১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা)
১. কোন ভূতাত্বিক যুগত পৃথিৱীত মানৱৰ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল? [২০২৪]
উত্তৰ: কোৱাটাৰনেৰী কল্পৰ প্লিষ্ট'চিন (Pleistocene) যুগত মানুহৰ আৱিৰ্ভাৱ ঘটিছিল।
২. মহাৰন্ধ্ৰ (Foramen Magnum) মানৱ দেহাৰ কোনডাল হাড়ত অৱস্থিত? [২০২৪]
উত্তৰ: মূৰৰ লাওখোলাৰ অক্সিপিটেল (Occipital) হাড়ত মহাৰন্ধ্ৰ অৱস্থিত।
৩. প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহৰ দাঁতৰ সূত্ৰটো (Dental formula) লিখা। [২০২৪]
উত্তৰ: মানুহৰ স্থায়ী দাঁতৰ সূত্ৰ হ’ল:
৪. 'Philosophie Zoologique' গ্ৰন্থখনৰ ৰচক কোন?
উত্তৰ: ফৰাচী প্ৰকৃতিবিদ জঁ-ব্যাপটিষ্ট লামাৰ্ক (Jean-Baptiste Lamarck)।
৫. চাৰ্লছ ডাৰউইনে কোনখন বিখ্যাত গ্ৰন্থত প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: ১৮৫৯ চনত প্ৰকাশিত ‘অন দ্য অৰিজিন অৱ স্পেচিছ’ (On the Origin of Species)।
৬. লাওখোলাৰ কৰোনেল চিৱন (Coronal Suture) কোন দুবিধ হাড়ৰ সংযোগস্থল? [২০২৪ ]
উত্তৰ: ফ্ৰন্টাল হাড় আৰু দুয়োখন পেৰাইটেল হাড়ৰ সংযোগস্থল।
৭. প্ৰাইমেট বৰ্গক প্ৰধানকৈ কি কি দুটা উপ-বৰ্গত ভাগ কৰা হয়?
উত্তৰ: প্ৰচিমিয়ান (Prosimii) আৰু এনথ্ৰপইডিয়া (Anthropoidea)।
৮. জিনীয় বিচ্যুতি (Genetic Drift) প্ৰক্ৰিয়াটো পোনপ্ৰথমে কোনে ব্যাখ্যা কৰিছিল?
উত্তৰ: চিৱাল ৰাইট (Sewall Wright)।
৯. জীৱজগতৰ শ্ৰেণীবিভাজনত মানুহৰ পৰিয়ালৰ (Family) নাম কি?
উত্তৰ: হোমিনিডি (Hominidae)।
১০. 'মিউটেচন' (Mutation) শব্দটো প্ৰথম কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰ: হিউগো দ্য ভ্ৰিছ (Hugo de Vries)।
১১. মানুহৰ কশেৰুকা স্তম্ভত (Vertebral Column) কিমানটা ভাঁজ বা বক্ৰতা থাকে?
উত্তৰ: ৪ টা বক্ৰতা (চাৰ্ভাইকেল, থোৰাচিক, লাম্বাৰ আৰু চমুক্ৰাল) থাকে।
১২. আধুনিক সংশ্লেষণাত্মক বিৱৰ্তন তত্ত্বৰ এজন মূল প্ৰবক্তাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: থিয়ড’চিয়াছ ডবঝানস্কি (Theodosius Dobzhansky)।
১৩. মানুহ আৰু বনমানুহৰ মাজত দেখা পোৱা এটা প্ৰধান শাৰীৰিক সাদৃশ্য কি?
উত্তৰ: দুয়োৰে হাতত বিপৰীতমুখী বুঢ়া আঙুলি (Opposable thumb) আৰু চেপেটা নখ থাকে।
১৪. মানৱ শ্ৰোণীচক্ৰৰ (Pelvis) আকৃতি কেনেকুৱা?
উত্তৰ: দুভৰিৰে পোনে পোনে থিয় হৈ খোজ কঢ়াৰ বাবে মানুহৰ শ্ৰোণীচক্ৰ বাটি বা অৱতল (Basin-shaped) আকৃতিৰ।
১৫. আকস্মিক প্ৰলয়বাদ তত্ত্বৰ (Theory of Catastrophism) জনক কোন?
উত্তৰ: ফৰাচী বিজ্ঞানী জৰ্জ কুভিয়াৰ (Georges Cuvier)।
৫০ শব্দৰ চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা):
১. লাওখোলাৰ সাঁৰণ বা চিৱন (Cranial Sutures) কি? উদাহৰণ দিয়া। [২০২৪]
উত্তৰ: লাওখোলাৰ বিভিন্ন চেপেটা হাড়বোৰ যিবোৰ অচল আঁহযুক্ত সন্ধিৰে পৰস্পৰ সংলগ্ন হৈ থাকে, তাকে চিৱন (Suture) বোলে। ই মগজুক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে— কৰোনেল চিৱন (Coronal suture), চেজিটেল চিৱন (Sagittal suture) আৰু লেমডইড চিৱন (Lambdoid suture)।
২. মানৱ দন্ত বিন্যাসৰ (Dentition Pattern of Man) দুটা মূল বৈশিষ্ট্য লিখা। [২০২৪]
উত্তৰ: মানৱ দন্ত বিন্যাসৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল:
হেটেৰ’ডন্ট (Heterodont): খাদ্য গ্ৰহণৰ সুবিধাৰ্থে দাঁতবোৰ চাৰি প্ৰকাৰৰ (কৃন্তক, ছেদক, পুৰঃপেষক আৰু পেষক) হয়।
ডাইফিঅ'ডন্ট (Diphyodont): জীৱনকালত দুবাৰ দাঁত গজে— অস্থায়ী গাখীৰ দাঁত (২০ টা) আৰু পিছত স্থায়ী দাঁত (৩২ টা)।
৩. লামাৰ্কবাদৰ মূল ভিত্তি কি আছিল?
উত্তৰ: জঁ-ব্যাপটিষ্ট লামাৰ্কে জীৱৰ ক্ৰমবিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত দুটা মূল নীতি আগবঢ়াইছিল— অঙ্গৰ ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰৰ সূত্ৰ (Use and Disuse of Organs) আৰু অৰ্জিত গুণৰ উত্তৰাধিকাৰ (Inheritance of Acquired Characters)। তেওঁৰ মতে পৰিৱেশৰ প্ৰয়োজনত ব্যৱহৃত অঙ্গ শক্তিশালী হয় আৰু অব্যৱহৃত অঙ্গ লোপ পায়।
৪. ডাৰউইনৰ 'যোগ্যতমৰ উদ্বৰ্তন' (Survival of the Fittest) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: চাৰ্লছ ডাৰউইনৰ মতে, জীৱন সংগ্ৰামত যিবোৰ জীৱে পৰিৱেশৰ লগত খাপ খাব পৰাকৈ উপযোগী দৈহিক বা জৈৱিক পৰিৱৰ্তন লাভ কৰে, কেৱল সেইবোৰেই জীয়াই থাকে আৰু বংশবৃদ্ধিৰ সুযোগ পায়। অনুপযোগী জীৱবোৰ কালক্ৰমত বিলুপ্ত হৈ পৰে।
৫. উৎপৰিৱৰ্তন বা মিউটেচন (Mutation) কি?
উত্তৰ: কোনো এটা জীৱৰ জিনীয় গাঁথনি বা ডি.এন.এ. (DNA)-ৰ শৃংখলত হঠাৎ ঘটা স্থায়ী আৰু বংশগতিমূলক পৰিৱৰ্তনকে মিউটেচন বোলে। ই প্ৰাকৃতিক বা বাহ্যিক কাৰকৰ ফলত হ'ব পাৰে। মিউটেচনেই হৈছে জৈৱিক বিৱৰ্তনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় নতুন প্ৰকাৰণ (Variation) সৃষ্টিৰ মূল উৎস।
৬. জিনীয় বিচ্যুতি (Genetic Drift) কাক বোলে?
উত্তৰ: কোনো এক ক্ষুদ্ৰ জনসমষ্টিৰ (Small population) মাজত কোনো বিশেষ নিৰ্বাচন নোহোৱাকৈ কেৱল আকস্মিক বা দৈৱ দুৰ্ঘটনাৰ ফলত জিনৰ কম্পনাংকত (Allele frequency) যি আকস্মিক পৰিৱৰ্তন ঘটে, তাকে জিনীয় বিচ্যুতি বা চিৱাল ৰাইট প্ৰভাৱ (Sewall Wright Effect) বোলে।
৭. জিন প্ৰৱাহ (Gene Flow) কিদৰে সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: যেতিয়া এটা নিৰ্দিষ্ট আবাদীৰ (Population) ব্যক্তিসকল আন এটা ভিন্ন আবাদীলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে আৰু তাত আন্তঃপ্ৰজননত লিপ্ত হয়, তেতিয়া দুয়োটা দলৰ মাজত জিনৰ আদান-প্ৰদান ঘটে। ইয়াকে জিন প্ৰৱাহ বোলে। ই জনসংখ্যাৰ মাজত জিনীয় ভিন্নতা কমায়।
৮. প্ৰাইমেট বৰ্গৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ: প্ৰাইমেটসকল স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত। এওঁলোকৰ হাত-ভৰিত পাঁচটাকৈ নখযুক্ত আঙুলি থাকে, বুঢ়া আঙুলি বিপৰীতমুখী (Opposable) হোৱাৰ বাবে বস্তু খামুচি ধৰিব পাৰে, ত্ৰিমাত্ৰিক দৃষ্টিশক্তি (Stereoscopic vision) থাকে আৰু শৰীৰৰ অনুপাতত মগজুৰ আকাৰ তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ হয়।
৯. মানুহ আৰু বনমানুহৰ লাওখোলাৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
মানুহৰ লাওখোলাত মহাৰন্ধ্ৰডাল (Foramen magnum) তলৰ ফালে কেন্দ্ৰস্থলত থাকে, কিন্তু বনমানুহৰ ক্ষেত্ৰত ই পিছফালে অৱস্থিত।
মানুহৰ ক্ৰেনিয়েল ক্ষমতা (মগজুৰ আয়তন) বহুত বেছি (প্ৰায় ১৪০০ চিচি), কিন্তু বনমানুহৰ মগজুৰ আয়তন যথেষ্ট কম (৪০০–৫০০ চিচি)।
১০. দ্বিপদবাদ (Bipedalism) কি আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: দুখন ভৰিৰ ওপৰত ভৰ দি পোনে পোনে থিয় হৈ খোজ কঢ়া প্ৰক্ৰিয়াকে দ্বিপদবাদ বোলে। মানৱ বিৱৰ্তনত দ্বিপদবাদৰ ফলত মানুহৰ দুয়োখন হাত সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত হৈ পৰে, যাৰ ফলত মানুহে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ নিৰ্মাণ আৰু অন্যান্য সৃজনশীল কাম সহজে কৰিব পৰা হ’ল।
১১. নব্য-ডাৰউইনবাদ (Neo-Darwinism) কি?
উত্তৰ: ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন তত্ত্বক আধুনিক মেণ্ডেলীয় বংশগতিবিজ্ঞান আৰু কোষবিজ্ঞানৰ পোহৰত পুনৰ নতুনকৈ বিশ্লেষণ কৰা তত্ত্বকে নব্য-ডাৰউইনবাদ বোলে। ৱিজমেন, ৰোমানেছ আদি বিজ্ঞানীসকলে ডাৰউইনৰ তত্ত্বৰ পৰা অৰ্জিত গুণৰ উত্তৰাধিকাৰ বাদ দি ইয়াক সংশোধন কৰিছিল।
১২. পৰিৱৰ্তনশীল ভাৰসাম্য তত্ত্ব (Shifting Balance Theory) কি?
উত্তৰ: বিজ্ঞানী চিৱাল ৰাইটে আগবঢ়োৱা এই তত্ত্ব অনুসৰি বিৱৰ্তন কেৱল প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। ই তিনিটা পৰ্যায়ত ঘটে— ক্ষুদ্ৰ আবাদীত জিনীয় বিচ্যুতি, অনুকূল জিনৰ ওপৰত প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন আৰু শেষত আন্তঃআবাদী প্ৰসাৰণৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ প্ৰজাতিটোৰ বিৱৰ্তন সাধন।
১৩. অস্তিত্বৰ বাবে সংগ্ৰাম (Struggle for Existence) কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: ডাৰউইনৰ মতে অস্তিত্বৰ সংগ্ৰাম তিনি প্ৰকাৰৰ:
আন্তঃপ্ৰজাতিক সংগ্ৰাম: একে প্ৰজাতিৰ জীৱবোৰৰ মাজত খাদ্য আৰু বাসস্থানৰ বাবে হোৱা প্ৰতিযোগিতা।
আন্তঃজাতিগত সংগ্ৰাম: ভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজত হোৱা সংগ্ৰাম।
পৰিৱেশীয় সংগ্ৰাম: প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, খৰাং, শীত আদিৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম।
১৪. মানৱ কশেৰুকা স্তম্ভৰ ‘S’ আকৃতিৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: চাৰিটা বক্ৰতাৰ দ্বাৰা গঠিত ‘S’ আকৃতিৰ কশেৰুকা স্তম্ভই মানুহক দুভৰিৰে থিয় হৈ থাকোঁতে শৰীৰৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাত সহায় কৰে। ই খোজ কঢ়া, দৌৰা বা জঁপিয়াওঁতে মগজুত পোনে পোনে আঘাত লগাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ স্প্ৰিং বা ‘শ্বক এবজৰ্বাৰ’ (Shock absorber) হিচাপে কাম কৰে।
১৫. নৃতত্ব বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত জৈৱিক বিৱৰ্তনৰ সংজ্ঞা কি?
উত্তৰ: জৈৱিক বিৱৰ্তন হ’ল সময়ৰ লগে লগে কোনো জীৱগোষ্ঠীৰ বংশানুক্ৰমিক জিনীয় গঠন, দৈহিক বৈশিষ্ট্য আৰু কাৰ্যক্ষমতাত ঘটা ধাৰাবাহিক আৰু ক্ৰমবিকাশমূলক পৰিৱৰ্তন, যাৰ ফলত সৰল পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা জটিল আৰু নতুন জীৱ প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হয়।
২০০ শব্দৰ দীঘলীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (১০ টা)
১. চাৰ্লছ ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন তত্ত্বটো আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: চাৰ্লছ ডাৰউইনে ১৮৫৯ চনত প্ৰকাশিত ‘অন দ্য অৰিজিন অৱ স্পেচিছ’ গ্ৰন্থত প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন তত্ত্বৰ বিশদ ব্যাখ্যা আগবঢ়ায়। এই তত্ত্বৰ মূল ভেটিসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
জ্যামিতিক হাৰত বংশবৃদ্ধি: প্ৰতিটো জীৱৰে জ্যামিতিক হাৰত অতিৰিক্ত সন্তান জন্ম দিয়াৰ এক স্বাভাৱিক প্ৰৱণতা থাকে।
সীমাবদ্ধ খাদ্য আৰু বাসস্থান: সন্তান উৎপাদন বৃদ্ধি পালেও প্ৰকৃতিৰ খাদ্য আৰু বাসস্থান সীমিত হৈ থাকে।
অস্তিত্বৰ বাবে সংগ্ৰাম: সীমিত সম্পদৰ বাবে জীৱসমূহৰ মাজত আন্তঃপ্ৰজাতিক, আন্তঃজাতিগত আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰ জীৱন সংগ্ৰাম আৰম্ভ হয়।
প্ৰকাৰণ আৰু বংশগতি: এই পৃথিৱীত কোনো দুটা জীৱ একেবাৰে হুবহু একে নহয়; সকলোৰে মাজত কিছুমান দৈহিক বা কাৰ্যকৰী প্ৰকাৰণ (Variation) দেখা যায়।
যোগ্যতমৰ উদ্বৰ্তন আৰু প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন: জীৱন সংগ্ৰামত যিবোৰ প্ৰকাৰণ পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাবলৈ সহায় কৰে, প্ৰকৃতিয়ে সেই অনুকূল গুণবিশিষ্ট জীৱবোৰক নিৰ্বাচন কৰে আৰু প্ৰজননৰ সুযোগ দিয়ে। অযোগ্যবোৰ কালক্ৰমত নিঃশেষ হয়।
নতুন প্ৰজাতিৰ উৎপত্তি: অনুকূল প্ৰকাৰণসমূহ পুৰুষানুক্ৰমে সঞ্চাৰিত হৈ যুগ যুগ ধৰি জমা হোৱাৰ ফলত মূল প্ৰজাতিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক এক নতুন প্ৰজাতিৰ জন্ম হয়।
২. বিৱৰ্তনৰ আধুনিক সংশ্লেষণাত্মক তত্ত্ব (Synthetic Theory of Evolution) চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: আধুনিক সংশ্লেষণাত্মক তত্ত্ব বা নব্য-ডাৰউইনীয় সংশ্লেষণ হ’ল বিৱৰ্তন সম্পৰ্কীয় সৰ্বাধিক গ্ৰহণযোগ্য তত্ত্ব। এই তত্ত্বই ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন তত্ত্বৰ সৈতে আধুনিক বংশগতিবিজ্ঞান (Genetics), আবাদী জিনবিজ্ঞান (Population genetics), জৈৱ-ৰসায়ন আৰু পুৰাতত্ব বিজ্ঞানৰ নীতিসমূহ একত্ৰিত কৰিছে। এই তত্ত্ব অনুসৰি বিৱৰ্তনৰ মূল কাৰকসমূহ হ’ল:
জিনীয় প্ৰকাৰণ (Genetic Variation): ইয়াৰ সৃষ্টি হয় মূলত—
উৎপৰিৱৰ্তন (Mutation): জিন বা ক্ৰম’জমৰ আকস্মিক পৰিৱৰ্তন।
জিনীয় পুনৰ্বিন্যাস (Genetic Recombination): মিঅ’চিছ কোষ বিভাজন আৰু যৌন প্ৰজননৰ সময়ত জিনৰ সালসলনি।
জিন প্ৰৱাহ (Gene Flow): প্ৰব্ৰজনৰ ফলত দুটা আবাদীৰ মাজত জিনৰ আদান-প্ৰদান।
জিনীয় বিচ্যুতি (Genetic Drift): সৰু আবাদীত দৈৱাৎ ঘটা জিনৰ পৰিৱৰ্তন।
প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন (Natural Selection): প্ৰকৃতিয়ে অনুকূল জিনধাৰী জীৱসমূহক অধিক হাৰত বংশবৃদ্ধিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে (Differential reproduction)।
পৃথকীকৰণ (Isolation): ভৌগোলিক বা প্ৰজননমূলক বাধাৰ ফলত যেতিয়া দুটা দলৰ মাজত প্ৰজনন বন্ধ হয়, তেতিয়া তেওঁলোকৰ জিনীয় পথ পৃথক হৈ পৰে আৰু নতুন প্ৰজাতি গঠন হয়।
৩. প্ৰাণীজগতত মানুহৰ স্থান বিজ্ঞানসন্মত শ্ৰেণীবিভাজনসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: জীৱবিজ্ঞান আৰু নৃতত্ব বিজ্ঞানৰ পদ্ধতিগত শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি মানুহ প্ৰাণীজগতৰ স্তন্যপায়ী শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত এক উচ্চস্তৰৰ প্ৰাণী। মানুহৰ প্ৰণালীবদ্ধ শ্ৰেণীবিভাজন তলত দিয়া ধৰণৰ:
জগত (Kingdom): এনিমেলিয়া (Animalia) — বহুকোষী আৰু বিষমপোষী প্ৰাণী।
পৰ্ব (Phylum): কৰ্ডাটা (Chordata) — পৃষ্ঠদণ্ড (Notochord) আৰু স্নায়ুৰজ্জু বিদ্যমান।
উপ-পৰ্ব (Sub-phylum): ভাৰ্টিব্ৰাটা (Vertebrata) — নট’কৰ্ড কশেৰুকা স্তম্ভলৈ ৰূপান্তৰিত।
শ্ৰেণী (Class): মেমেলিয়া (Mammalia) — গাখীৰ খোওৱা স্তনগ্ৰন্থি, নোম আৰু মধ্যচ্ছদা (Diaphragm) থাকে।
উপ-শ্ৰেণী (Sub-class): ইউথেৰিয়া (Eutheria) — জৰায়ুজ আৰু অমৰা (Placenta) বিশিষ্ট।
বৰ্গ (Order): প্ৰাইমেট (Primates) — খামুচি ধৰিব পৰা হাত-ভৰি, ত্ৰিমাত্ৰিক দৃষ্টি আৰু উন্নত মগজু।
উপ-বৰ্গ (Sub-order): এনথ্ৰপইডিয়া (Anthropoidea) — মুখমণ্ডল চুটি আৰু অধিক বিকশিত মস্তিষ্ক।
অধিপৰিয়াল (Super-family): হমিনয়ডিয়া (Hominoidea) — নেজহীন, বহল বুকু।
পৰিয়াল (Family): হোমিনিডি (Hominidae) — সম্পূৰ্ণ দ্বিপদ খোজ আৰু পোনে পোনে থিয় হোৱা দেহ।
গণ (Genus): হ’ম’ (Homo) — জটিল সঁজুলি নিৰ্মাতা আৰু অত্যন্ত উন্নত মগজু।
প্ৰজাতি (Species): হ’ম’ চেপিয়েন্স (Homo sapiens) — আধুনিক চিন্তা-শীল মানুহ।
৪. মানুহ আৰু অ-মানৱ প্ৰাইমেটৰ (বনমানুহ) মাজত থকা শাৰীৰিক আৰু আচৰণগত পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মানুহ আৰু বনমানুহৰ (যেনে- চিম্পাঞ্জী, গৰিলা) মাজত জিনীয় সাদৃশ্য থাকিলেও বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ শাৰীৰিক আৰু আচৰণগত পাৰ্থক্য আছে:
শাৰীৰিক পাৰ্থক্য:
চলন-ভংগী: মানুহ সম্পূৰ্ণৰূপে দ্বিপদ প্ৰাণী (Bipedal) আৰু পোন হৈ খোজ কাঢ়ে। বনমানুহ চতুৰ্পদী (Quadrupedal) আৰু চাৰিভৰি বা হাতৰ গাঁথিত ভৰ দি খোজ কাঢ়ে (Knuckle-walking)।
লাওখোলা আৰু মহাৰন্ধ্ৰ: মানুহৰ লাওখোলাত মহাৰন্ধ্ৰ কেন্দ্ৰভাগৰ তলত থাকে; বনমানুহৰ ক্ষেত্ৰত ই পিছফালে থাকে।
মস্তিষ্কৰ আয়তন: মানুহৰ মস্তিষ্কৰ আয়তন প্ৰায় ১৩০০–১৪৫০ চিচি; বনমানুহৰ ক্ষেত্ৰত ই মাত্ৰ ৩৫০–৫০০ চিচি।
দন্তবিন্যাস: মানুহৰ দাঁতৰ ধেনুভিৰীয়া (Parabolic) আৰ্ক থাকে আৰু ছেদক দাঁত সমান। বনমানুহৰ ‘U’ আকৃতিৰ আৰ্ক আৰু ডাঙৰ ছেদক দাঁত (Canine) থাকে।
আচৰণগত পাৰ্থক্য:
ভাষা আৰু যোগাযোগ: মানুহে প্ৰতীকাত্মক আৰু ব্যাকৰণগত জটিল ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে; বনমানুহে কেৱল নিৰ্দিষ্ট শব্দ আৰু শাৰীৰিক ইংগিত ব্যৱহাৰ কৰে।
সংস্কৃতি আৰু সঁজুলি নিৰ্মাণ: মানুহে উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাৱে সঁজুলি নিৰ্মাণ কৰে আৰু জটিল সাংস্কৃতিক জীৱন-প্ৰণালী গঢ়ি তোলে, যিটো বনমানুহৰ মাজত অতি সীমিত।
৫. দ্বিপদবাদৰ ফলত মানৱ কঙ্কালত কি কি শাৰীৰিক ৰূপান্তৰ ঘটিছে বহলাই লিখা।
উত্তৰ: মানৱ বিৱৰ্তনৰ ইতিহাসত চাৰিভৰিৰ পৰা দুভৰিৰে পোনে পোনে থিয় হৈ খোজ কঢ়াৰ পৰিৱৰ্তনটো আছিল অতি বৈপ্লৱিক। এই দ্বিপদবাদৰ (Bipedalism) বাবে মানৱ কঙ্কালত তলত দিয়া প্ৰধান পৰিৱৰ্তনসমূহ ঘটিছে:
মহাৰন্ধ্ৰৰ স্থানান্তৰ: লাওখোলাৰ তলত থকা মহাৰন্ধ্ৰটো (Foramen magnum) কশেৰুকা স্তম্ভৰ ঠিক ওপৰত ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে লাওখোলাৰ কেন্দ্ৰস্থললৈ স্থানান্তৰিত হৈছে।
কশেৰুকা স্তম্ভৰ ভাঁজ: মেৰুদণ্ডডাল ধনুৰ দৰে পোন নহৈ ‘S’ আকৃতিৰ চাৰিটা ভাঁজযুক্ত (চাৰ্ভাইকেল, থোৰাচিক, লাম্বাৰ, চমুক্ৰাল) হৈ পৰিছে, যিয়ে শৰীৰৰ ভাৰসাম্য ধৰি ৰাখে আৰু জোকাৰণি ৰোধ কৰে।
শ্ৰোণীচক্ৰৰ ৰূপান্তৰ: মানুহৰ পেলভিছ বা শ্ৰোণীচক্ৰ হ্ৰস্ব, বহল আৰু বাটিৰ দৰে (Basin-shaped) হৈ পৰিছে। ই অন্ত্ৰ আৰু শৰীৰৰ ওপৰভাগৰ ভাৰ বহন কৰে।
ভৰিৰ গঠন: মানুহৰ ভৰি দুখন হাততকৈ দীঘল আৰু শক্তিশালী। ভৰিৰ বুঢ়া আঙুলি আন আঙুলিৰ সৈতে সমান্তৰাল হৈ খোজ কঢ়াত গতি প্ৰদান কৰে আৰু ভৰিৰ তলুৱাত বিশেষ ভাঁজ (Arch) সৃষ্টি হৈছে।
হাতৰ স্বাধীনতা: হাত দুখন চলন কাৰ্যৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হোৱাৰ ফলত নিখুঁতভাৱে বস্তু ধৰা (Precision grip) আৰু সঁজুলি তৈয়াৰৰ উপযোগী হৈ পৰিছে।
৬. মানৱ লাওখোলাৰ গঠন আৰু ইয়াৰ প্ৰধান চিৱনসমূহ (Sutures) বৰ্ণনা কৰা। [২০২৪ ৰ আধাৰত]
উত্তৰ: মানৱ লাওখোলা (Human Skull) ক্ৰেনিয়াম (Cranium) আৰু ফেচিয়েল (Facial skeleton) হাড়েৰে গঠিত। ক্ৰেনিয়ামে মানুহৰ উন্নত মগজুটোক আৱৰি ৰাখে। ক্ৰেনিয়ামৰ মূল হাড়বোৰ হ’ল— এটা ফ্ৰন্টাল, দুটা পেৰাইটেল, দুটা টেম্পোৰেল, এটা অক্সিপিটেল, স্ফেনইড আৰু এথমইড।
মানৱ লাওখোলাৰ হাড়সমূহ কিছুমান বিশেষ অচল, আঁহযুক্ত জোৰাৰ দ্বাৰা সংলগ্ন হৈ থাকে, যাক চিৱন (Sutures) বোলে। প্ৰধান চিৱনসমূহ হ’ল:
কৰোনেল চিৱন (Coronal Suture): ই ফ্ৰন্টাল হাড় আৰু দুয়োখন পেৰাইটেল হাড়ৰ মাজত পথালিকৈ অৱস্থিত।
চেজিটেল চিৱন (Sagittal Suture): ই দুয়োখন পেৰাইটেল হাড়ৰ ঠিক মাজভাগত দীঘলীয়াকৈ থাকে।
লেমডইড চিৱন (Lambdoid Suture): ই অক্সিপিটেল হাড় আৰু পেৰাইটেল হাড় দুখনৰ সংযোগস্থলত গ্ৰীক বৰ্ণ ‘$\lambda$’ (Lambda)-ৰ দৰে অৱস্থিত।
স্কোয়ামচ চিৱন (Squamous Suture): পেৰাইটেল আৰু টেম্পোৰেল হাড়ৰ সংযোগস্থলত এই চিৱন পোৱা যায়।
এই চিৱনসমূহে শৈশৱ কালত মগজুৰ বৃদ্ধি আৰু প্ৰসৱৰ সময়ত মূৰৰ সংকোচন-প্ৰসাৰণত অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৭. উৎপৰিৱৰ্তন তত্ত্ব (Mutation Theory) আৰু জৈৱিক বিৱৰ্তনত ইয়াৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ডাচ্চ উদ্ভিদবিদ হিউগো দ্য ভ্ৰিছে ১৯০১ চনত ‘ইভনিং প্ৰিমৰ’জ’ (Oenothera lamarckiana) নামৰ উদ্ভিদৰ ওপৰত গৱেষণা কৰি উৎপৰিৱৰ্তন তত্ত্ব (Mutation Theory) আগবঢ়ায়। ডাৰউইনে বিৱৰ্তনক ধীৰ আৰু অবিৰত প্ৰক্ৰিয়া বুলি কোৱাৰ বিপৰীতে দ্য ভ্ৰিছে মত প্ৰকাশ কৰে যে বিৱৰ্তন হঠাতে ঘটা বৃহৎ আৰু বিচ্ছিন্ন পৰিৱৰ্তনৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়।
তত্ত্বটোৰ মূল কথাসমূহ:
জীৱদেহত হঠাতে এনে কিছুমান নতুন গুণৰ আৱিৰ্ভাৱ ঘটে, যিবোৰ পূৰ্বপুৰুষৰ মাজত নাছিল।
উৎপৰিৱৰ্তনসমূহ জিন বা ক্ৰম’জমৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত ঘটে আৰু ই সম্পূৰ্ণৰূপে বংশগতিমূলক (Heritable)।
ই কোনো নিৰ্দিষ্ট দিশত নঘটে; ই উপকাৰী, অপকাৰী বা নিষ্ক্ৰিয়ও হ’ব পাৰে।
বিৱৰ্তনত ভূমিকা:
আধুনিক নৃতত্ব বিজ্ঞান আৰু জিনবিজ্ঞানত মিউটেচনক বিৱৰ্তনৰ "কেঁচামাল" (Raw material) বুলি গণ্য কৰা হয়। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনে কেৱল বিদ্যমান গুণৰ ওপৰত কাম কৰিব পাৰে, কিন্তু নতুন জিন বা বৈচিত্ৰ্যৰ সৃষ্টি কেৱল উৎপৰিৱৰ্তনৰ দ্বাৰাহে সম্ভৱ। মানৱ প্ৰজাতিৰ মাজত ছালৰ ৰং, তেজৰ গ্ৰুপ আদিৰ ভিন্নতা মিউটেচনৰেই ফচল।
৮. লামাৰ্কবাদ (Lamarckism) আৰু নব্য-লামাৰ্কবাদৰ (Neo-Lamarckism) মাজৰ পাৰ্থক্য বুজাই লিখা।
উত্তৰ: জৈৱিক বিৱৰ্তনৰ প্ৰথম শৃংখলাবদ্ধ ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছিল জঁ-ব্যাপটিষ্ট লামাৰ্কে। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁৰ ধাৰণাক আধুনিক ৰূপ দিয়াসকলক নব্য-লামাৰ্কবাদী বোলা হয়।
লামাৰ্কবাদৰ মূল নীতি:
পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱ আৰু নতুন প্ৰয়োজন: পৰিৱেশ সলনি হ’লে জীৱৰ নতুন প্ৰয়োজনৰ সৃষ্টি হয়।
অঙ্গৰ ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰ: যি অঙ্গ বেছিকৈ ব্যৱহাৰ হয় সি বিকশিত হয় (যেনে- জিৰাফৰ ডিঙি) আৰু অব্যৱহৃত অঙ্গ লোপ পায়।
অৰ্জিত গুণৰ উত্তৰাধিকাৰ: জীৱই জীৱনকালত অৰ্জন কৰা সকলো শাৰীৰিক লক্ষণ পোনপটীয়াকৈ সন্তানলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
নব্য-লামাৰ্কবাদৰ সংশোধনী:
অগাস্ট ৱিজমেনে নিগনিৰ নেজ কটা পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে প্ৰমাণ কৰে যে দৈহিক কোষত (Somatoplasm) ঘটা পৰিৱৰ্তন বংশগত নহয়; কেৱল জননকোষত (Germplasm) ঘটা পৰিৱৰ্তনহে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ যায়।
ইয়াৰ পিছত কোপ (Cope), পেন্থ (Packard) আদি নব্য-লামাৰ্কবাদীসকলে মত প্ৰকাশ কৰে যে পৰিৱেশৰ অত্যন্ত গভীৰ আৰু ধাৰাবাহিক প্ৰভাৱে যদি কোনো প্ৰকাৰে জননকোষৰ জিনীয় গাঁথনিক প্ৰভাৱিত কৰে, তেন্তে সেই বিশেষ অৰ্জিত গুণসমূহ পুৰুষানুক্ৰমে সঞ্চাৰিত হ’ব পাৰে।
৯. জিনীয় বিচ্যুতি (Genetic Drift) আৰু জিন প্ৰৱাহৰ (Gene Flow) তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: জিনীয় বিচ্যুতি আৰু জিন প্ৰৱাহ হৈছে বিৱৰ্তনৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক, কিন্তু ইহঁতৰ ক্ৰিয়া-পদ্ধতি আৰু প্ৰভাৱ পৰস্পৰ বিপৰীতমুখী।
| বৈশিষ্ট্য | জিনীয় বিচ্যুতি (Genetic Drift) | জিন প্ৰৱাহ (Gene Flow) |
| সংজ্ঞা | কোনো ক্ষুদ্ৰ আবাদীত আকস্মিক কাৰণত জিনৰ কম্পনাংক সলনি হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। | প্ৰব্ৰজনৰ ফলত দুটা ভিন্ন আবাদীৰ মাজত জিনৰ আদান-প্ৰদান। |
| কাৰক | আকস্মিক দুৰ্যোগ, প্ৰতিষ্ঠাপক প্ৰভাৱ (Founder effect) আদি। | জনসংখ্যাৰ প্ৰব্ৰজন আৰু আন্তঃপ্ৰজনন। |
| আবাদীৰ আকাৰ | কেৱল ক্ষুদ্ৰ জনসংখ্যাৰ (Small population) মাজত প্ৰভাৱশালী। | যিকোনো আকাৰৰ জনসংখ্যাত ঘটিব পাৰে। |
| জিনীয় ভিন্নতা | আবাদীৰ ভিতৰত জিনীয় ভিন্নতা হ্ৰাস কৰে আৰু সমৰূপতা বৃদ্ধি কৰে। | মূল আবাদীত নতুন জিন অন্তৰ্ভুক্ত কৰি ভিন্নতা বৃদ্ধি কৰে। |
| প্ৰজাতি গঠন | ই দুটা আবাদীক জিনীয়ভাৱে পৃথক কৰি নতুন প্ৰজাতি সৃষ্টিত সহায় কৰে। | ই আবাদীসমূহৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কমাই একাকাৰ কৰে। |
মানৱ সমাজৰ ক্ষুদ্ৰ জনজাতি বা বিচ্ছিন্ন দ্বীপপুঞ্জৰ মানুহৰ বিৱৰ্তন বুজিবলৈ জিনীয় বিচ্যুতি অতি প্ৰয়োজনীয়, আনহাতে গোলকীকৰণৰ যুগত আধুনিক মানুহৰ মাজত জিন প্ৰৱাহ অধিক সক্ৰিয়।
১০. মানৱ শ্ৰোণীচক্ৰৰ (Human Pelvic Girdle) দৈহিক গঠন আৰু বিৱৰ্তনমূলক তাৎপৰ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মানৱ শ্ৰোণীচক্ৰ বা পেলভিছ হ’ল মানৱ কংকালৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱয়ব, যিয়ে মেৰুদণ্ডক দুয়োখন ভৰিৰ লগত সংযোগ কৰে। ই তিনিডাল হাড়ৰ সংমিশ্ৰণত গঠিত— ইলিয়াম (Ilium), ইস্কিয়াম (Ischium) আৰু পিউবিছ (Pubis)।
গঠনগত বৈশিষ্ট্য:
বনমানুহৰ তুলনাত মানুহৰ ইলিয়াম হাড়খন চাপৰ, বহল আৰু বহিঃমুখীভাৱে মেল খোৱা।
ইয়াৰ সামগ্ৰিক গঠন এটা অগভীৰ বাটি বা চৰুৰ (Basin-shaped) দৰে।
শ্ৰোণীচক্ৰৰ এচিটাবুলাম (Acetabulum) নামৰ গাঁতটোত উৰ্বস্থিৰ (Femur) মূৰটো সোমাই থাকে, যাৰ ফলত ভৰি দুখনে দেহৰ ওজন সহজভাৱে বহন কৰিব পাৰে।
বিৱৰ্তনমূলক তাৎপৰ্য:
ভাৰসাম্য আৰু ওজন বহন: বাটিৰ দৰে গঠনে পোনে পোনে থিয় হৈ থাকোঁতে পেটৰ ভিতৰৰ অংগসমূহক (যেনে- অন্ত্ৰ, জৰায়ু) তললৈ খহি নপৰাকৈ ধৰি ৰাখে আৰু শৰীৰৰ সমগ্ৰ ভাৰ দুয়ো ভৰিলৈ স্থানান্তৰিত কৰে।
পেশীৰ সংযোগ: বহল ইলিয়ামে গ্লুটিয়াছ (Gluteal muscles) নামৰ শক্তিশালী নিতম্ব পেশীসমূহ সংলগ্ন হোৱাত সহায় কৰে, যিয়ে খোজ কঢ়া আৰু দৌৰাৰ সময়ত দেহটোক কাতি হৈ পৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
প্ৰসৱকালীন প্ৰত্যাহ্বান (Obstetrical Dilemma): দ্বিপদবাদৰ বাবে শ্ৰোণীচক্ৰ সংকুচিত হোৱাৰ বিপৰীতে মানুহৰ সন্তানৰ মস্তিষ্ক ডাঙৰ হোৱাৰ ফলত মানৱ স্ত্ৰীদেহত শ্ৰোণীচক্ৰ তুলনামূলকভাৱে বহল আৰু ডিম্বাকৃতিৰ জন্ম নলীৰে গঠিত হৈছে।