১ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৬ টা) :
প্ৰশ্ন ১: 'আৰ্যভটীয়' (Aryabhatiya) গ্ৰন্থখনৰ ৰচক কোন?
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ মহান গণিতজ্ঞ আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী আৰ্যভট্ট।
প্ৰশ্ন ২: শূন্য (0) ৰ আৱিষ্কাৰ আৰু ব্যৱহাৰ ক’ত হৈছিল?
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতত।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিকিৎসা শাস্ত্ৰ 'চৰক সংহিতা'ৰ মূল বিষয় কি?
উত্তৰ: আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসাবিজ্ঞান।
প্ৰশ্ন ৪: শল্য চিকিৎসা (Surgery) ৰ পিতৃ বুলি কাৰ মানা হয়?
উত্তৰ: মহৰ্ষি সুশ্ৰুতক।
প্ৰশ্ন ৫: বেদৰ ৬ টা অঙ্গৰ ভিতৰত জ্যোতিষশাস্ত্ৰক কি বুলি অভিহিত কৰা হৈছে?
উত্তৰ: বেদৰ চক্ষু বা চকু বুলি অভিহিত কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৬: 'বৃহৎ সংহিতা' গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: বৰাহমিহিৰে।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৬ টা - সৰ্বোচ্চ ৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত) :
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাচীন ভাৰতত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বিকাশ কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতত ঋতু নিৰ্ণয়, যাগ-যজ্ঞৰ সঠিক সময় নিৰ্ধাৰণ আৰু পঞ্জিকা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ চৰ্চা আৰম্ভ হৈছিল। বৈদিক যুগৰ পৰাই গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ গতিবিধি পৰ্যবেক্ষণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত আৰ্যভট্ট, বৰাহমিহিৰ আদি পণ্ডিতে এই ক্ষেত্ৰখনক বৈজ্ঞানিক ভিত্তি প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰাচীন ভাৰতীয় গণিতলৈ আৰ্যভট্টৰ যোগদান কি আছিল?
উত্তৰ: আৰ্যভট্টই তেওঁৰ 'আৰ্যভটীয়' গ্ৰন্থত শূন্যৰ ধাৰণা, দশমিক প্ৰণালী, আৰু পাই ($\pi$) ৰ মান ($3.1416$) সঠিকভাৱে নিৰূপণ কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি বীজগণিত আৰু ত্ৰিকোণমিতিৰ প্ৰাথমিক নিয়মসমূহো তেওঁ আগবঢ়াইছিল।
প্ৰশ্ন ৩: আয়ুৰ্বেদ সাহিত্যত 'চৰক সংহিতা' আৰু 'সুশ্ৰুত সংহিতা'ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: 'চৰক সংহিতা'ই আয়ুৰ্বেদৰ ঔষধ, ৰোগ নিৰ্ণয় আৰু কায়চিকিৎসাৰ মূল ভেটি স্থাপন কৰিছিল। আনহাতে, 'সুশ্ৰুত সংহিতা'ত প্ৰাচীন ভাৰতীয় শল্য চিকিৎসা ( অস্ত্ৰোপচাৰ), প্লাষ্টিক চাৰ্জাৰী আৰু চিকিৎসাত ব্যবহৃত সঁজুলিসমূহৰ বিস্তৃত বিৱৰণ পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৪: বৈদিক যুগত জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি আছিল?
উত্তৰ: বৈদিক সমাজত যাগ-যজ্ঞ, ধাৰ্মিক অনুষ্ঠান আৰু ক্ৰিয়াকলাপসমূহ সুনিৰ্দিষ্ট সময়ত সম্পন্ন কৰিবলৈ জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শুভ মুহূৰ্ত আৰু কাল নিৰ্ধাৰণ কৰাত ই সহায় কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰাচীন ভাৰতত ৰাসায়নিক বিজ্ঞান আৰু আয়ুৰ্বেদৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: আয়ুৰ্বেদত কেৱল গছ-পছলিয়েই নহয়, ধাতৱ ভস্ম (যেনে— সোণ, ৰূপ, তাম, পাৰা) ঔষধ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। 'রসশাস্ত্ৰ'ৰ বিকাশৰ জৰিয়তে ধাতু শোধন আৰু ৰাসায়নিক ক্ৰিয়া সংক্ৰান্তীয় জ্ঞান বৃদ্ধি পাইছিল, যিয়ে চিকিৎসা বিজ্ঞানত ডাঙৰ অৰিহণা যোগাইছিল।
প্ৰশ্ন ৬: ভাস্কৰাচাৰ্য (দ্বিতীয়) ৰ জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিতলৈ মুখ্য অৱদান কি?
উত্তৰ: ভাস্কৰাচাৰ্যই 'সিদ্ধান্ত শিৰোমণি' গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল, যাৰ ভিতৰত 'লীলাৱতী' আৰু 'বীজগণিত' অংশ অতি জনপ্ৰিয়। তেওঁ মহাকৰ্ষণ শক্তিৰ প্ৰাথমিক ধাৰণা আৰু গ্ৰহসমূহৰ গতি নিৰ্ণয়ৰ সূত্ৰ আগবঢ়াইছিল।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (২ টা) :
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাচীন ভাৰতত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰক।
উত্তৰ: ভাৰতীয় পৰম্পৰাত আয়ুৰ্বেদক কেৱল এক চিকিৎসা পদ্ধতি নহয়, বৰঞ্চ 'জীৱনৰ বিজ্ঞান' বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ উৎপত্তি প্ৰাচীন বৈদিক যুগৰ পৰাই হৈছিল বুলি ধৰা হয়, বিশেষকৈ অথৰ্ববেদত ৰোগ নিৰাময় আৰু ঔষধীয় গছ-গছনিৰ বহুল উল্লেখ পোৱা যায়।
আয়ুৰ্বেদৰ বিকাশৰ মুখ্য পৰ্যায়সমূহ:
ত্ৰিদোষ ধাৰণা: আয়ুৰ্বেদৰ মূল ভেটি হৈছে বাত, পিত্ত আৰু কফ— এই তিনিটা দোষৰ সমতা ৰক্ষা কৰা। শৰীৰত এই তিনিটাৰ ভাৰসাম্য হেৰালে ৰোগৰ সৃষ্টি হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।
চৰক আৰু সুশ্ৰুতৰ অৱদান: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সময়ছোৱাত মহৰ্ষি চৰকে 'চৰক সংহিতা' ৰচনা কৰি কায়চিকিৎসা (Internal Medicine) ৰ ভেটি বান্ধে। ইয়াৰ বিপৰীতে মহৰ্ষি সুশ্ৰুতে 'সুশ্ৰুত সংহিতা'ৰ মাধ্যমেৰে শল্য চিকিৎসা (Surgery) ৰ বিকাশ ঘটায়। সুশ্ৰুতে প্লাষ্টিক চাৰ্জাৰী আৰু ছানি কটা (Cataract) অস্ত্ৰোপচাৰৰ কৌশল উদ্ভাৱন কৰিছিল।
অষ্টাঙ্গ হৃদয়: পৰৱৰ্তী সময়ত বাগভটে 'অষ্টাঙ্গ হৃদয়' আৰু 'অষ্টাঙ্গ সংগ্ৰহ' ৰচনা কৰি আয়ুৰ্বেদৰ ৮ টা মূল শাখাক একত্ৰিত কৰি সৰল ৰূপ দিয়ে।
প্ৰাকৃতিক চিকিৎসা আৰু ৰাসায়ন: আয়ুৰ্বেদে কেৱল ৰোগ নিৰাময়তে গুৰুত্ব নিদি সৰ্বাংগীন স্বাস্থ্য, যোগ আৰু প্ৰাকৃতিক জীৱনশৈলীৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।
এনেদৰেই প্ৰাচীন ভাৰতত আৰম্ভ হোৱা আয়ুৰ্বেদে সমগ্ৰ বিশ্বৰ চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ইতিহাসত এক অনন্য আৰু স্থায়ী স্থান দখল কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰাচীন ভাৰতত গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ উৎপত্তি আৰু ক্ৰমবিকাশৰ এক সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ দিয়ক।
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতত গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বিকাশ ইটো সিটোৰ লগত গভীৰভাৱে সংপৃক্ত আছিল। যাগ-যজ্ঞৰ বেদী নিৰ্মাণ, কাল গণন আৰু জ্যোতিষীয় পঞ্জিকা তৈয়াৰ কৰাৰ প্ৰয়োজনতে এই দুই বিজ্ঞানৰ জন্ম হৈছিল।
১. বৈদিক যুগ আৰু শুল্বসূত্ৰ:
বৈদিক যুগৰ 'শুল্বসূত্ৰ'ত জ্যামিতিৰ বহু জটিল নিয়ম উল্লেখ আছে। যজ্ঞবেদী সঠিক জোখ-মাখত সাজিবলৈ প্ৰাচীন ভাৰতীয়সকলে পাইথাগোৰাছৰ সূত্ৰৰ দৰে জ্যামিতিক ধাৰণা ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
২. দশমিক প্ৰণালী আৰু শূন্যৰ আৱিষ্কাৰ:
ভাৰতীয় গণিতজ্ঞসকলে আৱিষ্কাৰ কৰা 'স্থানমান পদ্ধতি' (Place-value system) আৰু 'শূন্য' ($0$) ৰ ব্যৱহাৰে বিশ্বৰ গণিত চৰ্চাত বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল। এই পদ্ধতি পাছলৈ আৰৱীয়সকলৰ জৰিয়তে ইউৰোপলৈ বিয়পি পৰে।
৩. আৰ্যভট্ট আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান:
পঞ্চম শতিকাত আৰ্যভট্টই প্ৰমাণ কৰিছিল যে পৃথিৱীখন নিজ মেৰুদণ্ডত ঘূৰে আৰু সূৰ্য্য বা চন্দ্ৰগ্ৰহণ কোনো ৰাহু-কেতুৰ কাৰণে নহয়, বৰঞ্চ ছাঁ পৰাৰ বাবেহে হয়। তেওঁ পাই (π) ৰ সঠিক মান নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
৪. বৰাহমিহিৰ, ব্ৰহ্মগুপ্ত আৰু ভাস্কৰাচাৰ্য:
বৰাহমিহিৰে 'পঞ্চসিদ্ধান্তিকা' আৰু ব্ৰহ্মগুপ্তই 'ব্ৰহ্মস্ফুটসিদ্ধান্ত' ৰচনা কৰি জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানক নতুন মাত্ৰা দিয়ে। ব্ৰহ্মগুপ্তই প্ৰথমবাৰৰ বাবে ঋণাত্মক সংখ্যাৰ নিয়ম আৰু শূন্যৰে গণনাৰ নিয়ম লিখিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ভাস্কৰাচাৰ্যই গ্ৰহৰ গতি আৰু বীজগণিতত অসাধাৰণ কৃতিত্ব প্ৰদৰ্শন কৰে।
Part A: One-Mark Questions (1 Mark Each)
1. What is Astrology?
Answer: Astrology is the traditional study of the influence of celestial bodies on human life and natural events.
2. What is Astronomy?
Answer: Astronomy is the scientific study of stars, planets, the Moon, the Sun, and other celestial objects.
3. Name one ancient Indian mathematician.
Answer: Aryabhata.
4. What is Ayurveda?
Answer: Ayurveda is the traditional Indian system of medicine that promotes health through a balanced lifestyle and natural treatment.
5. Which ancient text is closely associated with Ayurveda?
Answer: Charaka Samhita.
6. Which branch of knowledge deals with numbers and calculations?
Answer: Mathematics.
Part B: Two-Mark Questions (Maximum 50 Words Each)
1. Distinguish between Astrology and Astronomy.
Answer: Astrology studies the possible influence of celestial bodies on human life and events. Astronomy is a scientific discipline that studies the structure, movement, and nature of stars, planets, and other objects in space through observation and research.
2. Why was Astronomy important in ancient India?
Answer: Astronomy helped people prepare calendars, determine seasons, calculate time, predict eclipses, and support agriculture, religious ceremonies, and navigation.
3. Mention two contributions of ancient Indian Mathematics.
Answer: Ancient Indian mathematics introduced the concept of zero and developed the decimal number system. These discoveries greatly influenced mathematical studies throughout the world.
4. What is the main objective of Ayurveda?
Answer: The main objective of Ayurveda is to maintain good health, prevent diseases, and treat illnesses through balanced food, healthy habits, herbal medicines, and natural therapies.
5. Name any two famous scholars associated with ancient Indian knowledge.
Answer: Aryabhata and Charaka are two famous scholars. Aryabhata contributed to mathematics and astronomy, while Charaka made significant contributions to Ayurveda.
6. Why is the study of these ancient disciplines important?
Answer: Studying these disciplines helps us understand India's scientific and cultural heritage and appreciate the knowledge developed by ancient scholars.
Part C: Five-Mark Descriptive Questions (Maximum 200 Words Each)
1. Explain the origin and development of Astronomy in ancient India.
Answer: Astronomy has a long and rich history in India. Ancient scholars carefully observed the movements of the Sun, Moon, stars, and planets. These observations helped them measure time, prepare calendars, predict eclipses, and identify different seasons. Over time, Indian astronomers developed accurate methods for calculating the positions of celestial bodies. Their work supported agriculture, navigation, and religious activities. Among the famous scholars, Aryabhata made important contributions by explaining planetary movements and improving astronomical calculations. Later scholars further developed these ideas through observation and mathematical methods.
The growth of astronomy in India reflects the scientific curiosity and practical knowledge of ancient society. It laid a strong foundation for later developments in science and inspired future generations of researchers.
2. Discuss the development and importance of Mathematics in ancient India.
Answer: Mathematics developed significantly in ancient India and became one of the country's greatest contributions to world knowledge. Indian scholars introduced the concept of zero and the decimal place-value system, making calculations easier and more accurate. Mathematics was widely used in astronomy, trade, architecture, engineering, and daily life. Scholars developed methods for arithmetic, algebra, geometry, and measurement. Aryabhata and other mathematicians made important advances that influenced later mathematical studies in many countries.
The development of mathematics helped solve practical problems and improved scientific understanding. Many modern mathematical concepts are based on ideas that originated in ancient India. Therefore, Indian mathematics remains an important part of the history of science and continues to inspire mathematical learning today.
3. Explain the origin, development, and significance of Ayurveda in India.
Answer: Ayurveda is one of the oldest systems of medicine in India. It focuses on maintaining health, preventing disease, and treating illnesses through natural methods. Ancient physicians believed that a healthy life depends on balance in diet, lifestyle, and the body. The knowledge of Ayurveda was preserved in classical texts such as the Charaka Samhita and Sushruta Samhita. Charaka emphasized medicine, diagnosis, and healthy living, while Sushruta made important contributions to surgery and medical procedures.
Ayurveda uses herbs, balanced nutrition, physical activity, and natural therapies to improve health. Its primary aim is not only to cure diseases but also to promote physical, mental, and emotional well-being. Even today, Ayurveda remains an important part of India's medical heritage and continues to be valued for its holistic approach to healthcare.