক দলৰ আদৰ্শ বা নীতিৰ প্ৰতি আনুগত্য প্ৰকাশ নকৰি নিৰপেক্ষভাৱে কাম কৰিব লাগে।

• সংবিধান আৰু আইনৰ প্ৰতি আনুগত্য: আমোলাসকল কোনো ৰাজনৈতিক দলৰ নহয়, বৰঞ্চ দেশৰ সংবিধান আৰু আইনৰ অধীনস্থ। দলীয় স্বাৰ্থৰ ঊৰ্ধ্বত থাকি জনস্বাৰ্থত কাম কৰাটোহে তেওঁলোকৰ ধৰ্ম।

• ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা: গণতন্ত্ৰত চৰকাৰ সময়ে সময়ে সলনি হয়। নিৰপেক্ষতাই নিশ্চিত কৰে যে নতুন মন্ত্ৰীসভা বা দল ক্ষমতালৈ আহিলেও প্ৰশাসনৰ দৈনন্দিন কাম-কাজ আৰু স্থিতিশীলতাত কোনো ব্যাঘাত নজন্মে।

• সত্যনিষ্ঠ পৰামৰ্শ: নিৰপেক্ষ আমোলাই ৰাজনৈতিক নেতাক কোনো ভয় বা অনুগ্ৰহ নোহোৱাকৈ বস্তুনিষ্ঠ আৰু ন্যায়সংগত পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰিব পাৰে।

ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটতো অসামৰিক সেৱা আচৰণ বিধিয়ে চৰকাৰী কৰ্মচাৰীসকলক প্ৰত্যক্ষ ৰাজনীতিত অংশগ্ৰহণ কৰা, ৰাজনৈতিক দললৈ পুঁজি দিয়া বা নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰ চলোৱাত কঠোৰ নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছে।

২. পদোন্নতিৰ জ্যেষ্ঠতা নীতি আৰু মেধা নীতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য [GU 2025] 

উত্তৰ: কৰ্মচাৰী প্ৰশাসনত পদোন্নতি প্ৰদানৰ বাবে দুটা প্ৰধান নীতি অনুসৰণ কৰা হয়:

আধুনিক প্ৰশাসনত এই দুয়োটাৰে এক ভাৰসাম্যপূৰ্ণ সংমিশ্ৰণ (Seniority-cum-Merit) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৩. প্ৰৱেশনৰ পৰোক্ষ পদ্ধতি বা পদোন্নতিৰ আসোঁৱাহসমূহ  [GU 2024] 

উত্তৰ: পৰোক্ষ পদ্ধতি অৰ্থাৎ কেৱল সংগঠনৰ ভিতৰৰ কৰ্মচাৰীৰ পদোন্নতিৰ জৰিয়তে উচ্চ পদ পূৰণ কৰাৰ ব্যৱস্থাটোৰ কেইবাটাও সীমাবদ্ধতা আছে:

• নতুন প্ৰতিভাৰ অভাৱ: বাহিৰৰ পৰা নতুন, উচ্চ শিক্ষাপ্ৰাপ্ত আৰু আধুনিক দৃষ্টিভংগী সম্পন্ন যুৱ প্ৰজন্ম প্ৰশাসনত প্ৰৱেশ কৰাৰ পথ বন্ধ হৈ পৰে।

• ৰক্ষণশীলতা আৰু স্থবিৰতা: একে পুৰণি কৰ্মচাৰীয়ে পুৰণি চিন্তা আৰু কাৰ্যপদ্ধতিৰেই কাম চলাই থাকে, যাৰ ফলত প্ৰশাসনত গতিশীলতা আৰু উদ্ভাৱনী শক্তিৰ অভাৱ ঘটে।

• জ্যেষ্ঠতা বনাম যোগ্যতাৰ সংঘাত: পৰোক্ষ পদ্ধতিত বহুসময়ত কেৱল বয়স আৰু কাৰ্যকালক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ ফলত তুলনামূলকভাৱে কম দক্ষ ব্যক্তিয়েও উচ্চ দায়িত্ব লাভ কৰে।

• প্ৰতিযোগিতাৰ অভাৱ: পদোন্নতি প্ৰায় নিশ্চিত বুলি জানি কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত নিজকে নতুন প্ৰযুক্তি বা জ্ঞানেৰে সমৃদ্ধ কৰাৰ আগ্ৰহ কমি যায়।

সেয়েহে, প্ৰশাসনত নতুন তেজ আৰু অভিজ্ঞতাৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ দুয়ো পদ্ধতিৰ সমন্বয় ঘটোৱা প্ৰয়োজন।

৪. প্ৰশাসনত প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু গুৰুত্ব [GU 2025] 

উত্তৰ: আধুনিক কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰত প্ৰশাসনৰ জটিলতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে কৰ্মচাৰী প্ৰশিক্ষণৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম হৈ পৰিছে:

• দক্ষতা আৰু কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি: প্ৰশিক্ষণে এজন কৰ্মচাৰীক কম সময় আৰু কম খৰচত কেনেকৈ সঠিকভাৱে কাম সম্পাদন কৰিব পাৰি, তাৰ কাৰিকৰী জ্ঞান প্ৰদান কৰে।

• মনোভাৱৰ পৰিৱৰ্তন: ঔপনিৱেশিক বা আমোলাতান্ত্ৰিক দাম্ভিকতাৰ সলনি গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ, জনসেৱাৰ মনোভাৱ আৰু জনসাধাৰণৰ প্ৰতি সংবেদনশীল হ'বলৈ প্ৰশিক্ষণে সহায় কৰে।

• আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ: ডিজিটেল প্ৰশাসন আৰু ই-গভৰ্নেন্সৰ যুগত কৰ্মচাৰীসকলক নতুন তথ্যপ্ৰযুক্তি আৰু কম্পিউটাৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে অভ্যস্ত কৰোৱাত প্ৰশিক্ষণ অপৰিহাৰ্য।

• সংগঠনৰ লক্ষ্যৰ সৈতে একাত্মতা: প্ৰশিক্ষণে কৰ্মচাৰীক বিভাগীয় লক্ষ্য, আইন আৰু চৰকাৰী নীতিসমূহ গভীৰভাৱে বুজিবলৈ সক্ষম কৰে।

উইলিয়াম থৰ্ণহিলৰ মতে, প্ৰশিক্ষণ অবিহনে প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা এটা লক্ষ্যহীন আৰু গতানুগতিক হৈ পৰে।

৫. লোকসেৱা আয়োগৰ স্বাধীনতা আৰু নিৰপেক্ষতা 

উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ চতুৰ্দশ অংশৰ অনুচ্ছেদ ৩১৫ ৰ পৰা ৩২৩ লৈকে লোকসেৱা আয়োগৰ স্বাধীনতা অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ কেইবাটাও ব্যৱস্থা কৰা হৈছে:

• সাংবিধানিক মৰ্যাদা: UPSC আৰু SPSC কোনো কাৰ্যপালিকাৰ আদেশত গঢ় লোৱা সংস্থা নহয়, বৰঞ্চ সংবিধান প্ৰদত্ত স্বতন্ত্ৰ সংস্থা।

• কাৰ্যকালৰ সুৰক্ষা: আয়োগৰ সদস্যসকলক সহজে পদৰ পৰা আঁতৰাব নোৱাৰি; কেৱল অসৎ আচৰণৰ অভিযোগত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ তদন্তৰ প্ৰতিবেদনৰ ভিত্তিতহে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে আঁতৰাব পাৰে।

• পুনৰ নিযুক্তিৰ নিষেধাজ্ঞা: কাৰ্যকাল শেষ হোৱাৰ পাছত কেন্দ্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগৰ অধ্যক্ষই ভাৰত চৰকাৰ বা কোনো ৰাজ্য চৰকাৰৰ অধীনত আন কোনো লাভজনক পদত নিযুক্তি লাভ কৰিব নোৱাৰে।

• স্বতন্ত্ৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থা: আয়োগৰ সদস্যসকলৰ দৰমহা আৰু ভাট্টা ভাৰতৰ সঞ্চিত পুঁজিৰ পৰা বহন কৰা হয়, যিটো সংসদৰ বাৰ্ষিক বাজেট ভোটৰ পৰা মুক্ত।

এই সকলো ব্যৱস্থাই লোকসেৱা আয়োগক চৰকাৰী বা ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত কৰি ৰাখে।

৬. স্পইলছ চিষ্টেম বা পদ পুৰস্কাৰ ব্যৱস্থা  [GU 2025] 

উত্তৰ: 'Spoils System' বা লুণ্ঠন ব্যৱস্থা হৈছে কৰ্মচাৰী নিযুক্তিৰ এনে এক পুৰণি ব্যৱস্থা য'ত মেধাৰ পৰিৱৰ্তে ৰাজনৈতিক আনুগত্যক ভিত্তি কৰা হয়।

• আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত ৰাষ্ট্ৰপতি এণ্ড্ৰিউ জেকচনৰ দিনত (১৮২৯) এই ব্যৱস্থাই প্ৰসাৰ লাভ কৰিছিল। ইয়াত কোৱা হৈছিল— "To the victor belong the spoils" (বিজয়ীৰেই সকলো লুণ্ঠিত সম্পদৰ ওপৰত অধিকাৰ)।

• এই ব্যৱস্থাত ক্ষমতালৈ অহা ৰাজনৈতিক দলে পূৰ্বৰ চৰকাৰৰ সকলো বিষয়াক আঁতৰাই নিজ দলৰ সমৰ্থকসকলক পদত নিযুক্তি দিছিল।

• সীমাবদ্ধতা: ইয়াৰ ফলত প্ৰশাসনত অদক্ষতা, চূড়ান্ত দুৰ্নীতি, স্বজনতোষণ আৰু অস্থিৰতাই দেখা দিছিল। আমোলাতন্ত্ৰৰ কোনো নিৰপেক্ষতা আৰু স্থায়িত্ব নাছিল।

• পৰৱৰ্তী সময়ত ১৮৮৩ চনৰ বিখ্যাত 'Pendleton Act'-ৰ জৰিয়তে আমেৰিকাত এই ব্যৱস্থা বিলুপ্ত কৰি মেধা ব্যৱস্থা (Merit System) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।

৭. প্ৰত্যক্ষ নিযুক্তিৰ সপক্ষে আৰু বিপক্ষে যুক্তি  [GU 2025] 

উত্তৰ:প্ৰত্যক্ষ নিযুক্তি হ'ল বাহিৰৰ পৰা মুকলি প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে প্ৰাৰ্থী বাছনি কৰা ব্যৱস্থা।

সপক্ষে যুক্তি:

• গণতান্ত্ৰিক সমতা: ই সকলো যোগ্য নাগৰিকক চৰকাৰী সেৱাত অংশগ্ৰহণৰ সমান সুযোগ প্ৰদান কৰে।

• নতুন প্ৰতিভাৰ আগমন: বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ পৰা শেহতীয়া জ্ঞান আৰু উচ্চ প্ৰযুক্তিগত দক্ষতাসম্পন্ন যুৱ প্ৰজন্ম প্ৰশাসনলৈ আহে।

• বহল বাছনিৰ সুবিধা: প্ৰাৰ্থীৰ সংখ্যা অধিক হোৱাৰ বাবে সৰ্বোত্তম ব্যক্তিক বাছনি কৰাৰ সুযোগ থাকে।

বিপক্ষে যুক্তি:

• অভিজ্ঞতাৰ অভাৱ: নৱ-নিযুক্ত যুৱক-যুৱতীসকলৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰশাসনিক অভিজ্ঞতা নাথাকে, যাৰ বাবে ব্যয়বহুল প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন হয়।

• কৰ্মচাৰীৰ অসন্তুষ্টি: তলৰ পৰ্যায়ৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ বাবে উচ্চ পদলৈ পদোন্নতিৰ পথ সংকুচিত হৈ পৰে, যিয়ে তেওঁলোকৰ মনোবল ভাঙি পেলায়।

৮. ভাৰতীয় প্ৰশাসনত কেন্দ্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগৰ (UPSC) ভূমিকা [GU 2024, 2025] 

উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৩২০ অনুসৰি কেন্দ্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগে এক অভিভাৱকীয় ভূমিকা পালন কৰে:

• নিযুক্তি পৰীক্ষা পৰিচালনা: সৰ্বভাৰতীয় সেৱা (IAS, IPS, IFS) আৰু কেন্দ্ৰীয় সেৱাসমূহৰ (গ্ৰুপ A আৰু B) নিযুক্তিৰ বাবে সমগ্ৰ দেশজুৰি প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষা আৰু সাক্ষাৎকাৰ আয়োজন কৰে।

• পৰামৰ্শদাতা হিচাপে: কৰ্মচাৰীৰ নিযুক্তি পদ্ধতি, নীতি, পদোন্নতি, বদলিকৰণ আৰু এজন সেৱাৰ পৰা আন সেৱালৈ স্থানান্তৰৰ নীতি সম্পৰ্কে চৰকাৰক পৰামৰ্শ দিয়ে।

• শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা: অসামৰিক কৰ্মচাৰীৰ বিৰুদ্ধে লোৱা শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা আৰু তেনে ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে কৰা আবেদনসমূহৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰে UPSC-ৰ মতামত গ্ৰহণ কৰিব লাগে।

• বৰ্ষজোৰা প্ৰতিবেদন: আয়োগে নিজৰ কাৰ্যাৱলীৰ ওপৰত বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন ৰাষ্ট্ৰপতিক জমা দিয়ে, যিখন সংসদৰ দুয়ো সদনত দাখিল কৰা হয়।

যদিও আয়োগৰ পৰামৰ্শসমূহ বাধ্যতামূলক নহয়, তথাপিও গণতান্ত্ৰিক পৰম্পৰাত চৰকাৰে ইয়াৰ নিৰ্দেশনাক সৰ্বোচ্চ সন্মান জনায়।

৯. কৰ্মচাৰী প্ৰশাসনৰ অৰ্থ আৰু পৰিসৰ 

উত্তৰ: কৰ্মচাৰী প্ৰশাসন হৈছে লোক-প্ৰশাসনৰ সেইটো গুৰুত্বপূৰ্ণ বিভাগ, যিয়ে কোনো সংগঠনৰ মানৱ সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা আৰু বিকাশৰ লগত কাম কৰে।

• সংজ্ঞা: ফেলিক্স নিগ্ৰোৰ (Felix Nigro) মতে, "কৰ্মচাৰী প্ৰশাসন হৈছে এনে এক কলা যাৰ দ্বাৰা মানুহৰ সৰ্বোত্তম নিয়োগ আৰু তেওঁলোকৰ দক্ষতাৰ সৰ্বোচ্চ বিকাশ সাধন কৰা হয়।"

• পৰিসৰ:

  • কৰ্মচাৰীৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্ধাৰণ আৰু পদ বিভাজন (Position Classification)।

  • উপযুক্ত প্ৰৱেশন বা নিযুক্তি (Recruitment) আৰু নিৰ্বাচন।

  • প্ৰাৰম্ভিক আৰু সেৱাকালীন প্ৰশিক্ষণ (Training)।

  • পদোন্নতি (Promotion), দৰমহা আৰু ভাট্টা নিৰ্ধাৰণ।

  • কৰ্মচাৰীৰ অনুশাসন, নৈতিকতা, কল্যাণ আৰু অৱসৰকালীন সুবিধা (Pension/Retirement)।

মানৱ সম্পদে যিকোনো প্ৰশাসনৰ মেৰুদণ্ড হোৱাৰ বাবে কৰ্মচাৰী প্ৰশাসন অতি তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।

১০. প্ৰশাসনত প্ৰৱেশন বা নিযুক্তিৰ মেধা ব্যৱস্থা [GU 2025] 

উত্তৰ: মেধা ব্যৱস্থা হ'ল প্ৰশাসনত কৰ্মচাৰী নিযুক্তিৰ সৰ্বোত্তম আৰু আধুনিকতম পদ্ধতি।

• মূল নীতি: কোনো ব্যক্তিগত পৰিচয়, ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ বা আত্মীয়তাৰ সলনি কেৱল ব্যক্তিজনৰ জ্ঞান, অৰ্হতা, চৰিত্ৰ আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ নম্বৰক ভিত্তি কৰি নিযুক্তি দিয়া হয়।

• প্ৰতিষ্ঠা: ১৮৫৪ চনৰ ব্ৰিটেইনৰ 'Northcote-Trevelyan Report' আৰু ১৮৮৩ চনৰ আমেৰিকাৰ 'Pendleton Act'-এ আধুনিক মেধা ব্যৱস্থাৰ ভেটি স্থাপন কৰে। ভাৰততো মেকলে কমিটিৰ (Macaulay Committee, 1854) পৰামৰ্শ মতে মেধা ব্যৱস্থা আৰম্ভ হয়।

• মূল উপাদান: মুকলি প্ৰতিযোগিতা, নিৰপেক্ষ মূল্যাংকন, চৰকাৰী হস্তক্ষেপমুক্ত স্বতন্ত্ৰ বাছনি পৰিষদ (যেনে: UPSC) আৰু সকলো নাগৰিকৰ সম-সুযোগ।

• ই প্ৰশাসনক দুৰ্নীতিমুক্ত, দক্ষ আৰু পেছাদাৰী কৰি গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।

Very Short Answer Type : 

1. Who is regarded as the father of Public Administration? [GU 2024, 2025]

Answer: Woodrow Wilson, former President of the United States, is regarded as the father of Public Administration.

2. From which Latin word is the term 'Promotion' derived? [GU 2024, 2025]

Answer: It is derived from the Latin word 'promovere', which means 'to move forward' or 'to advance'.

3. Under which Article of the Constitution of India is there a provision for the establishment of a Public Service Commission? [GU 2024]

Answer: Article 315 of the Constitution of India.

4. When was the first Public Service Commission established in India? [GU 2025]

Answer: On October 1, 1926 (pursuant to the recommendations of the Lee Commission).

5. What is meant by '3E' in Public Management? [GU 2024]

Answer: Economy, Efficiency, and Effectiveness.

6. Who first coined the term 'New Public Management'? [GU 2025]

Answer: Christopher Hood in 1991.

7. Who first used the term 'Scientific Management'? [GU 2024]

Answer: Louis Brandeis in 1910 (later systematically developed as a theory by F. W. Taylor).

8. Name the apex training institute for civil services in India. [GU 2025]

Answer: Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration (LBSNAA), Mussoorie.

9. In which country did the 'Spoils System' (Patronage System) primarily originate and flourish?

Answer: The United States of America.

10. What is direct recruitment otherwise known as?

Answer: Open competition or external recruitment.

11. What are the two primary principles of promotion?

Answer: The Principle of Seniority and the Principle of Merit.

12. "Women have been hidden from history"—who stated this? [GU 2024]

Answer: Sheila Rowbotham.

13. What is meant by political neutrality of administrative officials?

Answer: Remaining detached from partisan politics and executing official duties impartially in accordance with the Constitution and the rule of law.

14. Who appoints the Chairman and members of the Union Public Service Commission (UPSC)?

Answer: The President of India.

15. What is the tenure of the Chairman and members of the UPSC?

Answer: Six years or until attaining the age of 65 years, whichever is earlier.

2-Mark Questions and Answers : 

1. State two merits of political neutrality in the civil services. [GU 2025]

Answer:

• It guarantees administrative stability and institutional continuity irrespective of changes in governing political regimes.

• It enables civil servants to execute public duties guided by constitutional principles and public interest rather than partisan loyalties.

2. Mention two advantages of the seniority principle in promotion. [GU 2024]

Answer:

• It is entirely objective and transparent, leaving no scope for favoritism, nepotism, or subjective bias.

• It recognizes prolonged service experience, thereby enhancing job security, stability, and morale among employees.

3. State two drawbacks of the merit system of recruitment. [GU 2025]

Answer:

• Written or oral examinations may fail to comprehensively assess a candidate's moral integrity, practical leadership qualities, or administrative tact.

• It risks favoring theoretical memorization over practical aptitude and real-world problem-solving skills.

4. Mention two major problems of personnel administration. [GU 2024]

Answer:

• Defective evaluation mechanisms in selecting, positioning, and promoting candidates.

• Inadequate modern training facilities and promotional bottlenecks that dampen employee enthusiasm and productivity.

5. Name two major administrative training institutes in India. [GU 2025]

Answer:

• Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration (LBSNAA), Mussoorie.

• Sardar Vallabhbhai Patel National Police Academy (SVPNPA), Hyderabad.

6. State two essential features of a promotion system. [GU 2025]

Answer:

• It involves an upward vertical transition resulting in increased administrative responsibilities and higher organizational status.

• It is accompanied by an enhancement in remuneration, allowances, and official perks.

7. What is meant by the 'Spoils System'? [GU 2025]

Answer: The Spoils System refers to a patronage-based administrative practice where the victorious political party fills public offices with its loyal supporters, relatives, and political allies as a reward for party service, irrespective of objective merit.

8. What is in-service training in personnel administration?

Answer: In-service training refers to instruction and capacity-building programs imparted to personnel during their active tenure to upgrade technical competence, adapt to evolving administrative policies, and enhance functional efficiency.

9. What is meant by 'Politics-Administration Dichotomy'? [GU 2024, 2025]

Answer: Formulated by Woodrow Wilson, this doctrine asserts that politics is concerned with formulating public policy and determining legislative will, whereas public administration is tasked with the execution of those policies strictly and impartially.

10. State two constitutional safeguards ensuring the independence of the UPSC.

Answer:

• Members enjoy security of tenure; they can be removed by the President only on grounds of misbehavior following an inquiry and recommendation by the Supreme Court.

• The salaries and allowances of members are charged directly to the Consolidated Fund of India, rendering them non-votable by Parliament.

11. Define recruitment in personnel administration.

Answer: Recruitment is the comprehensive administrative process of attracting, evaluating, and securing qualified, competent candidates to fill organizational vacancies through competitive and systematic procedures.

12. Mention two merits of the merit principle in promotion.

Answer:

• It incentivizes exceptional performance, efficiency, and dedication by rewarding individual talent and competence.

• It facilitates the upward mobility of young, capable personnel into leadership positions, thereby mitigating organizational stagnation.

13. Write two salient features of New Public Administration (NPA). [GU 2025]

Answer:

• Rejection of value-free administration, advocating for relevance and ethical responsiveness (Values and Relevance).

• Commitment to structural reform, social change, and the advancement of social equity (Social Equity and Change).

14. State two primary objectives of training in administration.

Answer:

• To familiarize newly appointed personnel with departmental functions, bureaucratic procedures, and statutory duties.

• To transform administrative attitudes toward democratic responsiveness and public-service orientation.

15. Write two similarities between public and private administration. [GU 2024]

Answer:

• Both systems apply universal managerial principles such as planning, organizing, staffing, coordinating, and budgeting.

• Both rely on standardized accounting procedures, systematic record-keeping, and rigorous auditing mechanisms to ensure organizational integrity.

5-Mark Questions and Answers : 

1. Neutrality in Public Service [GU 2024, 2025]

Answer: In a democratic polity, political neutrality within the permanent civil service is an indispensable pillar for upholding the rule of law and constitutional governance. It mandates that public officials execute state policies impartially, independent of partisan affiliations or personal political ideologies.

• Constitutional and Statutory Allegiance: Bureaucrats owe allegiance to the Constitution and prevailing laws rather than the ruling political party. Their primary commitment lies in public welfare and lawful governance.

• Continuity of Administration: Democratic governments change through periodic elections. Administrative neutrality ensures that institutional stability, routine governance, and public service delivery remain uninterrupted despite regime shifts.

• Impartial Advisory Role: A neutral bureaucracy can render objective, fearless, and evidence-based counsel to political executives during the formulation of public policy.

In India, Civil Services Conduct Rules strictly prohibit public servants from participating in electoral campaigns, funding political parties, or affiliating with partisan organizations.

2. Difference between Seniority Principle and Merit Principle [GU 2025]

Answer: Promotion mechanisms in personnel administration primarily depend upon two fundamental principles:

Modern personnel systems typically adopt a synthesis known as "Seniority-cum-Merit" to balance experience with operational excellence.

3. Disadvantages of Indirect Recruitment (Promotion from Within) [GU 2024]

Answer: Indirect recruitment—relying exclusively on internal promotions to fill higher-level vacancies—presents several distinct administrative limitations:

• Deprivation of Fresh Talent: It restricts external talent pipelines, preventing younger, highly qualified candidates with modern technical skills from entering higher administrative cadres.

• Inherent Conservatism and Stagnation: Existing personnel often reproduce traditional bureaucratic habits and rigid procedures, stifling administrative dynamism and modernization.

• Seniority Versus Competence: Internal promotion systems frequently prioritize length of service over individual brilliance, occasionally placing mediocre personnel in key decision-making roles.

• Suppression of Healthy Competition: With guaranteed internal advancement paths, existing staff may lack the incentive to pursue advanced professional learning or technological proficiency.

Effective personnel governance requires a structured blend of direct external recruitment and internal advancement.

4. Need and Importance of Training in Administration [GU 2025]

Answer: In the contemporary welfare state, the expansion of public functions has made administrative training a vital institutional prerequisite:

• Enhancement of Efficiency and Skills: Training equips personnel with technical proficiency, analytical competence, and standardized methods to execute public tasks cost-effectively and rapidly.

• Attitudinal Orientation: It recalibrates bureaucratic orientation from colonial authoritarianism toward democratic accountability, citizen-centric service, and social empathy.

• Adaptation to Technological Innovation: In an era of e-governance, institutional training is vital for enabling public servants to leverage information systems, data analytics, and digital platforms.

• Internalizing Organizational Mission: Training programs foster departmental cohesion by aligning personnel with statutory objectives and national development targets.

As administrative scholar William Thornhill observed, administration without comprehensive training becomes inert, disorganized, and disconnected from public demands.

5. Independence of the Public Service Commission [GU 2024]

Answer: Articles 315 to 323 under Part XIV of the Constitution of India establish institutional safeguards to ensure the structural autonomy of Public Service Commissions:

• Constitutional Autonomy: The Union Public Service Commission (UPSC) and State Public Service Commissions (SPSCs) are independent constitutional entities, not executive subordinates.

• Security of Tenure: Members cannot be arbitrarily dismissed by executive fiat; removal requires an inquiry and recommendation by the Supreme Court on grounds of proven misbehavior.

• Ineligibility for Re-employment: Upon completion of tenure, the Chairman of the UPSC is legally barred from taking further employment under the Central or State Governments, insulating the office from post-retirement executive inducements.

• Non-Votable Financial Provisions: The operational expenses, salaries, and pensions of Commission members are charged to the Consolidated Fund of India, placing them outside the scope of annual parliamentary voting.

These constitutional mechanisms protect the recruitment process from partisan interference and political favoritism.

6. The Spoils System in Administration [GU 2025]

Answer: The Spoils System (or Patronage System) is a method of staffing public offices based on partisan allegiance rather than tested professional qualifications.

• Historical Background: The system expanded significantly in the United States during the presidency of Andrew Jackson (1829), epitomized by the dictum: "To the victor belong the spoils."

• Operational Mechanics: Following an electoral transition, the victorious political executive would dismiss incumbent public servants and replace them with party loyalists, donors, and personal allies.

• Dysfunctions: The system resulted in pervasive administrative corruption, inefficiency, systemic incompetence, and administrative discontinuity, as public officials lacked technical expertise and institutional security.

• Reform: The assassination of President James A. Garfield in 1881 triggered public outrage, leading to the passage of the landmark Pendleton Act of 1883, which dismantled the Spoils System in favor of a permanent, merit-based civil service.

7. Arguments For and Against Direct Recruitment [GU 2025]

Answer: Direct recruitment secures personnel by inviting applications from the general public via open competitive examinations.

Arguments For Direct Recruitment:

• Democratic Equity: It guarantees equal opportunity for all eligible citizens to enter public service, satisfying constitutional mandates.

• Infusion of New Knowledge: It draws dynamic candidates from universities who possess contemporary academic and technical competencies.

• Wide Field of Selection: The large applicant pool enables the state to recruit top-tier talent.

Arguments Against Direct Recruitment:

• Lack of Practical Experience: Newly recruited individuals lack operational administrative experience, necessitating lengthy and expensive training programs.

• Adverse Impact on Internal Morale: Restricting upper-level vacancies from existing subordinate employees narrows their promotional opportunities and diminishes workplace motivation.

8. Role of the Union Public Service Commission (UPSC) [GU 2024, 2025]

Answer: Under Article 320 of the Indian Constitution, the UPSC performs essential advisory and recruitment functions for Union and All-India services:

• Conducting Competitive Examinations: It designs and executes nationwide selection processes for the All-India Services (IAS, IPS, IFS) and Central Services (Groups A and B).

• Advisory Responsibilities on Personnel Matters: The Commission must be consulted on recruitment methods, principles of promotion, inter-service transfers, and suitability of candidates.

• Disciplinary Jurisdiction: The UPSC advises the President on disciplinary matters and appeals affecting public personnel serving the Government of India.

• Submission of Annual Reports: The Commission submits an annual report of its activities to the President, which is placed before both Houses of Parliament alongside an explanatory memorandum regarding any instances where its advice was not accepted.

While the UPSC’s functions are predominantly advisory, established conventions ensure that its recommendations are routinely implemented by the executive.

9. Meaning and Scope of Personnel Administration

Answer: Personnel administration encompasses all organizational processes related to the management, procurement, development, and retention of human resources within public agencies.

• Definition: Felix Nigro defines personnel administration as "the art of selecting, developing, and deploying human resources so as to achieve maximum efficiency and motivation in an organization."

• Scope:

  • Job analysis, categorization, and position classification.

  • Systematic recruitment and objective selection of personnel.

  • Formative and in-service training.

  • Promotion, performance appraisals, and salary structuring.

  • Maintaining discipline, employee welfare, codes of conduct, and retirement systems.

Because personnel constitute the operative agency through which state policies are executed, personnel administration forms the operational core of the discipline.

10. The Merit System of Recruitment [GU 2025]

Answer: The Merit System is the universal standard for public personnel recruitment in contemporary governance.

• Core Principle: Appointment to public office is determined strictly by demonstrated capability, educational competence, character, and performance in open competitive examinations, excluding considerations of birth, race, or partisan affiliation.

• Historical Evolution: The modern Merit System draws its roots from the British Northcote-Trevelyan Report (1854) and the Macaulay Committee Report (1854) in colonial India, alongside the US Pendleton Act (1883).

• Key Components: Open public competition, standard job criteria, institutional independence of evaluating bodies (e.g., UPSC), and statutory protection against arbitrary dismissals.

• It transforms the civil service into a professional, non-partisan, and competent administrative body capable of serving changing political leadership objectively.