পাঠৰ সাৰাংশ:
প্ৰদত্ত পাঠ্যক্ৰমটোত মূলতঃ পাঠদানৰ বিভিন্ন শৈলী, প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইয়াৰ স্তৰসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰথমতে, শ্ৰেণীকোঠাৰ শাসন ব্যৱস্থা আৰু শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পাঠদান আচৰণক একনায়কত্ববাদী (স্বৈৰাচাৰী), গণতান্ত্ৰিক আৰু সম্পূৰ্ণ মুক্ততাবাদী (লাইচেজ-ফেয়াৰ) আৰ্হিত ভাগ কৰা হৈছে। দ্বিতীয়তে, সময় আৰু কাৰ্যপদ্ধতি অনুসৰি পাঠদানৰ সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক প্ৰাক-সক্ৰিয় (পৰিকল্পনা), পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া (শ্ৰেণীকোঠাৰ কাৰ্যকাল) আৰু উত্তৰ-সক্ৰিয় (মূল্যায়ন) এই তিনিটা প্ৰধান পৰ্যায়ত বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। শেষত, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক বিকাশ আৰু বৌদ্ধিক গভীৰতা অনুসৰি পাঠদানৰ তিনিটা স্তৰ নিৰূপণ কৰা হৈছে— যান্ত্ৰিকভাৱে মনত ৰখাৰ 'স্মৃতিৰ স্তৰ', বিষয়বস্তু অনুধাৱন কৰাৰ 'বুজাবুজিৰ স্তৰ' আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক স্বতন্ত্ৰভাৱে সমস্যা সমাধানৰ উপযোগী কৰি তোলা আটাইতকৈ উচ্চ 'চিন্তন বা প্ৰতিফলনৰ স্তৰ'। সামগ্ৰিকভাৱে, এই পাঠটোৱে এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু ফলপ্ৰসূ পাঠদান প্ৰক্ৰিয়াৰ বৈজ্ঞানিক ৰূপৰেখা ডাঙি ধৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: পাঠদানৰ একনায়কত্ববাদী আচৰণৰ মূল চালিকা শক্তি কি?
উত্তৰ: একনায়কত্ববাদী পাঠদান আচৰণৰ মূল চালিকা শক্তি হ’ল শিক্ষকৰ সৰ্বেসৰ্বা ভূমিকা বা পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ, য’ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ স্বাধীনতা নাথাকে।
প্ৰশ্ন ২: কোনবিধ পাঠদান আচৰণত শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ আটাইতকৈ বেছি নমনীয় আৰু মুক্ত হয়?
উত্তৰ: মুক্ততাবাদী বা লাইচেজ-ফেয়াৰ (Laissez-Faire) পাঠদান আচৰণত শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ আটাইতকৈ বেছি নমনীয় আৰু মুক্ত হয়।
প্ৰশ্ন ৩: পাঠদানৰ 'প্ৰাক-সক্ৰিয় পৰ্যায়' বুলিলে কি বুজি পোৱা?
উত্তৰ: শ্ৰেণীকোঠাত প্ৰৱেশ কৰাৰ পূৰ্বে শিক্ষকে পাঠ পৰিকল্পনা, লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰু কৌশল যুগুত কৰা প্ৰস্তুতিমূলক সময়ছোৱাই হ’ল প্ৰাক-সক্ৰিয় পৰ্যায়।
প্ৰশ্ন ৪: ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু শিক্ষকৰ মাজত হোৱা মুখামুখি বাৰ্তালাপ পাঠদানৰ কোনটো পৰ্যায়ৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰ: এয়া পাঠদানৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া বা সক্ৰিয় পৰ্যায়ৰ অন্তৰ্গত।
প্ৰশ্ন ৫: পাঠদানৰ 'উত্তৰ-সক্ৰিয় পৰ্যায়'ৰ এটা প্ৰধান কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: শিক্ষাৰ্থীৰ মূল্যায়ন কৰা আৰু পাঠদান পদ্ধতিৰ সফলতা পৰীক্ষা কৰাটোৱে হ’ল উত্তৰ-সক্ৰিয় পৰ্যায়ৰ এটা প্ৰধান কাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৬: স্মৃতিৰ স্তৰৰ (Memory Level) পাঠদানৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: তথ্য বা সংজ্ঞাসমূহক কেৱল মগজুত সংৰক্ষণ কৰা আৰু প্ৰয়োজন সাপেক্ষে হুবহু মনত পেলাই পুনৰুত্পাদন কৰাটোৱেই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ৭: বুজাবুজিৰ স্তৰৰ (Understanding Level) পাঠদানৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: এই স্তৰত শিক্ষাৰ্থীয়ে অকল মুখস্থ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে বিভিন্ন তথ্য বা ধাৰণাৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু নীতিসমূহ গভীৰভাৱে অনুধাৱন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮: পাঠদানৰ আটাইতকৈ উচ্চ আৰু চিন্তাশীল স্তৰটো কি?
উত্তৰ: চিন্তন বা প্ৰতিফলনৰ স্তৰ (Reflective Level)।
প্ৰশ্ন ৯: গণতান্ত্ৰিক পাঠদান আচৰণৰ ভিত্তি কি?
উত্তৰ: শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সহযোগিতা, সমতা আৰু যৌথ অংশগ্ৰহণেই হ’ল ইয়াৰ মূল ভিত্তি।
প্ৰশ্ন ১০: পাঠদানৰ স্তৰ আৰু পাঠদানৰ পৰ্যায়ৰ মাজৰ এটা মৌলিক পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: পাঠদানৰ পৰ্যায়সমূহে সময়ৰ ক্ৰম অনুসৰি কাৰ্যপদ্ধতি বুজায়, আনহাতে পাঠদানৰ স্তৰসমূহে শিক্ষাৰ্থীৰ বৌদ্ধিক গভীৰতা বা মানসিক বিকাশৰ স্তৰক সূচায়।
প্ৰশ্ন ১১: হাৰ্বাটৰ পঞ্চপদী প্ৰণালী পাঠদানৰ কোনটো স্তৰৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: হাৰ্বাটৰ পঞ্চপদী প্ৰণালী সাধাৰণতে স্মৃতিৰ স্তৰৰ (Memory Level) পাঠদানৰ সৈতে জড়িত।
প্ৰশ্ন ১২: প্ৰতিফলন স্তৰৰ পাঠদানত শিক্ষাৰ্থীৰ ভূমিকা কেনেকুৱা হয়?
উত্তৰ: এই স্তৰত শিক্ষাৰ্থীসকল অত্যন্ত সক্ৰিয়, সৃজনীমূলক আৰু সমস্যা সমাধানৰ বাবে স্বতন্ত্ৰভাৱে চিন্তাশীল হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: পাঠদানৰ সক্ৰিয় পৰ্যায়ত শিক্ষকে ব্যৱহাৰ কৰা এটা সঁজুলিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: শ্ৰেণীকোঠাত উপযুক্ত প্ৰশ্নকৰণ আৰু কৃষ্ণফলকৰ ব্যৱহাৰ।
প্ৰশ্ন ১৪: মৰিচনে আগবঢ়োৱা পাঠদান আৰ্হিটো কোনটো স্তৰৰ বাবে প্ৰযোজ্য?
উত্তৰ: মৰিচনৰ (Morrison) পাঠদান আৰ্হিটো বিশেষভাৱে বুজাবুজিৰ স্তৰৰ (Understanding Level) বাবে প্ৰযোজ্য।
প্ৰশ্ন ১৫: ফ্ৰান্সৰ দৰে ইউৰোপীয় দেশৰ পুৰণি শিক্ষা ব্যৱস্থাত যি একমুখী শাসন আছিল, তাক পাঠদানৰ কোনটো আচৰণৰ সৈতে তুলনা কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: তাক পাঠদানৰ একনায়কত্ববাদী (Authoritarian) আচৰণৰ সৈতে তুলনা কৰিব পাৰি।
২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: পাঠদানৰ একনায়কত্ববাদী আৰু গণতান্ত্ৰিক আচৰণৰ মাজৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
একনায়কত্ববাদী আচৰণত শিক্ষকজন কেন্দ্ৰবিন্দু আৰু সৰ্বেসৰ্বা হয়, কিন্তু গণতান্ত্ৰিক আচৰণত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সমান গুৰুত্ব দি পাঠদান কৰা হয়।
প্ৰথমটোত শিক্ষাৰ্থীৰ মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা নাথাকে, আনহাতে দ্বিতীয়টোত শিক্ষাৰ্থীৰ মুক্ত চিন্তা আৰু প্ৰশ্ন সোধাৰ পূৰ্ণ স্বাধীনতা থাকে।
প্ৰশ্ন ২: মুক্ততাবাদী বা লাইচেজ-ফেয়াৰ (Laissez-Faire) পাঠদান আচৰণৰ দুটা সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
শ্ৰেণীকোঠাত কোনো কঠোৰ অনুশাসন নথকাৰ বাবে কেতিয়াবা বিশৃংখল পৰিৱেশৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
সঠিক নিৰ্দেশনাৰ অভাৱত লক্ষ্যহীনভাৱে পাঠদান আগবাঢ়িলে দুৰ্বল শিক্ষাৰ্থীসকল পিছপৰি ৰোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
প্ৰশ্ন ৩: পাঠদানৰ প্ৰাক-সক্ৰিয় পৰ্যায়ত শিক্ষকে কৰিবলগীয়া দুটা প্ৰধান কাম কি কি?
উত্তৰ:
নিৰ্দিষ্ট পাঠটোৰ বাবে শিক্ষণীয় উদ্দেশ্য বা লক্ষ্যসমূহ স্পষ্টভাৱে স্থিৰ কৰা।
বিষয়বস্তু সজাই তোলাৰ লগতে শ্ৰেণীত ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া কৌশল আৰু শিক্ষণ-সামগ্ৰী নিৰ্বাচন কৰা।
প্ৰশ্ন ৪: পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া বা সক্ৰিয় পৰ্যায় বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষকে প্ৰৱেশ কৰাৰ মুহূৰ্তৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পাঠ শেষ কৰি নোযোৱা পৰ্যন্ত শিক্ষাৰ্থীৰ সৈতে যি প্ৰত্যক্ষ আদান-প্ৰদান, বাৰ্তালাপ আৰু উদ্দীপনাৰ সৃষ্টি হয়, তাকেই পাঠদানৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া বা সক্ৰিয় পৰ্যায় বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: উত্তৰ-সক্ৰিয় পৰ্যায়ত শিক্ষকৰ বাবে 'ফীডবেক' বা প্ৰতিপুষ্টিৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: উত্তৰ-সক্ৰিয় পৰ্যায়ত প্ৰতিপুষ্টিৰ জৰিয়তে শিক্ষকে বুজি পায় যে তেওঁৰ পাঠদান কিমানদূৰ সফল হ’ল। ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁ নিজৰ পাঠদান শৈলীৰ ত্ৰুটিসমূহ শুধৰাই ভৱিষ্যতৰ বাবে নতুন পৰিকল্পনা কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৬: স্মৃতিৰ স্তৰৰ পাঠদান সদায় স্থায়ী নোহোৱাৰ দুটা কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ:
ইয়াত বিষয়বস্তুৰ অৰ্থ বা প্ৰয়োগ নুবুজাকৈ কেৱল যান্ত্ৰিকভাৱে মুখস্থ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
মগজুৰ ধাৰণ ক্ষমতা কম হ’লে বা দীৰ্ঘদিন চৰ্চা নকৰিলে এনেদৰে অৰ্জন কৰা তথ্য সোনকালে পাহৰি যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
প্ৰশ্ন ৭: বুজাবুজিৰ স্তৰৰ পাঠদানত শিক্ষকে শিক্ষাৰ্থীক কেনেদৰে সহায় কৰে?
উত্তৰ: বুজাবুজিৰ স্তৰত শিক্ষকে শিক্ষাৰ্থীক কেৱল তথ্য নিদি, সেই তথ্যসমূহৰ অন্তৰ্নিহিত নিয়ম, সাধাৰণীকৰণ আৰু ব্যৱহাৰিক উদাহৰণসমূহ বহলাই বুজাত সহায় কৰে, যাতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজাকৈ ধাৰণা গঢ়িব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮: চিন্তন বা প্ৰতিফলনৰ স্তৰৰ পাঠদানৰ দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ:
শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত স্বতন্ত্ৰভাৱে চিন্তা কৰিব পৰা আৰু যুক্তিপূৰ্ণ বিশ্লেষণ কৰিব পৰা ক্ষমতাৰ বিকাশ ঘটোৱা।
বাস্তৱ জীৱনৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে সমাধান কৰিব পৰা মানসিক দক্ষতা গঢ়ি তোলা।
প্ৰশ্ন ৯: পাঠদানৰ সক্ৰিয় পৰ্যায়ত 'শ্ৰেণীকোঠাৰ আকাৰ অনুধাৱন' (Sizing up the class) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: শ্ৰেণীকোঠাত ভৰি দিয়েই শিক্ষকে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মানসিক স্থিতি, মনোযোগ আৰু বহাৰ সজ্জা চকুৰ পলকতে নিৰীক্ষণ কৰি শ্ৰেণীটোৰ সামগ্ৰিক পৰিৱেশ অনুমান কৰাকে শ্ৰেণীকোঠাৰ আকাৰ অনুধাৱন বোলে।
প্ৰশ্ন ১০: বিগ্গী (Bigge) নামৰ শিক্ষাবিদজনৰ মতে প্ৰতিফলন স্তৰৰ পাঠদানৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা?
উত্তৰ: শিক্ষাবিদ বিগ্গীৰ মতে, প্ৰতিফলন স্তৰৰ পাঠদান হ’ল সম্পূৰ্ণৰূপে সমস্যা-কেন্দ্ৰিক (Problem-centered) আৰু অত্যন্ত সজীৱ, য’ত শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ বৌদ্ধিক অন্বেষণৰ দ্বাৰা নতুন জ্ঞানৰ উন্মেষ ঘটায়।
প্ৰশ্ন ১১: পাঠদান আচৰণত 'সামাজিক প্ৰেক্ষাপট'ৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ?
উত্তৰ: এখন সমাজৰ আদৰ্শ আৰু শাসন ব্যৱস্থাই পাঠদান আচৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰে। যেনে, ইংলেণ্ড বা ভাৰতৰ দৰে গণতান্ত্ৰিক দেশৰ সমাজ ব্যৱস্থাত গণতান্ত্ৰিক পাঠদান আচৰণক আৰু পুৰণি কালৰ ৰাজতন্ত্ৰত একনায়কত্ববাদী আচৰণক প্ৰাধান্য দিয়া দেখা গৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২: পাঠদানৰ উত্তৰ-সক্ৰিয় পৰ্যায়ত মূল্যায়নৰ বাবে কি কি কৌশল ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: উত্তৰ-সক্ৰিয় পৰ্যায়ত মূল্যায়নৰ বাবে মৌখিক বা লিখিত প্ৰশ্ন সোধা, চমু কুইজ বা অভীক্ষা লোৱা, আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ তথা সঁহাৰি নিৰীক্ষণ কৰাৰ দৰে কৌশল ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৩: স্মৃতিৰ স্তৰৰ পাঠদান কেনেকৈ বুজাবুজিৰ স্তৰৰ ভেটি হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: কোনো এটা বিষয় গভীৰভাৱে বুজি পাবলৈ হ’লে প্ৰথমতে তাৰ মৌলিক শব্দ, চিহ্ন, সূত্ৰ বা সংজ্ঞাসমূহ মনত থকাটো জৰুৰী। গতিকে, স্মৃতিৰ স্তৰত জমা হোৱা তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই বুজাবুজিৰ স্তৰটো গঢ়ি উঠে।
প্ৰশ্ন ১৪: হান্ট (Hunt) ৰ প্ৰতিফলন স্তৰৰ পাঠদান আৰ্হিৰ দুটা মূল সোপান কি কি?
উত্তৰ: হান্টৰ আৰ্হিৰ দুটা মূল সোপান হ’ল:
শিক্ষাৰ্থীৰ সন্মুখত এটা সমস্যাপূৰ্ণ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰা।
সেই সমস্যাটো সমাধানৰ বাবে একোটা প্ৰকল্প বা সপক্ষে-বিপক্ষে যুক্তি তৈয়াৰ কৰা।
প্ৰশ্ন ১৫: পাঠদানৰ পৰ্যায়সমূহ সঠিকভাৱে অনুসৰণ কৰিলে শিক্ষক এজন কেনেদৰে লাভৱান হয়?
উত্তৰ: ইয়াৰ দ্বাৰা শিক্ষক এজনৰ শ্ৰেণীকোঠাৰ সময় ব্যৱস্থাপনা সুপৰিকল্পিত হয়, পাঠদান পদ্ধতি ক্ৰমবদ্ধ আৰু ত্ৰুটিহীন হয়, যাৰ ফলত অপচয় অবিহনে নিৰ্ধাৰিত শিক্ষণ লক্ষ্যত উপনীত হ’ব পৰা যায়।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: পাঠদানৰ একনায়কত্ববাদী (Authoritarian) আৰু গণতান্ত্ৰিক (Democratic) আচৰণৰ মাজৰ ধাৰণাগত পাৰ্থক্যসমূহ বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ আৰু শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পাঠদান আচৰণক প্ৰধানকৈ কেইটামান ভাগত ভগাব পাৰি। ইয়াৰ ভিতৰত একনায়কত্ববাদী আৰু গণতান্ত্ৰিক আচৰণৰ মাজত থকা মৌলিক পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা: একনায়কত্ববাদী পাঠদান আচৰণত শিক্ষকজনেই হৈছে শ্ৰেণীকোঠাৰ একমাত্ৰ কেন্দ্ৰবিন্দু বা সৰ্বেসৰ্বা। ইয়াত শিক্ষক সক্ৰিয় আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল নিষ্ক্ৰিয় শ্ৰোতা হৈ থাকে। আনহাতে, গণতান্ত্ৰিক আচৰণত শিক্ষাৰ্থীহে কেন্দ্ৰবিন্দু। ইয়াত শিক্ষক আৰু ছাত্ৰ দুয়োৰে সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ থাকে।
শাসন আৰু অনুশাসন: একনায়কত্ববাদী পদ্ধতিত কঠোৰ অনুশাসন আৰু আদেশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, য’ত ধমকি বা শাস্তিৰ ভয় থাকে। কিন্তু গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিত পাৰস্পৰিক স্নেহ, আদৰ আৰু বুজাবুজিৰ মাজেৰে এক স্বতঃস্ফূৰ্ত অনুশাসন গঢ়ি তোলা হয়।
স্বাধীনতা আৰু প্ৰশ্নকৰণ: প্ৰথমটো আচৰণত শিক্ষাৰ্থীৰ মনৰ ভাব প্ৰকাশ কৰা বা শিক্ষকক ওলোটাকৈ প্ৰশ্ন সোধাৰ কোনো স্বাধীনতা নাথাকে। ইয়াৰ বিপৰীতে, গণতান্ত্ৰিক আচৰণত শিক্ষাৰ্থীসকলক মুক্তভাৱে প্ৰশ্ন কৰিবলৈ আৰু নিজৰ যুক্তি ডাঙি ধৰিবলৈ সম্পূৰ্ণ উৎসাহিত কৰা হয়।
মনস্তাত্ত্বিক প্ৰভাৱ: একনায়কত্ববাদী পৰিৱেশে শিক্ষাৰ্থীৰ মনত হীনমন্যতা, ভয় আৰু ক্ষোভৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে, যিয়ে তেওঁলোকৰ স্বাভাৱিক বিকাশ ব্যাহত কৰে। আনহাতে, গণতান্ত্ৰিক পৰিৱেশে শিক্ষাৰ্থীৰ আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰে আৰু এক ইতিবাচক শিক্ষণ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলে।
প্ৰশ্ন ২: পাঠদানৰ 'প্ৰাক-সক্ৰিয় পৰ্যায়' (Pre-Active Phase) বুলিলে কি বুজা? এই পৰ্যায়ত শিক্ষকে ল’বলগীয়া প্ৰধান পদক্ষেপসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: শ্ৰেণীকোঠাত প্ৰত্যক্ষভাৱে পাঠদান আৰম্ভ কৰাৰ পূৰ্বে শিক্ষকে নিজাকৈ যি মানসিক তথা কাৰ্যসূচীমূলক প্ৰস্তুতি চলায়, তাকেই পাঠদানৰ প্ৰাক-সক্ৰিয় পৰ্যায় বুজা যায়। ইয়াক সৰল ভাষাত পাঠদানৰ 'পৰিকল্পনাৰ পৰ্যায়' বুলিও ক’ব পাৰি। এই পৰ্যায়ত শিক্ষকে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া প্ৰধান পদক্ষেপসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰা হ’ল:
শিক্ষণ লক্ষ্য বা উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ: শিক্ষকে প্ৰথমেই স্থিৰ কৰিব লাগে যে নিৰ্দিষ্ট পাঠটোদানৰ শেষত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে কি জ্ঞান লাভ কৰিব বা তেওঁলোকৰ আচৰণৰ কি পৰিৱৰ্তন হ’ব। এই লক্ষ্যসমূহ স্পষ্ট আৰু জুখিব পৰা হোৱাটো বাঞ্ছনীয়।
বিষয়বস্তু নিৰ্বাচন আৰু সজ্জাকৰণ: চিলেবাছৰ অন্তৰ্গত পাঠটোৰ কোনখিনি অংশ শ্ৰেণীত পঢ়োৱা হ’ব, তাক নিৰ্বাচন কৰি ক্ৰম অনুসৰি (সহজৰ পৰা কঠিনলৈ) সজাই ল’ব লাগে।
পাঠদান কৌশল আৰু পদ্ধতি স্থিৰকৰণ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বয়স, অৰ্হতা আৰু মেধাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি শিক্ষকে কোনটো পদ্ধতি (যেনে- বক্তৃতা, আলোচনা বা প্ৰদৰ্শন পদ্ধতি) ব্যৱহাৰ কৰিব, তাৰ পূৰ্ব-পৰিকল্পনা কৰে।
শিক্ষণ সামগ্ৰীৰ প্ৰস্তুতি: পাঠটো আকৰ্ষণীয় কৰিবৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চাৰ্ট, মডেল, ডিজিটেল সঁজুলি বা অন্যান্য প্ৰসাৰণ সামগ্ৰীসমূহ এই পৰ্যায়তে গোটাই ল’ব লাগে।
মূল্যায়নৰ ৰণনীতি প্ৰস্তুতকৰণ: পাঠদান শেষ হোৱাৰ পিছত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক কেনেধৰণৰ প্ৰশ্ন সোধা হ’ব বা কি উপায়েৰে তেওঁলোকৰ জ্ঞান পৰীক্ষা কৰা হ’ব, তাৰো খচৰা এই প্ৰাক-সক্ৰিয় পৰ্যায়তে তৈয়াৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: পাঠদানৰ 'পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া বা সক্ৰিয় পৰ্যায়' (Interactive Phase) ৰ কাৰ্যপদ্ধতিৰ ওপৰত এটি আলোকপাত কৰা।
উত্তৰ: পাঠদানৰ সক্ৰিয় পৰ্যায়টো হৈছে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সময়, য’ত শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থী শ্ৰেণীকোঠাত মুখামুখি হয়। শিক্ষকে প্ৰাক-সক্ৰিয় পৰ্যায়ত কৰা পৰিকল্পনাসমূহ এই পৰ্যায়তে বাস্তৱত ৰূপায়িত কৰে। এই পৰ্যায়ৰ প্ৰধান কাৰ্যপদ্ধতিসমূহক তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি:
শ্ৰেণীকোঠাৰ আকাৰ অনুধাৱন (Sizing up the class): শ্ৰেণীকোঠাত প্ৰৱেশ কৰিয়েই শিক্ষকে ক্ষন্তেক সময়ৰ বাবে গোটেই শ্ৰেণীটোলৈ লক্ষ্য কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনোযোগ, বহাৰ সজ্জা আৰু তেওঁলোকৰ মানসিক স্থিতিৰ উমান লয়, যাতে এক উপযুক্ত পঢ়াশালীয়া পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব পৰা যায়।
শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰাৰম্ভিক জ্ঞানৰ উমান লোৱা (Diagnosis): নতুন পাঠটো আৰম্ভ কৰাৰ আগতে শিক্ষকে কেইটামান চমু আৰু প্ৰাসংগিক প্ৰশ্ন সোধে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীসকলৰ পূৰ্বজ্ঞান বা তেওঁলোকে বিষয়টোৰ প্ৰতি কিমানখিনি অৱগত, তাক বুজি লোৱা।
ক্ৰিয়া আৰু প্ৰতিক্ৰিয়া (Action and Reaction): ইয়াৰ অন্তৰ্গত দুটা প্ৰধান কাম থাকে—
উদ্দীপকৰ উপস্থাপন: শিক্ষকে বিভিন্ন মৌখিক বা দৃশ্য-শ্ৰাব্য কৌশল ব্যৱহাৰ কৰি পাঠটো উপস্থাপন কৰে।
প্ৰতিক্ৰিয়া বা সঁহাৰি: শিক্ষকৰ উপস্থাপনৰ বিপৰীতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে প্ৰশ্ন সোধে বা উত্তৰ দিয়ে। শিক্ষকে প্ৰয়োজন অনুসৰি তেওঁলোকক প্ৰশংসা বা প্ৰতিপুষ্টি (Feedback) প্ৰদান কৰি শ্ৰেণীটো সজীৱ কৰি ৰাখে।
প্ৰশ্ন ৪: পাঠদানৰ 'স্মৃতিৰ স্তৰ' (Memory Level) ৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি? এই স্তৰৰ দুটা প্ৰধান গুণ আৰু দুটা দোষ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: শিক্ষাবিদ হাৰ্বাটৰ ধাৰণাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত 'স্মৃতিৰ স্তৰ' হৈছে পাঠদানৰ প্ৰাথমিক আৰু আটাইতকৈ নিম্ন স্তৰ। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল কেৱল তথ্য, সংজ্ঞা বা সূত্ৰসমূহ মগজুত সংৰক্ষণ কৰা আৰু প্ৰয়োজন হ’লে তাক হুবহু মনত পেলাই দিয়া। ইয়াত বুজাতকৈ মুখস্থ কৰাৰ প্ৰৱণতা বেছি থাকে।
স্মৃতিৰ স্তৰৰ দুটা প্ৰধান গুণ (Advantages):
মৌলিক জ্ঞানৰ আধাৰ: সৰু ল’ৰা-ছোৱালী বা প্ৰাথমিক পৰ্যায়ৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে এই স্তৰটো অত্যন্ত অপৰিহাৰ্য। ভাষাৰ বৰ্ণমালা, অংকৰ নামতা, বা ঐতিহাসিক তাৰিখসমূহ প্ৰথমতে স্মৃতিৰ স্তৰতে আয়ত্ত কৰিব লাগে, যিয়ে পৰৱৰ্তী উচ্চ শিক্ষাৰ ভেটি গঢ়ি তোলে।
শৃংখলাবদ্ধ উপস্থাপন: ইয়াত বিষয়বস্তুসমূহ অত্যন্ত সুপৰিকল্পিত আৰু ক্ৰমবদ্ধভাৱে উপস্থাপন কৰা হয়, যাৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীয়ে সহজে তথ্যসমূহ মনত ৰাখিব পাৰে।
স্মৃতিৰ স্তৰৰ দুটা প্ৰধান দোষ (Disadvantages):
চিন্তাশক্তিৰ অভাৱ: ইয়াত শিক্ষাৰ্থীৰ নিজা চিন্তা, বিচাৰবুদ্ধি বা সৃজনীশীলতা প্ৰকাশৰ কোনো সুযোগ নাথাকে। শিক্ষা কেৱল যান্ত্ৰিক হৈ পৰে।
মনোযোগৰ হ্ৰাস আৰু বিস্মৃতি: অৰ্থ বুজি নাপাই কেৱল বাৰে বাৰে আওৰাই মনত ৰখা তথ্যসমূহ দীৰ্ঘস্থায়ী নহয়। চৰ্চা এৰি দিলে শিক্ষাৰ্থীয়ে ইয়াক অতি সোনকালে পাহৰি যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
প্ৰশ্ন ৫: পাঠদানৰ 'চিন্তন বা প্ৰতিফলনৰ স্তৰ' (Reflective Level) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ কাৰ্যকৰীকৰণৰ বাবে শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ কেনেকুৱা হ’ব লাগে?
উত্তৰ: শিক্ষাবিদ হান্ট (Hunt) ৰ দ্বাৰা বিশেষভাৱে প্ৰসাৰিত 'চিন্তন বা প্ৰতিফলনৰ স্তৰ' হৈছে পাঠদানৰ আটাইতকৈ উচ্চ, বৌদ্ধিক আৰু চিন্তাশীল স্তৰ। এই স্তৰটো স্মৃতি আৰু বুজাবুজিৰ স্তৰ দুয়োটাৰে ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ইয়াত শিক্ষাৰ্থীক কেৱল তথ্য দিয়া বা নীতি বুজোৱা নহয়, বৰঞ্চ তেওঁলোকক বাস্তৱ জীৱনৰ কোনো জটিল বা সমস্যাপূৰ্ণ পৰিস্থিতিৰ মুখামুখি কৰোৱা হয়, যাতে তেওঁলোকে নিজৰ বিচাৰবুদ্ধি, যুক্তি আৰু সৃজনীশীলতাৰে তাৰ সমাধান উলিয়াব পাৰে।
এই স্তৰৰ কাৰ্যকৰীকৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ:
মুক্ত আৰু সুঁতিহীন পৰিৱেশ: শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ কোনো ধৰণৰ ভয়-ভীতি বা কঠোৰ অনুশাসনৰ দ্বাৰা আৱদ্ধ হ’ব নোৱাৰিব। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে যাতে মুক্তভাৱে নিজৰ মৌলিক ধাৰণাসমূহ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে, তাৰ বাবে এক নমনীয় পৰিৱেশৰ প্ৰয়োজন।
সমস্যা-কেন্দ্ৰিক বাতাবৰণ: শিক্ষকে শ্ৰেণীত এনে কিছুমান প্ৰাসংগিক সমস্যা বা প্ৰকল্প দাঙি ধৰিব লাগে, যিয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক কৌতূহল আৰু অন্বেষণ স্পৃহা জাগ্ৰত কৰে।
সহযোগিতামূলক আলোচনা: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মাজত দলগত আলোচনা, তৰ্ক আৰু যৌথভাৱে কাম কৰাৰ সুযোগ থাকিব লাগে, য’ত শিক্ষকে কেৱল এজন পথ-প্ৰদৰ্শক বা সহায়কাৰী (Facilitator) ৰ ভূমিকা পালন কৰে।
স্বতন্ত্ৰতাৰ স্বীকৃতি: প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীৰে ব্যতিক্ৰমী আৰু মৌলিক চিন্তাধাৰাক শ্ৰেণীত মৰ্যাদা দিব লাগে, যাতে তেওঁলোকৰ আত্ম-প্ৰত্যয় বৃদ্ধি পায়।