পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Summary) :
এই পাঠ্যসূচীত শিক্ষণ আৰু শিকনৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক তথা ইয়াৰ প্ৰকৃতি আলোচনা কৰা হৈছে। এটা সফল শিক্ষণ কাৰ্য ছাত্ৰ-কেন্দ্ৰিক, পৰিকল্পিত আৰু প্ৰেৰণাদায়ক হোৱাটো আৱশ্যক। শ্ৰেণীকোঠাত ব্যৱহাৰ হোৱা বিভিন্ন পদ্ধতি— যেনে পৰম্পৰাগত বক্তৃতা পদ্ধতি, মনস্তাত্বিক খেল-ধেমালি পদ্ধতি, কৰ্মমুখী কাৰ্যভিত্তিক পদ্ধতি, চিন্তামূলক আলোচনা পদ্ধতি, প্ৰয়োগবাদী প্ৰকল্প পদ্ধতি আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীসম্পন্ন সমস্যা সমাধান পদ্ধতিৰ গুণ আৰু সীমাবদ্ধতা ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, পাঠদানক ফলপ্ৰসূ কৰিবলৈ ‘জ্ঞাতৰ পৰা অজ্ঞাতলৈ’ বা ‘মূৰ্তৰ পৰা বিমূৰ্তলৈ’ আদি শিক্ষণৰ সাৰ্বজনীন সূত্ৰসমূহ আৰু বৰ্ণনা, দৃষ্টান্ত প্ৰদৰ্শন তথা প্ৰশ্নকৰণৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলসমূহৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ পাঠদান (Teaching) শব্দটোৰ মূল অৰ্থ কি?
উত্তৰ: পাঠদান হৈছে এক ত্ৰি-মেৰুযুক্ত সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া, য’ত এজন অধিক অভিজ্ঞ ব্যক্তিয়ে (শিক্ষক) তুলনামূলকভাৱে কম অভিজ্ঞ ব্যক্তিক (ছাত্ৰ) জ্ঞান আৰু অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰি তেওঁৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশত সহায় কৰে।
২/ পাঠদান-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদানটো কি?
উত্তৰ: পাঠদান-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ কেন্দ্ৰবিন্দু বা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদানটো হ’ল ছাত্ৰ বা শিক্ষাৰ্থী।
৩/ ‘শিকন’ (Learning) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ সৈতে হোৱা ক্ৰিয়া-প্ৰক্ৰিয়া আৰু অভিজ্ঞতাৰ ফলত ব্যক্তিৰ আচৰণত অহা আপেক্ষিকভাৱে স্থায়ী পৰিৱৰ্তনেই হৈছে শিকন।
৪/ উত্তম পাঠদানৰ এটা ধৰ্মীয় বা নৈতিক মাপকাঠী উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: উত্তম পাঠদান সদায় ছাত্ৰ-কেন্দ্ৰিক আৰু ই শিক্ষাৰ্থীক আত্ম-নিৰ্ভৰশীল তথা গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধেৰে জীয়াই থাকিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে।
৫/ বক্তৃতা পদ্ধতি (Lecture Method) পাঠদানৰ কেনেকুৱা ধাৰাৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰ: বক্তৃতা পদ্ধতি হৈছে সম্পূৰ্ণৰূপে এক শিক্ষক-কেন্দ্ৰিক (Teacher-centric) পৰম্পৰাগত পাঠদান পদ্ধতি।
৬/ খেল-ধেমালি পদ্ধতিৰ (Play-way Method) ধাৰণাটো প্ৰথমে কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটেইনৰ শিক্ষাবিদ হেনৰী কাল্ডৱেল কুকে (Henry Caldwell Cook) তেওঁৰ ‘দি প্লে ৱে’ (The Play Way, ১৯১৭) নামৰ গ্ৰন্থখনত প্ৰথমে এই ধাৰণা স্পষ্টকৈ দাঙি ধৰিছিল।
৭/ পাঠদানত ‘কাৰ্যভিত্তিক পদ্ধতি’ (Activity Method) মানে কি?
উত্তৰ: যি পদ্ধতিত শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজ হাতে-কামে সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰি বা বিভিন্ন কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে জ্ঞান অৰ্জন কৰে, তাকে কাৰ্যভিত্তিক পদ্ধতি বোলে।
৮/ আলোচনা পদ্ধতিৰ (Discussion Method) মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত যুক্তিসংগত চিন্তাৰ বিকাশ ঘটোৱা আৰু দলগতভাৱে কোনো বিষয়ৰ ওপৰত সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা ক্ষমতা গঢ়ি তোলা।
৯/ প্ৰকল্প পদ্ধতি (Project Method) কোনটো দৰ্শনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
উত্তৰ: প্ৰকল্প পদ্ধতিটো আমেৰিকান দাৰ্শনিক জন ডিউইৰ (John Dewey) প্ৰয়োগবাদ (Pragmatism) দৰ্শনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
১০/ সমস্যা সমাধান পদ্ধতিৰ (Problem Solving Method) এটা প্ৰধান স্তৰ কি?
উত্তৰ: সমস্যা সমাধান পদ্ধতিৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান স্তৰটো হৈছে— ‘সমস্যাৰ সৃষ্টি বা চিনাক্তকৰণ’ (Identification of the problem)।
১১/ পাঠদানৰ সূত্ৰ (Maxims of Teaching) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: শ্ৰেণীকোঠাত পাঠদান কাৰ্য কাৰ্যকৰী আৰু সহজ কৰাৰ বাবে যুগ যুগ ধৰি শিক্ষাবিদসকলে ব্যৱহাৰ কৰি অহা কিছুমান সাৰ্বজনীন আৰু স্বতঃসিদ্ধ নিয়ম বা নিৰ্দেশনাকেই পাঠদানৰ সূত্ৰ বোলে।
১২/ ‘জ্ঞাতৰ পৰা অজ্ঞাতলৈ’ (Known to Unknown) সূত্ৰটোৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: বৰষুণৰ বিষয়ে পঢ়ুৱাবৰ বাবে শিক্ষকজনে প্ৰথমে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পৰিচিত পানী বা মেঘৰ উদাহৰণ দি ক্ৰমান্বয়ে বাষ্পীভৱনৰ দৰে জটিল বিষয়লৈ যোৱাটোৱেই হৈছে এই সূত্ৰৰ প্ৰয়োগ।
১৩/ পাঠদানৰ আহিলা হিচাপে ‘বৰ্ণনা’ (Narration) কি?
উত্তৰ: কোনো এক ঐতিহাসিক ঘটনা, বিমূৰ্ত ধাৰণা বা কাহিনীক শব্দৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ মন মগজুত এটা জীৱন্ত ছবি হিচাপে দাঙি ধৰাৰ মৌখিক কৌশলটোক বৰ্ণনা বোলে।
১৪/ ‘দৃষ্টান্ত বা উদাহৰণ প্ৰদৰ্শন’ (Illustration) কৌশলৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: কোনো এটা কঠিন বা জটিল তত্ত্বক ছবি, চাৰ্ট বা আৰ্হি (Model) ব্যৱহাৰ কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে সহজ আৰু আকৰ্ষণীয় কৰি তোলা।
১৫/ পাঠদান প্ৰক্ৰিয়াত ‘প্ৰশ্নকৰণ’ (Questioning) কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰ: শিক্ষাৰ্থীৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ, তেওঁলোকৰ পূৰ্বজ্ঞান পৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰু শ্ৰেণীকোঠাত সক্ৰিয়তা বজাই ৰাখিবলৈ প্ৰশ্নকৰণ অতি প্ৰয়োজনীয়।
১৫ টা চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২ নম্বৰীয়া)
১/ পাঠদান আৰু শিকনৰ মাজৰ মূল দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
১. পাঠদান হৈছে নিৰ্দেশনামূলক আৰু বাহ্যিক প্ৰক্ৰিয়া যিটো শিক্ষকৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়। আনহাতে, শিকন হৈছে এক আভ্যন্তৰীণ আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰক্ৰিয়া যিটো শিক্ষাৰ্থীৰ নিজৰ ভিতৰত ঘটে।
২. পাঠদান অবিহনেও শিকন সম্ভৱ হ’ব পাৰে (যেনে- স্ব-শিক্ষণ), কিন্তু উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত আনুষ্ঠানিক পাঠদান সদায় শিকনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
২/ উত্তম পাঠদানৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য বা মাপকাঠী উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১. পৰিকল্পিত আৰু উদ্দেশ্যধৰ্মী: উত্তম পাঠদান সদায় পূৰ্ব-পৰিকল্পিত আৰু ইয়াৰ এক নিৰ্দিষ্ট শৈক্ষিক লক্ষ্য থাকে।
২. প্ৰেৰণাদায়ক: ই শিক্ষাৰ্থীক জোৰকৈ নিশিকাই স্ব-শিকাৰ বাবে অন্তৰৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত কৰে।
৩/ বক্তৃতা পদ্ধতিৰ দুটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা বা দোষ লিখা।
উত্তৰ:
১. এই পদ্ধতিত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল নিষ্ক্ৰিয় শ্ৰোতা হৈ থাকে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ সৃজনীশীল চিন্তাৰ বিকাশ নহয়।
২. ইয়াত ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ (Individual differences) ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া নহয়, যাৰ ফলত পিছপৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে বিষয়বস্তু বুজাত অসুবিধা পায়।
৪/ খেল-ধেমালি পদ্ধতিৰ (Play-way Method) দুটা মনস্তাত্বিক ভিত্তি কি কি?
উত্তৰ:
১. এই পদ্ধতিয়ে শিশুৰ প্ৰাকৃতিক প্ৰৱণতা আৰু কৌতূহলক মৰ্যাদা দিয়ে, যাৰ ফলত শিক্ষা কোনো বোজা যেন নালাগে।
২. ই শিশুৰ শাৰীৰিক ক্ৰিয়া আৰু মানসিক আনন্দৰ মাজত এক সুস্থ সমন্বয় গঢ়ি তোলে।
৫/ কাৰ্যভিত্তিক পদ্ধতিৰ (Activity Method) দুটা গুণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১. কৰ্মৰ জৰিয়তে শিক্ষা (Learning by doing): ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজে কামটো কৰাৰ বাবে লাভ কৰা জ্ঞান স্থায়ী আৰু অৰ্থপূৰ্ণ হয়।
২. সামাজিকীকৰণ: দলগত কাৰ্যসূচীৰ ফলত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত সহযোগিতা আৰু সহনশীলতাৰ ভাৱ গঢ়ি উঠে।
৬/ আলোচনা পদ্ধতি পৰিচালনা কৰোঁতে শিক্ষকে মন কৰিবলগীয়া দুটা দিশ কি কি?
উত্তৰ:
১. শিক্ষকে লক্ষ্য ৰাখিব লাগিব যাতে আলোচনাখন মূল বিষয়ৰ পৰা আঁতৰি নাযায় আৰু শ্ৰেণীৰ সকলো শিক্ষাৰ্থীয়ে যাতে মত প্ৰকাশৰ সমান সুযোগ পায়।
২. আলোচনাত কোনো ধৰণৰ ব্যক্তিগত আক্ৰমণ বা অপ্ৰীতিকৰ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হ’বলৈ দিব নালাগে।
৭/ উইলিয়াম কিলপেট্ৰিকে (William Kilpatrick) আগবঢ়োৱা প্ৰকল্প পদ্ধতিৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
১. প্ৰকল্প এটা সদায় এক উদ্দেশ্যপূৰ্ণ কাৰ্য হ’ব লাগিব, যিটো শিক্ষাৰ্থীয়ে আন্তৰিকতাৰে গ্ৰহণ কৰে।
২. এই কাৰ্যটো সম্পূৰ্ণৰূপে এটা স্বাভাৱিক বা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত (Natural setting) সম্পাদিত হ’ব লাগিব।
৮/ সমস্যা সমাধান পদ্ধতিৰ যিকোনো দুটা সুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১. ই শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী (Scientific attitude) আৰু জটিল পৰিস্থিতিৰ মুখামুখি হ’ব পৰা মানসিকতা গঢ়ি তোলে।
২. ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ স্বাৱলম্বিতা আৰু আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰাত এই পদ্ধতিয়ে সহায় কৰে।
৯/ পাঠদানৰ ‘সৰলৰ পৰা জটিললৈ’ (Simple to Complex) সূত্ৰটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষকে কোনো এটা নতুন বিষয় পাঠদান কৰোঁতে প্ৰথমে সৰল আৰু সহজে বুজি পোৱা ধাৰণাবোৰ উপস্থাপন কৰিব লাগে। যেতিয়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সেই সৰল অংশটোৰ ওপৰত ধাৰণা স্পষ্ট হ’ব, তাৰ পিছতহে ক্ৰমান্বয়ে জটিল বা কঠিন তত্ত্বসমূহৰ দিশলৈ আগবাঢ়িব লাগে।
১০/ পাঠদানৰ ‘মূৰ্তৰ পৰা বিমূৰ্তলৈ’ (Concrete to Abstract) সূত্ৰটো কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: শিশুৰ মানসিক বিকাশ প্ৰথমে ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য বা চকুৰে দেখা পোৱা বস্তুৰ (মূৰ্ত) প্ৰতিহে আকৰ্ষিত হয়। সেইবাবে প্ৰথমে বাস্তৱ বস্তু দেখুৱাই (যেনে- গ্ল’ব) পিছত কাল্পনিক বা বিমূৰ্ত ধাৰণা (যেনে- পৃথিৱীৰ আহ্নিক গতি) বুজালে শিক্ষাৰ্থীয়ে সহজে হৃদয়ংগম কৰিব পাৰে।
১১/ বৰ্ণনা কৌশলক (Narration technique) কেনেকৈ কাৰ্যকৰী কৰিব পাৰি?
উত্তৰ:
১. বৰ্ণনাৰ ভাষা সদায় স্পষ্ট, সৰল আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ বয়সৰ উপযোগী হ’ব লাগিব।
২. বৰ্ণনা কৰোঁতে শিক্ষকৰ কণ্ঠস্বৰৰ উঠা-নমা (Voice modulation) আৰু অঙ্গীভংগী প্ৰাণৱন্ত হ’ব লাগিব যাতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আমোদ পায়।
১২/ পাঠদানত ‘আহিলাই’ (Devices of teaching) কি ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰ: পাঠদানৰ আহিলা বা মাধ্যমসমূহে অমূৰ্ত আৰু কঠিন পাঠ্যসূচীক শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে দৃশ্যমান আৰু সহজ কৰি তোলে। ই শ্ৰেণীকোঠাৰ একঘেয়েমিত দূৰ কৰি শিক্ষা গ্ৰহণৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক অধিক আকৰ্ষণীয় আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী কৰি ৰাখে।
১৩/ ভাল দৃষ্টান্ত বা উদাহৰণৰ (Good Illustration) দুটা গুণ কি কি হ’ব লাগে?
উত্তৰ:
১. উদাহৰণ বা দৃষ্টান্তসমূহ সদায় পাঠ্যপুথিৰ মূল বিষয়বস্তুৰ সৈতে প্ৰাসংগিক হ’ব লাগিব।
২. এইবোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পূৰ্ব অভিজ্ঞতা আৰু তেওঁলোকৰ চাৰিওফালৰ পৰিৱেশৰ সৈতে জড়িত হ’ব লাগিব যাতে তেওঁলোকে সহজে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পাৰে।
১৪/ শ্ৰেণীকোঠাত কৰা প্ৰশ্নসমূহৰ দুটা আৱশ্যকীয় লক্ষণ লিখা।
উত্তৰ:
১. প্ৰশ্নসমূহ চমু, স্পষ্ট, সুনিৰ্দিষ্ট আৰু দ্বি-অৰ্থবোধক নোহোৱা হ’ব লাগে।
২. প্ৰশ্নটো সমগ্ৰ শ্ৰেণীটোক উদ্দেশ্য কৰি সোধা উচিত, কোনো এজন নিৰ্দিষ্ট ছাত্ৰক লক্ষ্য কৰি থিয় কৰোৱাৰ পূৰ্বেই প্ৰশ্ন কৰিব নালাগে।
১৫/ পাঠদান-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক এটা ‘দ্বি-মুখী প্ৰক্ৰিয়া’ (Two-way process) বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ এই প্ৰক্ৰিয়াত শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থী উভয়ে সক্ৰিয় ভূমিকা লয়। কেৱল শিক্ষকে কৈ যোৱা আৰু ছাত্ৰই শুনি যোৱাটোৱে প্ৰকৃত পাঠদান নুবুজায়; বৰঞ্চ শিক্ষকৰ প্ৰদান আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ সঁহাৰি (Feedback)—এই দুয়োটাৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ মাধ্যমৰেহে পাঠদান কাৰ্য সম্পূৰ্ণ হয়।
৫ টা দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৫ নম্বৰীয়া)
১/ পাঠদান আৰু শিকনৰ মাজৰ অন্তৰ্নিহিত সম্পৰ্ক তথা ইয়াৰ প্ৰকৃতি আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পাঠদান (Teaching) আৰু শিকন (Learning) হৈছে এটা মুদ্ৰাৰ ইপিঠি আৰু সিপিঠিৰ দৰে। শিক্ষা বিজ্ঞানত এই দুয়োটা ধাৰণাক সুকীয়া প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে গণ্য কৰা হ’লেও ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰত ইহঁত অবিচ্ছেদ্য।
ইহঁতৰ মাজৰ আন্তঃসম্পৰ্ক আৰু প্ৰকৃতি তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:
পৰিপূৰক প্ৰক্ৰিয়া: পাঠদান হৈছে এক বাহ্যিক উদ্দীপক বা পৰিৱেশ সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীৰ অন্তৰত শিকনৰ প্ৰবৃত্তি জগাই তোলা। পাঠদান অবিহনে আনুষ্ঠানিক শিকন মন্থৰ হ’ব পাৰে আৰু শিকন অবিহনে পাঠদান সম্পূৰ্ণ ব্যৰ্থ আৰু অৰ্থহীন।
উদ্দেশ্য আৰু ফলাফলৰ সম্পৰ্ক: পাঠদানক যদি আমি এটা 'কাৰ্য' (Action) বুলি ধৰোঁ, তেন্তে শিকন হৈছে তাৰ 'ফলাফল' (Result)। শিক্ষকৰ পাঠদান কাৰ্য তেতিয়াহে সফল বুলি প্ৰমাণিত হয়, যেতিয়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ আচৰণত ধনাত্মক পৰিৱৰ্তন আহে (যিটো শিকনৰ মূল লক্ষ্য)।
জ্ঞানৰ আদান-প্ৰদান আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা: পাঠদান হৈছে এক সামাজিক ক্ৰিয়া য’ত অভিজ্ঞতাৰ বিতৰণ ঘটে। আনহাতে, শিকন হৈছে এক মানসিক আৰু ব্যক্তিগত প্ৰক্ৰিয়া য’ত সেই অভিজ্ঞতাক আত্মস্থ কৰা হয়।
যোগাযোগৰ মাধ্যম: এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো এক দ্বি-মুখী দ্বান্দ্বিক যোগাযোগ ব্যৱস্থা। শিক্ষকে নিজৰ দক্ষতাৰে বিষয়বস্তু সহজ কৰি তোলে আৰু শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ সঁহাৰি বা প্ৰতিক্ৰিয়াৰ (Feedback) জৰিয়তে সেই শিকনক পূৰ্ণতা দিয়ে।
২/ এটা উত্তম বা কাৰ্যকৰী পাঠদানৰ প্ৰধান মাপকাঠীসমূহ (Criteria of good teaching) বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: শ্ৰেণীকোঠাত কেৱল পাঠ্যপুথিৰ তথ্য ভাঙি দিয়াটোৱে উত্তম পাঠদান নুবুজায়। এটা পাঠদান কাৰ্য প্ৰকৃততে ফলপ্ৰসূ হৈছেনে নাই, তাৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কিছুমান বিশেষ মাপকাঠী বা বৈশিষ্ট্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।
উত্তম পাঠদানৰ প্ৰধান মাপকাঠীসমূহ হ’ল:
শিক্ষাৰ্থী-কেন্দ্ৰিকতা (Learner-centric): উত্তম পাঠদানৰ প্ৰথম মাপকাঠী হ’ল ই শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন, যোগ্যতা, বয়স আৰু মানসিক স্তৰৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’ব লাগিব। ইয়াত ছাত্ৰৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰা হয়।
সু-পৰিকল্পিত আৰু উদ্দেশ্যধৰ্মী (Well-planned and Purposeful): এক কাৰ্যকৰী পাঠদানৰ অন্তৰালত সদায় এখন সুনিৰ্দিষ্ট আৰ্হি বা পাঠ পৰিকল্পনা (Lesson Plan) থাকে। ই লক্ষ্যহীন নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ এক নিৰ্দিষ্ট শৈক্ষিক উদ্দেশ্য থাকে।
গণতান্ত্ৰিক আদৰ্শযুক্ত (Democratic): উত্তম পাঠদানত শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ সদায় বন্ধুত্বপূৰ্ণ আৰু সহনশীল হয়। শিক্ষকে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ, নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিবলৈ পূৰ্ণ স্বাধীনতা দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ ব্যক্তিত্বক সন্মান কৰে।
প্ৰেৰণাদায়ক আৰু নিদানমূলক (Diagnostic and Remedial): ই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক কেৱল জ্ঞান নিদিয়ে, বৰঞ্চ নতুনকৈ শিকাৰ প্ৰেৰণা যোগায়। লগতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ দুৰ্বলতাসমূহ চিনাক্ত কৰি (Diagnostic) সেইবোৰ দূৰ কৰাৰ বাবে সংশোধনীমূলক ব্যৱস্থা (Remedial teaching) গ্ৰহণ কৰে।
জীৱনৰ সৈতে প্ৰাসংগিকতা (Relatability to life): যি পাঠদানে শ্ৰেণীকোঠাৰ জ্ঞানক বাস্তৱ জীৱনৰ সমস্যা সমাধানৰ উপযোগী কৰি তোলে, তাকেই প্ৰকৃত অৰ্থত উত্তম পাঠদান বোলা হয়।
৩/ প্ৰকল্প পদ্ধতি (Project Method) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ বিভিন্ন স্তৰ বা ঢাপসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: আমেৰিকান শিক্ষাবিদ ড° উইলিয়াম কিলপেট্ৰিকে (William Kilpatrick) দৰ্শনশাস্ত্ৰী জন ডিউইৰ প্ৰয়োগবাদৰ আধাৰত এই পদ্ধতিটো পদ্ধতিগতভাৱে গঢ়ি তুলিছিল। প্ৰকল্প পদ্ধতি হৈছে এনে এক কৰ্মভিত্তিক পাঠদান প্ৰণালী য’ত শিক্ষাৰ্থীসকলে সামাজিক বা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত নিজৰ আগ্ৰহ অনুসৰি কোনো এটা উদ্দেশ্যধৰ্মী সমস্যা হাতত লয় আৰু তাক বাস্তৱ ৰূপ দিয়ে।
প্ৰকল্প পদ্ধতিৰ প্ৰধান স্তৰসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
পৰিস্থিতি সৃষ্টি (Creating the Situation): প্ৰথম স্তৰত শিক্ষকে শ্ৰেণীকোঠাত এনে এক পৰিৱেশ বা সমস্যাৰ অৱতাৰণা কৰে, যিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত কৌতূহল জগাই তোলে আৰু তেওঁলোকক কামটো কৰিবলৈ অন্তৰৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত কৰে।
প্ৰকল্প নিৰ্বাচন আৰু উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ (Selection and Purposing): এই স্তৰত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিজে আলোচনা কৰি এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰকল্প বা বিষয় বাছি লয়। শিক্ষকে ইয়াত কেৱল নিৰ্দেশকৰ ভূমিকা লয়, ছাত্ৰৰ ওপৰত নিজৰ সিদ্ধান্ত জাপি নিদিয়ে।
পৰিকল্পনা গ্ৰহণ (Planning): ই আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ। কামটো কেনেকৈ কৰা হ’ব, কোনে কি দায়িত্ব ল’ব, কি কি সমলৰ প্ৰয়োজন হ’ব— তাৰ এখন বিতং আঁচনি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিজেই তৈয়াৰ কৰে।
কাৰ্যকাৰী কৰণ (Executing the Project): আঁচনি অনুসৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত কামটো কৰে। তথ্য সংগ্ৰহ কৰা, কাৰ্যালয় পৰিদৰ্শন কৰা বা আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰাৰ দৰে শাৰীৰিক আৰু মানসিক কামবোৰ ইয়াত কৰা হয়।
মূল্যায়ন (Evaluating): কামটো শেষ হোৱাৰ পিছত দলগতভাৱে পৰীক্ষা কৰা হয় যে প্ৰকল্পটো নিৰ্ধাৰিত উদ্দেশ্য অনুসৰি সফল হ’লনে নাই আৰু ক’ত কি ভুল ৰৈ গ’ল।
লিপিবদ্ধকৰণ (Recording): অন্তিম স্তৰত প্ৰকল্পৰ আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে হোৱা সকলো কাৰ্যকলাপ, ব্যয়, সংগৃহীত তথ্য আৰু ফলাফল এখন বহীত পৰিপাটীকৈ লিখি শিক্ষকৰ ওচৰত জমা দিব লাগে।
৪/ পাঠদানৰ দুটা প্ৰধান সূত্ৰ ক্ৰমে— ‘জ্ঞাতৰ পৰা অজ্ঞাতলৈ’ (Known to Unknown) আৰু ‘মূৰ্তৰ পৰা বিমূৰ্তলৈ’ (Concrete to Abstract) উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।
উত্তৰ: পাঠদানৰ সূত্ৰসমূহ হৈছে মনস্তাত্বিক সত্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত কিছুমান ব্যৱহাৰিক নিৰ্দেশনা, যিবোৰে শিক্ষকৰ পাঠদান প্ৰক্ৰিয়া সহজ আৰু গ্ৰহণযোগ্য কৰি তোলে। তলত উল্লেখ কৰা সূত্ৰ দুটা ইয়াৰ ভিতৰত অন্যতম:
ক) জ্ঞাতৰ পৰা অজ্ঞাতলৈ (Known to Unknown):
খ) মূৰ্তৰ পৰা বিমূৰ্তলৈ (Concrete to Abstract):
ধাৰণা: ‘মূৰ্ত’ মানে হৈছে যিবোৰ বস্তু আমি ইন্দ্ৰিয়ৰে চুব বা দেখা পাওঁ আৰু ‘বিমূৰ্ত’ মানে হৈছে যিবোৰ কেৱল কল্পনা বা চিন্তাৰ স্তৰত থাকে। শিশুৰ মানসিক বিকাশ যিহেতু প্ৰথম অৱস্থাত সীমিত, গতিকে তেওঁলোকক প্ৰথমে বাস্তৱ বস্তু দেখুৱাই পিছত ভাৱাত্মক ধাৰণা দিব লাগে।
উদাহৰণ: প্ৰাথমিক শ্ৰেণীত গণিতৰ 'যোগ-বিয়োগ' বা 'ভগ্নাংশ'ৰ দৰে বিমূৰ্ত ধাৰণা বুজাবলৈ শিক্ষকে প্ৰথমে মাৰ্বল, কাঠী বা আপেল কাটি (মূৰ্ত বস্তু) দেখুৱাব লাগে। যেতিয়া তেওঁলোকে বস্তুটো চকুৰে দেখি বুজি পাব, তেতিয়াহে ব’ৰ্ডত অংকৰ সংখ্যা লিখি (বিমূৰ্ত) বুজালে শিকন ফলপ্ৰসূ হয়।
ধাৰণা: মানুহৰ মনৰ স্বভাৱ হৈছে ই সদায় পূৰ্বৰ অভিজ্ঞতা বা জনা কথাৰ আধাৰতহে নতুন কথাক গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। গতিকে শিক্ষকে নতুন পাঠ এটা আৰম্ভ কৰাৰ আগতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে ইতিমধ্যে জনা কথাৰ সৈতে নতুন বিষয়টো সংযোগ কৰিব লাগে।
উদাহৰণ: ধৰা হ’ল শিক্ষকে ভূগোল শ্ৰেণীত 'পৃথিৱীৰ আকাৰ' বা 'গোলাকাৰ ধাৰণা' বুজাব খোজে। শিক্ষকে পোনপাতেই মহাকাশ বা মহাকৰ্ষণৰ কথা নকৈ, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পৰিচিত ফুটবল বা সুমথিৰা টেঙাৰ আকৃতিৰ উদাহৰণ দি ক্ৰমান্বয়ে গোলকীয় আকৃতিৰ দৰে নজনা (অজ্ঞাত) বিষয়টোলৈ যাব লাগে।
৫/ শ্ৰেণীকোঠাৰ পাঠদানত ‘প্ৰশ্নকৰণ’ (Questioning) কৌশলৰ গুৰুত্ব আৰু এজন শিক্ষকে প্ৰশ্ন সোধাৰ সময়ত ল’বলগীয়া সাৱধানতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পাঠদান কৌশলসমূহৰ ভিতৰত ‘প্ৰশ্নকৰণ’ হৈছে আটাইতকৈ পুৰণি আৰু শক্তিশালী কৌশল। গ্ৰীক দাৰ্শনিক ছক্ৰেটিছে জ্ঞান অন্বেষণৰ বাবে কেৱল এই পদ্ধতিকে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। শ্ৰেণীকোঠাত ইয়াৰ ভূমিকা অপৰিসীম।
প্ৰশ্নকৰণৰ মূল গুৰুত্বসমূহ হ’ল:
প্ৰশ্ন সোধাৰ সময়ত শিক্ষকে ল’বলগীয়া সাৱধানতাসমূহ:
ভাষাৰ সৰলতা: প্ৰশ্নসমূহৰ ভাষা সদায় স্পষ্ট, চমু আৰু সহজ হ’ব লাগে। কোনো দ্বি-অৰ্থবোধক বা মেৰপাক থকা শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিব নালাগে।
প্ৰশ্ন বিতৰণৰ সমতা: প্ৰশ্নটো কেৱল শ্ৰেণীৰ আগশাৰীৰ বা চোকা ছাত্ৰজনক সোধা উচিত নহয়। সমগ্ৰ শ্ৰেণীটোক উদ্দেশ্য কৰি প্ৰশ্ন সুধিব লাগে যাতে পিছপৰা ছাত্ৰসকলেও নিজকে অংশীদাৰ বুলি ভাবে।
সহনশীল মনোভাৱ: কোনো ছাত্ৰই উত্তৰ দিব নোৱাৰিলে বা ভুল উত্তৰ দিলে তেওঁক ডমাহি মৰা বা অপমান কৰা অনুচিত। বৰঞ্চ সহায়ক প্ৰশ্নৰ জৰিয়তে তেওঁক সঠিক উত্তৰটো উলিয়াবলৈ উৎসাহিত কৰিব লাগে।
প্ৰশ্নৰ ক্ৰম: প্ৰশ্নসমূহ সদায় এটা ক্ৰম অনুসৰি হ’ব লাগে— অৰ্থাৎ প্ৰথমতে সৰল প্ৰশ্ন আৰু ক্ৰমান্বয়ে গভীৰ বা চিন্তামূলক প্ৰশ্ন সোধা উচিত।
ই শিক্ষাৰ্থীৰ পূৰ্বজ্ঞান পৰীক্ষা কৰাত আৰু তেওঁলোকৰ সুপ্ত কৌতূহল সাৰ পাই তোলাত সহায় কৰে।
শ্ৰেণীকোঠাৰ একঘেয়েমি বা নিষ্ক্ৰিয়তা দূৰ কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পাঠত মনোযোগ দিয়াটো বাধ্য কৰে।
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ চিন্তা শক্তি, যুক্তি শক্তি আৰু প্ৰকাশভংগীৰ বিকাশ ঘটায়।
শিক্ষকে নিজৰ পাঠদান কিমানদূৰ সফল হৈছে, তাৰ তাৎক্ষণিক মূল্যায়ন (Formative Evaluation) কৰিব পাৰে।
Very Short Answer Questions (1 Mark)
1. What is teaching?
Answer: Teaching is the process of guiding, instructing, and motivating learners to acquire knowledge, skills, attitudes, and values.
2. What is learning?
Answer: Learning is the process of gaining knowledge, skills, habits, or attitudes through study, practice, or experience.
3. Define the teaching-learning process.
Answer: The teaching-learning process is an interaction between the teacher and learners to achieve specific educational objectives.
4. Who are the two main participants in the teaching-learning process?
Answer: The teacher and the learner are the two main participants in the teaching-learning process.
5. What is the main objective of teaching?
Answer: The main objective of teaching is to bring about desirable changes in the learner's knowledge, behaviour, and skills.
6. What is meant by effective learning?
Answer: Effective learning is learning that results in lasting understanding, skill development, and positive behavioural change.
7. Is teaching a planned activity?
Answer: Yes. Teaching is a planned and purposeful activity carried out to achieve predetermined learning objectives.
8. Name one characteristic of learning.
Answer: Learning is a continuous process that takes place throughout life.
9. Why is interaction important in teaching?
Answer: Interaction helps students understand concepts, ask questions, and actively participate in learning.
10. What is learner-centred teaching?
Answer: Learner-centred teaching focuses on the needs, interests, abilities, and participation of students.
11. What is meant by behavioural change in learning?
Answer: Behavioural change means improvement in a learner's knowledge, attitude, skills, or habits after learning.
12. Why are teaching objectives important?
Answer: Teaching objectives provide direction and help measure students' learning outcomes.
13. Is learning an active or passive process?
Answer: Learning is an active process because learners participate, think, and solve problems.
14. What is feedback in teaching?
Answer: Feedback is the information given to learners about their performance to improve learning.
15. Mention one factor affecting learning.
Answer: Motivation is one of the most important factors affecting learning.
Part–B: Short Answer Questions (2 Marks)
1. Define teaching.
Answer: Teaching is a systematic process of helping learners acquire knowledge, skills, values, and attitudes. It involves planning, instruction, guidance, motivation, and evaluation to achieve educational goals.
2. Define learning.
Answer: Learning is the process through which individuals acquire new knowledge, skills, attitudes, and experiences. It brings about a relatively permanent change in behaviour through study, observation, or practice.
3. Explain the teaching-learning process.
Answer: The teaching-learning process is a planned interaction between teachers and students. Teachers provide instruction and guidance, while learners actively participate to achieve educational objectives through understanding and practice.
4. State the nature of teaching.
Answer: Teaching is a planned, continuous, purposeful, and interactive process. It focuses on guiding learners, motivating them, and creating opportunities for meaningful learning experiences.
5. State the nature of learning.
Answer: Learning is continuous, active, and goal-oriented. It involves gaining knowledge, improving skills, changing attitudes, and developing positive behaviour through experience and education.
6. Why is teaching considered a social process?
Answer: Teaching is a social process because it involves interaction between teachers and students. Communication, cooperation, and participation help learners understand concepts and develop socially acceptable behaviour.
7. Why are educational objectives important in teaching?
Answer: Educational objectives provide clear direction for teaching and learning. They help teachers select suitable methods and evaluate whether students have achieved the desired learning outcomes.
8. Explain the role of the teacher in the teaching-learning process.
Answer: The teacher acts as a guide, facilitator, motivator, and evaluator. The teacher creates a positive learning environment, explains concepts clearly, encourages participation, and assesses student progress.
9. Explain the role of learners in the teaching-learning process.
Answer: Learners actively participate by listening, asking questions, discussing ideas, completing activities, and applying knowledge. Their active involvement makes learning more effective and meaningful.
10. Why is motivation important in learning?
Answer: Motivation encourages students to participate actively in classroom activities. It increases interest, improves concentration, and helps learners achieve better academic performance.
11. What is learner-centred teaching?
Answer: Learner-centred teaching focuses on students' needs, interests, and abilities. Students actively participate in discussions, activities, and problem-solving, while teachers guide and support their learning.
12. Explain the importance of interaction in teaching.
Answer: Interaction allows students to clarify doubts, exchange ideas, and receive immediate feedback. It improves communication, understanding, and overall classroom learning.
13. What is behavioural change in education?
Answer: Behavioural change refers to positive improvements in a student's knowledge, skills, attitudes, and habits after learning. It is considered one of the major outcomes of education.
14. Why is evaluation necessary in teaching?
Answer: Evaluation measures students' learning achievements and identifies strengths and weaknesses. It also helps teachers improve their teaching methods for better learning outcomes.
15. Mention any four characteristics of the teaching-learning process.
Answer: The teaching-learning process is planned, goal-oriented, interactive, and continuous. It encourages active participation, promotes understanding, and helps learners develop knowledge, skills, and positive attitudes.
5 Important Long Questions and Answer :
Q1. Explain the meaning and nature of the Teaching-Learning Process. (5 Marks)
Answer: The teaching-learning process is a planned and continuous interaction between the teacher and the learners to achieve educational objectives. Teaching is the process of guiding, motivating, and facilitating learning, while learning is the acquisition of knowledge, skills, attitudes, and values through experience and instruction.
Nature of the Teaching-Learning Process:
- It is goal-oriented and aims to achieve specific learning outcomes.
- It is an interactive process involving active participation of teachers and students.
- It is continuous and takes place throughout life.
- It is learner-centred, focusing on students' needs and abilities.
- It is dynamic, adapting to changes in society and technology.
- It includes planning, teaching, learning, assessment, and feedback.
- It promotes intellectual, emotional, social, and moral development.
Thus, the teaching-learning process is the foundation of education because it helps learners develop knowledge, skills, and positive behaviour for personal and social growth.
Q2. Explain the criteria of good teaching. (5 Marks)
Answer: Good teaching is the process of helping students learn effectively through proper planning, communication, and motivation.
Criteria of Good Teaching:
- Clear Objectives: The teacher should define learning goals before teaching.
- Subject Knowledge: A teacher must possess accurate and updated knowledge.
- Effective Communication: Ideas should be explained in simple and understandable language.
- Student Participation: Students should actively participate in discussions and activities.
- Proper Teaching Methods: Suitable methods should be selected according to the topic and learners.
- Motivation: The teacher should encourage students to learn with interest.
- Use of Teaching Aids: Charts, models, and multimedia improve understanding.
- Evaluation and Feedback: Continuous assessment helps improve learning.
- Classroom Management: A disciplined and friendly environment supports learning.
Good teaching develops students' knowledge, skills, creativity, confidence, and problem-solving ability.
Q3. Explain different methods of teaching. (5 Marks)
Answer: Teaching methods are systematic ways used by teachers to make learning effective.
Major Teaching Methods:
1. Lecture Method: The teacher explains the topic verbally. It is suitable for introducing new concepts.
2. Play-way Method: Learning takes place through games and enjoyable activities. It develops creativity and interest.
3. Activity Method: Students learn by performing practical activities, making learning meaningful.
4. Discussion Method: Students and teachers exchange ideas to improve understanding and critical thinking.
5. Project Method: Students complete practical projects to solve real-life problems and gain experience.
6. Problem-Solving Method: Students identify problems, collect information, analyze facts, and find suitable solutions.
Each teaching method has its own advantages. An effective teacher selects the most suitable method according to the objectives, subject matter, and learners' needs.
Q4. Explain the Maxims of Teaching. (5 Marks)
Answer: Maxims of teaching are general principles that help teachers organize lessons effectively and make learning easier.
Important Maxims of Teaching:
- From Known to Unknown: Begin with students' previous knowledge before introducing new concepts.
- From Simple to Complex: Teach easy concepts first and gradually move to difficult ones.
- From Concrete to Abstract: Use real objects before explaining abstract ideas.
- From Particular to General: Present examples first, then derive general principles.
- From Easy to Difficult: Progress according to students' learning abilities.
- From Whole to Parts: Give an overview before explaining details.
- From Psychological to Logical: Teach according to learners' interests and mental development.
Following these maxims improves understanding, develops confidence, increases interest, and makes teaching more effective.
Q5. Explain the teaching devices: Narration, Illustration, and Questioning. (5 Marks)
Answer: Teaching devices are techniques that help teachers communicate ideas effectively and improve classroom learning.
1. Narration
Narration is the method of explaining ideas through stories, descriptions, or real-life experiences. It captures students' attention and improves understanding.
2. Illustration
Illustration means explaining concepts with examples, diagrams, charts, pictures, models, or demonstrations. It makes abstract ideas simple and memorable.
3. Questioning
Questioning is the technique of asking well-planned questions to stimulate thinking, check understanding, encourage participation, and assess learning.
Importance
- Makes teaching interesting.
- Encourages active participation.
- Improves communication.
- Develops critical thinking.
- Helps evaluate students' learning.
- Increases understanding and retention.
Therefore, narration, illustration, and questioning are essential teaching devices that make classroom instruction effective and learner-centred.